ЦIийи ктабар
Мукьвара Москвада «У Никитских ворот» издательствода лирикадин шииратдин кьетIен жуьре тир рубаияр кхьинин устад, ери-бине Кьулан СтIалдилай тир, Каспийск шегьерда яшамиш жезвай бажарагълу шаир Саиратан (Агьмедпашаева Саират Ферзилаевнадин) рубаийрин «Жар и холод» тIвар алай цIийи ктаб чапдай акъатна. ЯцIу жилдер алаз, офсетдин чарарал 208 чин аваз акъатнавай ада Саиратан 192 рубаи гьатнава. Гьар са чина са-са рубаи лезги чIалал, кIанихъай, Мамед Халилова таржума авуна, урус чIалал ганва. Мисал яз, «Жар и холод» лагьана кьил ганвай рубаида кхьенва:
Къведайди я хъсанни пис крар кьилел.
Вичиз пар яз дуьньяди хазва чун чилел.
КIанзавани секинвал эхиратда ваз?
ТIурфандиз вун элкъвенва дуьньядин винел.
И рубаи Мамед Халилова урус чIалаз икI таржума авунва:
Жар и холод в веке ожидают нас,
Для печалей мира мир рождает нас.
И на свете там не будет нам покоя –
В этом жизнь жестоко убеждает нас.
Ктабдин сифте гафуна Россиядин писателрин союздин член Анатолий Смирнова кхьизвайвал, рубаияр шииратдал рикI алайбуруз сифте яз Омар Хайяман эсеррай малум хьана. Рубаийрин чешмеярни иранвийрин ва тажикрин хурун яратмишунра авай. Рубаияр кхьинин кIвалах Саирата устаддаказ давамарзава. Таржумачи Мамед Халиловалайни рубаийрин дерин мана-метлеб, лезги шииратдин кьетIенвилер хуьз алакьнава.
Саиратан гьи рубаи къачуртIани, абура дерин мана-метлебдин цIарар гьалтзава. И кар къалурун патал са бязи цIарар чаз мисал яз гъиз кIанзава: «Вил галамаз уьмуьрдихъ, туьхуьзва чи гъед, И пак дуьнья гьиссзавач тирди са женнет…», «Вили цуьквер экуьнахъ фад иер я, Чамни свас хьиз, чилни цав лап гуьзел я…», «РикI кьацIанваз финалди вун Меккадиз, Михьи жедач, элкъведач вун цуькведиз…», «Амукьдач, инсан, вун гунагьар гваз хъфида, Шукур гъваш Аллагьдиз, белки, регьим ийида…», «Эгер квачтIа гунагь вак, михьи ятIа вун, КичIе хьана кIандач ваз аршдихъай цавун…», «Девлетрихъни булвилихъ галай туш зи вил, Са кIус фуни секин пIипI бес я заз, кьезил…».
«Жар и холод» Саиратан рубаийрин пуд лагьай ктаб я. Адан сад лагьай ктаб Махачкъалада 2008-йисуз, кьвед лагьайди Москвада 2018-йисуз (издательство LIFFT) чапдай акъатнай.
ЦIийи ктабда гьатнавай эсерар кIелайла, зун мад сеферда инанмиш хьана: рубаи шииратда регьят жанр туш. Персрин рубаидихъ чIур тийидай къанунар, тамамарна кIанзавай истемишунар ава. Рубаияр кьве жуьрединбур ава. Сад лагьай жуьре – кьуд цIарцIикай пуд лагьай цIар квачиз, амай цIарар рифмада тунвайбур. Кьвед лагьай жуьре – бендинин кьуд цIарни чеб чпив кьадай рифмада авайбур. Саирата рубаидин виридалайни машгьур сад лагьай жуьредикай менфят къачунва. Мадни рубаидин жанрди истемишзавай шартIарикай сад вири кьуд цIарцIени гьа са чкадал цезура (пауза, нефес акъадарун) хьун я. Ида цIарарин везин, цIалцIамвал, келимадин миливал арадал гъизва, кIелайдан эстетикадиз лезет гузва, къаб алай мана-метлеб авай рубаи регьятдиз рикIел аламукьдайвал ийизва. Саирата вичин рубаийра и истемишунал амалзава: санални адет чIур тавуна, ада рубаидин гьар са цIарцIе талукь са чкадал цезура хуьзва.
Рубаийрин устад яз, Саиратан алакьунриз хъсан къимет гайибурукай сад вични бажарагълу шаир тир Пакизат Фатуллаева я. Рубаийриз талукь яз П. Фатуллаевади са макъалада кхьенай: «Саиратан рубаийрин цIарара тунвай фикирар, акьулар, меслятар, къейдер, веревирдер – ибур инсандиз сагъ са уьмуьрда бес жедай кьван камалдин тарсар я. Адан кьуд цIарарай – рубаийрай лезги халкьдин философия, милли кьетIенвилер, лезги дишегьлидин рикIин чIехивал, эдеб, гьиссерин зерифвал, дидед чIалан деринарни къатар аквазва». И келимаяр Саиратан цIийи ктабда гьатнавай рубаийрини тестикьарзава.
Чна Россиядин писателрин союздин член Саиратаз цIийи ктаб мубаракзава, чаз адахъ яратмишунрин рекье мадни еке агалкьунар хьана кIанзава.
Хазран Кьасумов
