Гатун сифте йикъалай 9-июлдалди Дагъустандин мектеб­рин 11-классар куьтягьнавай жегьилар патал акьалтIай важиб­лу вахт я. Абуру  ЕГЭ-дин имти­гьанар вах­кузва. ИкI, 15-июндиз­ респуб­ликадин выпускникрин арада виридалайни гзафбуру­ (4680 кас)  хкягъай  биоло­гия­дай­ имтигьан вахкана. 18 ва 19-июндиз къецепатан уьлквейрин чIаларай ва информатикадай чирвилер ахтармишда.

Инал къейд ийин хьи, эхиримжи йисара биология амайбурулай гзаф дуьшуьшра хкягъунин себеб­рикай сад лап хъсандиз кIелзавай аялрин арада акьалтIай гзаф кьадар выпускникри гележегдин пеше медицинадихъ галаз алакъалу авун я. ТIегъуьн пайда хьайи йисарилай инихъ и кардик иллаки еке гьерекат акатна.

Гьа са вахтунда алатай гьафтеда неинки республикадин, гьакI­ни федеральный информациядин такьатра (соцсетра) Махачкъаладин 39-нумрадин лицейда арадал атай татугай дуьшуьшдикай малуматар чкIана ва ида жемятдин арада еке веревирдер арадал гъана.

ИкI, математикадай ЕГЭ вах­куз­вай 8-июндиз шегьердин 39-нум­радин мектебда имтигьандин­ иштиракчияр тир кьуд рушаз­ аудиториядиз гьахьдай ихтияр ганач­: абур ракьун шейэр жагъур­дай рамкадин кIаникай фидайла­, аппаратди ванер ийиз хьана­. Гьа са вахтунда рушари чпив къада­­гъа тир са шейни (телефо­нар ва я тадаракар) гвачирди инан­миш­вилел­ди тестикьарзавай. ЯтIа­ни, рам­кадай экъечIун чарасуз тирди­  ва маса рехъ авачирди фикирда кьуна, рушариз чпин парталрин кIаник квай  шейэр хкудун теклифна. Малум хьайивал, и вахтунда мектебда ахтармишунарзавай комиссиядик кваз гьакIни РД-дин образованидин ва илимдин министр Ягья Бучаевни авай.

Хабар гузвайвал, муаллимрикай садани техникадал шаклувал гъанач, месэладай кьил акъуднач. Министрдини кIаникай квай партал (бельё) махсус кIвале тунин тереф хвена. Нетижада кьуд рушани  истемишун кьилиз акъудна. Амма…

Выпускницайрикай сада и кардикай хабар гайидалай кьулухъ жемятдин арада гзаф ажугълувилер, гьуьжетунар арадал атана­: «Вучиз муаллимрикай сада ва я маса къуллугъчи дишегьлиди кьилдин чкада рушарин парталар ахтармишнач?», «Квез герек авайди я ЕГЭ?», «Законлубур яни имтигьанар кьабулзавайбурун ихьтин гьерекатар?»…

Къейд ийин хьи, алай йисан 30-апрелдиз чап авур цIийи къайдайрал асаслу яз, Рособрнадзорди, 2026-йисалай башламишна, Государстводин Сад тир имтигьандин иштиракчияр гъилералди (физически) ахтармишун къадагъа авунва, яни гила ППЭ-рин къуллугъчийриз ва тешкилатчийриз имтигьанар вахкузвай выпускникрин я бедендик, я абурун шейэрик хкIадай ихтияр авач. Эгер ракьун шейэрихъ къекъведай рамкади ван авуналди лишан гайитIа, выпускникдиз вичив гвай шей гуьгьуьллудаказ вахкун теклифзава – и шей я махсусдаказ туькIуьрнавай кIвале эцигзава, я жегьилдихъ галаз санал атанвай маса касдив вугузва. Эгер ам вичив гвай шей вахкунал рази тахьайтIа, имтигьан кьиле тухузвай чкадиз ам ахъайдач. Резервдин, яни алава йикъара имтигьан  вахкудай ихтиярни анжах  Государстводин  имтигьанрин комиссиядин предсе­дателди кьабулай къарардалди гузва.

39-нумрадин лицейда арадал атай дуьшуьшдикай жемятдин гегьенш къатариз  раиж хьайидалай кьулухъ республикадин образованидин ва илимдин министерстводи официальнидаказ баянар гана.

Идаради хабар гайивал, 8-июндиз 639-нумрадин ППЭ-да (39-нумрадин мектебдин дараматда) гуьзчивал, Государстводин имтигьанрин комиссиядин председатель яз, дугъриданни, министр Ягья Бучаева таъминарзавай. Стационарный жуьредин аппаратди са шумуд сеферда ван авурдалай кьулухъ эк­заменаторри кьабулай къарарар вири къанундин истемишунриз жаваб гузвайбур ва гуьзчивалзавай­бурун вири гьерекатар дуьзбур, тайинарнавай къайдайрихъ галаз кьаз­вайбур тир. «ЕГЭ-да кьабулзавай серенжемар кIевибур я, амма абур галачиз сакIани кьиле фидач, гьикI лагьайтIа, имтигьандал хатасузвал ва къайда таъминарун кьилин макьсад я», – лугьузва малуматда.

– Ахтармишзавай аппаратди­ ван авурла, ракьун шей аваз хьун мумкин тир кьилдин сегмент къалурзава, беден тамамдиз – ваъ. Гьаниз килигна, и дуьшуьшдани, гуьзчивалзавайбуруз шак физвай­­ участок акуна ва  выпускницайриз­ месэла чпивай жедайвал­ гья­лун теклифна жеди. Эгер икI аву­на­чиртIа, абуру имтигьандиз­, парталрин кIаник кваз, телефон ва я маса тадаракар тухун мумкин тир ва къецел экъечIай чIавуз адакай менфят къачудай. Ида лагьайтIа, луту-птувилик кьил кутан тийизвай, намуслудаказ кIелзавай, репетиторар кьуна, гьазур хьанвай маса аялрин ихтиярар чIурзава. Гьелбетда, имтигьан вахкузвай аялар  еке къалабулухдик, стрессдик ква,  ЕГЭ вахкун,  дугъриданни, регьят кар туш. Гьаниз килигна, артухан инжиклувилер, чIуру гьиссер арадал татун патал ГИА кьиле тухузвай чкадиз тухудай ихтияр авай ва къадагъа тир шейэр виликамаз ­мукьуфдивди ахтармишун чарасуз я, – гьисабзава мектебрин чахъ галаз суьгьбет авур директоррикай сада.

Гьа са вахтунда къарши фикирдал алай гзаф кьадар ксари гьисабзавайвал, винидихъ къейднавай хьтин дуьшуьшар арадал атайла,  месэла гьялдай, законлудаказ тестикьарнавай къайда чIур тийидай, я гьакIани рикIик къалабулух квай, вичел жавабдарвилин  пар алайди гьиссзавай аялдин намусдик, гьиссерик хкIан тийидай маса рекьер жагъурун чарасуз я.

Кьиле тухванвай хейлин кьадар ахтармишунри тестикьарзавайвал, Россиядин агьалийрин чIе­хи паюнин ЕГЭ тамамдиз къуватдай вегьинин тереф хуьзва. Рособрнадзордин кьил Анзор Музаева алай йисан 2-майдиз гайи интервьюда малумарайвал, Россиядин мулкунал ЕГЭ тамамдиз къуватдай вегьин мумкин кар  туш, вучиз лагьайтIа, ам эвездай, яни выпускникрин чирвилериз адалат­лудаказ къимет гудай ва вири агьа­лийрин истемишунриз сад хьиз жаваб гудай, вирида разивилелди кьабулдай маса къайда гьелелиг авач. Ада гьисабзавайвал, ЕГЭ къуватдай вегьин истемишза­вай гьар са касди вичин фикир цIийи теклифдалди мягькемарун лазим я. Эгер куьгьне, яни Совет­рин девирдин къайдадал хтайтIа,  гьар са вузди вичин хсуси истемишунар тайинариз башламишда. Ида  лагьайтIа, яргъара авай реги­онрай тир жегьилар университетрик экечIдай мумкинвиликай магьрумда. А. Музаева гьисабзавайвал, алай вахтунда ­кардик квай къайдани акьалтIай хъсанди­ туш, амма ам датIана хъсанариз алахъзава, жемиятди­ ис­те­мишзавай гьахълувилин ва ада­латлувилин гьа­къин­дай суалриз­ ада жаваб гузва­.

Гьа икI, Рособрнадзордин кьили къейд авурвал, ЕГЭ эвездай маса къайда Россиядин мулкунал, гьич тахьайтIа, 10 йисалай пайда хьун мумкин я, идалай фад – ваъ.

Санлай къачурла, лагьана кIан­­да хьи, наразивилер ва къала­булух арадал гъизвай дуьшуьшар жезватIани, кьиле тухузвай тегьердиз ва манадиз талукь суалар­ни гзаф арадал къвез­ватIани, Государстводин сад тир имтигьан – им чирвилер къачунин рехъ давамариз кIанзавай аялар патал еке мумкинвилер ачухзавай рехъ я. ГьикI лагьайтIа, мектеб акьалтIарайла  са сеферда вахкузвай ЕГЭ-дин нетижайралди жегьилдивай уьлкведин гьи вуздик хьайитIани экечIиз жезва. Месела, гьич тахьайтIа, Да­гъустандай тир аялрихъ виликдай ихьтин­ мумкинвал гьикI хьана жезвай. Амма гила, гьатта дагъдин кукI­вал яшамиш жезвай жегьилдиз­ни, уьлкве­дин меркезда авайдаз хьиз, сад хьтин рекьер ачух жезва. КIан­завайди гьакъисагъвилелди кIе­лун, чирвилер аваз хьун я.

Жасмина  Саидова