Зенд
Алатай гьафтеда РФ-дин Президент Владимир Путина Дагъустандин халкьарин чIаларал акъудзавай ктабрин кьадар тIимил хьунин месэла гьялунин патахъай кьилди тапшуругъ гана. «Эдебиятдикай рахайтIа, Дагъустандин халкьарин чIаларал акъудзавай ктабрин кьадардиз фикир гана кIанда», – лагьана ада урус ва РФ-дин халкьарин чIалар хуьнин рекьяй советдин заседанидал.
РикIел хкин, 8-сентябрдиз цIи сифте яз Россиядин халкьарин чIаларин югъ къейдда. Дагъустандин халкьдин шаир Расул Гьамзатов хайи югъ чIаларин суваринди яз В. Путина алатай йисан ноябрдиз махсус къарардалди тестикьарнай. Им уьлкведин вини дережада милли медениятрин месэлайриз фикир гунин рекье къачунвай хъсан камарикай сад я.
Президентди гьайифдивди къейдна хьи, советрин вахтарив гекъигайла, алатай цIуд йисара милли чIаларал акъудзавай ктабрин кьадар агъуз хьанва. Уьлкведин регьбердин гафаралди, «ибур гьар са халкьдин медениятдин бинеда авай эвелимжи шейэр я». Гуьгъуьнлай ада и месэладиз фикир гунин патахъай Дагъустандин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавайди тир Фёдор Щукиназ тапшуругъ гана. «Герек атайтIа, гьукуматдизни хабар це, гьукуматди вичин такьатрин куьмекдалди и хилез куьмек гун патал», – алава хъувуна В. Путина.
Идалай вилик кхьей са макъалада за художественный эсерар, иллаки милли чIаларал чапнавайбур, кIелдайбурун кьадар къвез-къвез тIимил хьанвайди къейднай. Акъудзавай ктабрин кьадаррикай рахайтIа, и жигьетдай чун кьве жуьреда гъавурда акьун мумкин я: эсерар акъудзавай авторрин кьадар, гьакъикъатдиз фикир гайитIа, тIимил хьанва лугьуз жедач. ТIимил хьанвайбур тиражар я. 200, 300 экземлярдикай ибарат яз акъудзава, гьатта лап хъсан эсерарни, бажарагълу писателрин ктабарни. Авторриз, чапханайриз чизва хьи, артух акъудунин лазимвал авач; акъудайтIани, абур вутIдатIа течиз амукьда.
Хъсан эсерар кхьизвай гьикаятчийрин кьадарни, авайвал лагьайтIа, чахъ къенин юкъуз дамах ийиз жедай кьван авач. Гьикаятдин эсер теснифун неинки бажарагъ, гьакI зегьметкешвални, вахтни герек жезвай месэла я. Гьавиляй эдебиятдин эсерар кхьизвай автор я лагьай тIвар къачун патал гзафбуру регьят рехъ хкязава – декьикьайрин къене кьвед-пуд куплет кхьена ахъайзава. Нетижада, халисан шииратдилай тафаватлу яз, кубут, манасуз цIарар яцIу жилдера твазва. Ктаб чапдай акъатдалди вилик къецел акъуд тийидай рецензияр ва акъатайдалай кьулухъ, вири терефриз фикир гуналди, пешекарри къимет гудай адет, аквазвайвал, саки квахьнава.
Вуна гьахълувилелди, эдебиятдинни хайи чIалан гележегдин къайгъу чIугуналди са ктабдиз гъвечIи рецензия кхьей, нукьсанар къалурай бязи дуьшуьшра авторри тIурфан акъудда, яни абуруз хъел къведа. Жезва ихьтин дуьшуьшарни. Кхьизвай вирибуру чеб къелемдин устадрай гьисабунни дуьз туш. Муькуь патахъай, гьикI кIандатIани кхьирай, амма хайи чIалал кхьирай лагьана, гьа и делилдални шадвал авуна кIанзавай аям алукьнавай хьтинди я.
ГъвечIи халкьарин чIаларал ктабар акъудуникай уьлкведин дережада ихтилат кватайла, са жерге ватанэгьлийри чIалар чируниз, еримлу авуниз мектебра лазим тирвал фикир гунин месэла важиблу яз гьисабзава. Шак алачиз, ихьтин фикирдал алайбур тамамвилелди гьахълу я. ЧIал рахунин, рафтарвилер авунин, кхьинин, кIелунин кьилин алат я. И алат къуьруь хьайитIа, ам къайдадик тахьайтIа, адакай хабар авачирбурун кьадар гзаф хьайитIа, гьелбетда, ктабрин кьадар артухарунин игьтияж амукьдач. Садазни сир туш хьи, къенин юкъуз хайи чIалар тахай чIалар яз, мектебра саки герек авачир, гьисаба авачир предмет яз «машгьур хьанва». Диде-бубайриз хайи чIалан тарсаривай мектебда чпин аялар къанундалди къерех ийиз жедай мумкинвилерни хганвайла, «тапан альтернатива» тешкилнавайла, чна хъсан нетижаяр вилив хуьн гьакIан дуьзенавал я.
Сифте нубатда хайи чIалар виринра деб жедайвал авун герек я. Хвешивализ жедай крарикай сад ам я хьи, эхиримжи вахтара соцсетра, мессенджерра милли чIалар деб жезва, хайи чIаларал блогар кьиле тухузвайбурун кьадар артух жезва.
…Зи фикирдалди, уьлкведин регьберди тапшуругъ ганвай макъам менфятлудаказ ишлемишуналди, чи классикадин эсерар мад сеферда ахкъудуниз кьетIен фикир гун лазим я. ГьакIни писателрин гьикаяяр, повестар, романар цIийи жилдера хтунин игьтияж ава. Кьилди къачуртIа, Алибег Фатагьован, Зияудин Эфендиеван, Межид Гьажиеван, Назир Агьмедован, Буба Гьажикъулиеван, Агьед Агъаеван, Загьидин Гьасанован, Абдуллагь Искендерован, Къияс Межидован, Абдулбари Магьмудован, Якьуб Яралиеван, Забит Ризванован, Расим Гьажидин, Мегьамед Садикьан, Мегьамед Ведихан ва масабурун гьикаятдин эсерриз цIийи нефес хгун чарасуз я.
Куругъли Ферзалиев
