Гьар са касдиз вичин сихилдин, тухумдин (генетикадин) тар ава. Айгьамдалди лагьайтIа, чун адан хилер, емишар я ва чи ата, улу-бубаяр – дувулар (чIварахар). ЧIварахар гьикьван мягькем хьайитIа, тарни гьакьван сагъламди, гуьзелди ва бегьерлуди жеда. «Несилрин рикIел аламай кьван девирда инсан кьенвач, адал чан алама» – камаллу келима ава. Са шумуд несилдикай ибарат тухумдин тар чир хьун ватанпересвилин лишан, важиблу ва сувабдин кар я. Гьакъикъатдани, кьенвайбурун руьгьер эбеди тирдан, гьатта кечмиш хьанвай 7 несилди чи кьадар-кьисметдиз таъсирзавайдан гьакъиндай, гьелелиг илимдивай тестикьариз тахьанвай делилар ава.
Чаз чи диде-бубаяр ва бадеярни чIехи бубаяр хъсандиз чида. Чпин ата-бубаярни бадеяр чидайбур лап тIимил ава. Амма улу-бубайрин несилар чидайбур ерли авач жеди, вучиз лагьайтIа, кIвале абур рикIел хкизвач, кьуьзуьбурувай чирзавач, сурарал физвач. Нетижада несилрин арадин алакъа къвердавай зайиф жезва, бубайрин баркаллу крар-адетар квахьзава. Тахминан 150-200 йис вилик гьабурни, къе чун хьиз, яшамиш жезвай чан алай багъри инсанар тир эхир. Вуч цайитIа, гьам гуьда лугьудайвал, якъин, пака чунни жуван веледринни хтулрин рикIелай тамамвилелди алатунин, гьатта шикиларни амукь тавунин (гуя дуьньяда хьайиди туш) къурхулувал ава. Философиядин дерин манадин, рикIиз савух и месэлайри чав фагьум-фикириз, уьмуьрдив жавабдарвилелди эгечIиз тун лазим я.
Дикъет гайитIа, дуьньяда гьич са шейни гел галачиз квахьзавач. Чи ивида бубайрин генар авайвиляй несилрин арада акун-гьисс тийизвай сирлу алакъа амукьзава. Чаз, парабуруз, чи улу-бубайрикай чизвачтIани, гьабурун хъсан-пис крарай чна тIебии тегьерда гьахъ-гьисабдин жаза чIугвазва. Астрологрини эзотерикри (мистицизмдикай сирлу илим) инанмишвилелди къейдзавайвал, ирид ата-бубаяр гележегдин несилрин кьисметдин гьакъиндай жавабдар я. И жигьетдай «бубайрин чIуру крарай аялрин сарар рувада» лугьудай лезги мисал ава. Пака веледринни хтул-птулрин «сарар рувун тавун» патал чун намуслудаказ яшамиш жез, веледриз инсанпересвилин дуьз тербия гуз алахъна кIанда. Зегьметкеш дуьзена ксарин сихилра гьахьтин хъсанбур ва азарлубурунни тахсиркаррин невейрик талукь тирбур жеда эхир.
Халкьди чпин баркаллу бубайриз, Ватан патал чанар гайи кьегьалриз, кьейидалай кьулухъни кьетIен гьуьрмет авунин ва эбеди рикIел хуьнин лишан яз, гуьмбетар эцигдай адет ава. Гьа са вахтунда къанлуярни еке тахсиркарар лагьайтIа, дагъвийри гьатта хизанарни галаз хуьряй акъудун дуьшуьшдин кар тушир…
Гуьмбетрикайни рахайтIа, тарифун туш, къадим ва чIехи хуьр тир Ахцегьа абур иллаки гзаф ава. Хейлинбур халкьди, пIирерни зияратар хьиз, виш йисара хуьзва. И делилди ина алимар, шейхер, шагьидар ва яшайишдин гзаф хилерай баркаллу ксар гзаф хьайидан ва инсанри абур чпин рикIера хуьзвайдан гьикъиндай шагьидвалзава.
Девиррихъ галаз инсанрин къилих-тIебят, адетар дегиш жезва. Малум тирвал, месела, виликрай Ахцегьа гуьмбетар халкьди агъсакъалрин советдин къарардалди лап лайихлуди яз тестикьарай касдин сурал эцигдай, гуьмбетрин чинра тарихдин къванер твадай. Ахьтин хъсан кас, кечмиш хьайидалай кьулухъни халкьдин арада адаз гьуьрмет амукьзавай, ам рикIелай алудзавачир. Инсанри, гуьмбетдив акъвазна, хийир-дуьа ийидай, Аллагьдиз «мукьва», яни дуьа кьабулдай касдин гьуьрметдай Аллагьдивай чпин мурадар тIалабдай. Гилани чаз пIирерал садакьаяр эцигиз, дуьа ийиз, Аллагьдивай тIалабзавай ксар аквазва.
Ватандин вилик кьетIен лайихлувилерай гуьмбетар-памятникар эцигунин адет, диндихъ галаз алакъалу тушиз, саки вири халкьариз ава. ИкI, гьуьрмет авунин лишан яз, лайихлубур рикIел хуьзва, абурун чешнейралди акьалтзавай несилар тербияламишзава. Чилел са хъсан гел, яни несилриз чпелай ирс яз са шей (имарат, яратмишунин эсерар…) тазвайбуруни гуя чан аламаз чпиз гуьмбетар-памятникар эцигзава. Мисал яз, Ахцегьа Уста Идрисан муьгъ, Махачкъалада инженер Видади Эмирован Октябрдин революциядин къанал ва маса бажарагърин имаратар, композитор Эльза Ибрагьимовадин манияр, Кьуьчхуьр Саидан, Етим Эминан, СтIал Сулейманан, Алирза Саидован ва гзаф маса шаиррин яратмишунар, якъин, гьахьтин гуьмбетар я.
Инал зи рикIел А.С. Пушкина 1836- йисуз вичин веси хьиз кхьенвай философиядин лирикадин «Я памятник себе воздвиг нерукотворный…» шиир хквезва. И эсерда шаирди, вичин яратмишунрин уьмуьрдин нетижа кьун яз, чилел шаирвилин везифадин эбедивал ачухзава. Адан фикирдалди, яратмишунардай касдиз гьакъикъи памятник адаз несилри эцигдай къванцинди туш, инсанрин рикIера амукьдай адан эсерар я. Гьакъикъи эбедивал материалрин монументралди ваъ, гафунин ва руьгьдин къуватралди несилриз таъсириз алакьуна арадиз къвезва.
Дашдемир Шерифалиев
