М. Шолохован гьикаядин бинедаллаз эцигнавай «Инсандин кьисмет» кинофильмдин кьилин игит Андрей Соколован кьилел атай кьван бедбахтвилер акурла, зи чIехи хизан шехьиз амукьна. Андрей Соколов хьиз, зи буба Шагьпазов Велибегни, вичин цIийи кIвалер, жегьил хизан, бригадирвилин сумкани карандаш аманат яз туна, Ватан хуьз фронтдиз рекье гьатнай. Адан 21 йис тир.
Дяведин сифте йикъарилай башламишна, ада РагъакIидай патан фронтдин частара къуллугъна. Украина, Белоруссия патал тухвай къизгъин женгера къалурай кьегьалвилерай ам Яру Гъед ордендиз, гьакI са шумуд медалдизни лайихлу хьана.
Авай са хва фронтдиз фейила, зи баде Перихан гзаф сефил, перишан тир. ГъвечIи зун, зи диде Къизил, чIехи диде Разият, сада-сад машгъулариз, бадедин рикI са гьал аладариз алахъдай. Зи рикIел алама: са сеферда кIвалахдал фидайла, колхозчийри зунни чпихъ галаз чуьлдиз тухванай. Цавай физвай айрупалан акурла, зи баде Перихана, кьве гъилни хкажна, а самолетдивай вичин хва аскер Велибегаз саламар тухун тIалабнай. Вичин вилерилай накъвар физвай…
Дагълух Цналдилай фена, Украинадин чилерал Яру Армиядин къагьриман юлдашрихъ галаз санал фашистрин аксина женг чIугвазвай Велибеган къилихрилай, гьунаррилай командирар гзаф рази тир. И кар чи хизандиз 1943-йисан августдиз частунин командирдилай ва политрукдилай хтай кагъаздини субутзава. А чарче, чухсагъулрилай гъейри, бубадиз дяведин са шумуд шабагь ганвайдакай, чи армияди гъалибвал къазанмишдайдакай, буба кIвализ уьзягъдиз ахгакьдайдакай кхьенвай.
Ингье мад са кагъаз. Ам Велибега вичин хизандиз кхьенвайди тир. И чарче вич викIегь юлдашрин юкьва авайди, чапхунчияр атайвал кьулухъди чукур хъийизвайди ва женгера чеб еке агалкьунар аваз виликди физвайди къейднавай. Бубадин патай заз кьилди саламар авай, зун хъсандиз хуьн кIевелай тапшурмишнавай. Вич, душман тергна, кIвализ хкведайдахъ инанмишарнавай.
Чи хизанди лагьайтIа, дах къе-пака хкведа лугьуз, чпин ва зи умудар са къатда артухарзавай, руьгь шадарзавай. Юкъуз колхоздин чуьллера кIвалахиз, фронтдиз ракъурун патал чими гуьлуьтарни элжекар храдай кьван зи дидединни бадедин гъилерин тупIар кьурай цIамар хьиз хьанвай. Гьа икI чи хизанди дяведин йисара фронтда женг чIугвазвай аскерриз гзаф кьадар гуьлуьтарни элжекар рекье тунай.
Гьар йисуз колхозда кIвалахиз, зегьметдин 250-300 югъ къазанмишиз, фу, нек, чIем гьасилна. Оборонадин сенгерар туькIуьрун патал хсуси такьатрикай 2200 манат пул заем кхьена, абурал алава яз, кьилди бубадиз ва адан юлдашриз 16 посылка рекье туна.
Амма къе-пака хкведа лугьуз гуьзлемишзавай буба къени хквезма… Ада Ватан, адан къагьриман халкь, азадвал, чи гележег патал Кьиблепатан Украинада вичин чан къурбандна. Миллионралди ихьтин къагьриман рухваяр чи халкьди гьич са чIавузни рикIелай ракъурдач. Абуруз несилри девиррилай девирралди икрам авун патал чка-чкада гуьмбетар, обелискар эцигнава.
Хив райондин Цналрин хуьруьн ачух майдандални 1941-1945-йисара Ватандин ЧIехи дяведа чпин чанар гайи кьегьал рухвайриз имарат-гуьмбет хкажнава.
Рамазан Велибегов,
тарихчи, писатель
