Петри кIекрен къалабулухар
Чи дагъларин вилаят лекьерин макан я. Ина тек са писдаказ гьалчIнавай, цIайлапанар ядай, пехъи марфар къвазвай йикъара, садни йифера цавун гьуьндуьрра лекьери лув гуз аквадач. Алахьай йикъара абурукай са шумуд гьамиша цава аваз аквада. Дагълара гъвечIи бацIияр галай цIегьериз, къуьрериз, къветериз, свалариз ва муьнуьгъриз гьамиша йикъан цав хаталу я. Лекь и гьайванризни къушариз гзаф къурхулу душман я. Абуруз гьавиляй чеб цававай душмандикай хуьдай амалар чида. ЧIурун цIегьери балаяр чпин кIаник кьада, къуьрер, къветер кулара, свалар чархарин хъиткьерра, муьнуьгъарни чилик авунвай чпин къазмайра-кIвалера чуьнуьх жеда. Ибур, алаф, тварар нез, нянрин ва пакаман хурушумриз экъечIда. И вахтара лекьер, верчер хьиз, буьркьуь я. КIвалин къушар гужлу кIекер галачиз хуьряй къерехдиз фидач. Гьабурузни лекьерихъай кичIе я. Гьавиляй абурувай, кьил куларай акъудна, юкъуз архайиндиз твар нез жедач. Лекь фендигар, хци вилер авай, цIайлапандин дирибашвал квай къуш тирди ажуз гьайванризни къушариз хъсандиз чида. Зерре ягъалмиш хьайитIа, абуруз чеб лекьрез гъуьрч жедайди хъсандиз чида.
Са сеферда зи вилик, заз акваз-акваз, вуч хьанатIа, гьа гьалдикай инал суьгьбет тавуна жедач.
Зулун югъ няни жезвай. Ракъини вич хуьруьн кьилихъ галай дагъдихъ хъивегьна. Иесийри чпин цIегьериз эвер хъувуна, абур дагъларин чинрай агъадал эвичIна. ВацIун кьере, мукьув гвай векьера алаф тIуьна, колхоздин къушар фермадин гьаятдиз кIватI хъхьана. Сифте верчер, гуьгъуьналлаз уьндуьшкаяр хтана. Эхирни дамахни зур гваз къазарни агакьна.
Бирдан Петри тIвар алай кIекре къалабулух кваз гьарайна: «Къу-у-у-угъ!» КIвалин къушар вири катна, амма къазар сих гапIалдиз кIватI хьана.
Петри кисна, кисна, ахпа бирдан лувар аладарна, ада кIевиз, «Кя-а-а-а-а!» авуна, гьарайна. Гьа и арада цавай, къван хьиз атана, чилив мукьва жедайла, вичин гьяркьуь лувар аладарна, лекьре вич къазарал гадарна.
Къазар гьарнихъ чкIана. И легьзеда са патахъай Петриди, муькуь патахъай зурба кIек-къазра лекьрен винел гьужумна. Абуру лекь, басрух гана, фитерин гьамбарда туна, адав цавуз лув гуз тунач. Еке гьарай-вургьай къарагъарна, абуру гагь кIуфаралди, гагьни луваралди лекь гатана. Гужлу кIек-къазра лекьряй цIакулар акъудиз абур гарув вугуз хьана. Са бицIи геренда гьаят, хъуьцуьган эчIирай хьиз, цIакулрай ацIана.
Гьа икI са декьикьада кьван амукьнайтIа, лекьрен эхир жедай: ам кIвалин къушари гатана рекьидай. Амма къушарин дяведик кицI ЦIараб какахьна. Ада, кIвалин къушар са патахъ чукурна, вичи-вич лекьрел гадарна. Гьа инал са гъвечIи арада лекь къушарин хурукай хкатунни ада, агъур-агъур лув гана, вичин хирер алай, эзмишнавай беден цавуз хкажна ва катна…
Цавуз хкаж хьана, яргъаз катай лекьрел вилер алаз, Петриди чанда дамахни суй аваз, «Къа-къа-ракъ! Къа-къа-ракъ!» ийиз, кIевиз гьараярна. Вири къушар адан гъавурда акьуна: къурхулувал амач! Абур секин хьана…
И вакъиадилай гуьгъуьниз за Петри кIекрел гуьзчивал авуна. Верчер векь тIуьнал ва чил чалунал машгъул тирла, Петриди гзаф уяхдиз вичин къайгъударвилик квай верчер саламатдиз хуьз хьана. Ам мукъаятдиз кьуд патахъ килигдай. Ада къаравулвал ийидайла, гьич са затIни жедачир.
Са сеферда Петридиз, куларай экъечIна, хурухъди верчерал къвезвай чакъал акуна. Петриди къалабулух кваз гьараярна. Амма и сеферда ада ачкарди хьиз гьараярна. И ванер галукьнамазди, верчерни кIекер, гьарай-вургьай къарагъарна, лув гана, тарариз хкаж хьана. Верчериз чпин вожакдин гьараяр хъсандиз чида, гьавиляй абур адан буйругъдиз кIевелай муьтIуьгъни я.
Ихьтин кIекрен къимет авач! Ам гзаф багьа къуш я. Эверна, верчерикай кьилди Петридиз тварар гузвай зи дуст, фермадин заведующий Жафералайни зун гзаф рази я.
– За зи девлет хуьз, ингье ихьтин уях, викIегь куьмекчи чIехи авунва. Юкъуз и къуччагъ кIекре недач – уяхвал ийида. Нянриз заз зи куьмекчидиз гудай са затIунинни гьайиф къведач. Ша, ша, зи хъсан дуст Петри!
КIекре, дамах гваз, Жаферан лап мукьув атана, адан гъиляй къанихвилелди мухан тварар, якIун кIусар нез эгечIна.
Къияс Межидов
_______________________________________________
Суьгьуьрчияр
(Мах)
Хьана кьван, хьанач кьван Билбил тIвар алай са нуькI. Ам ашукь тир. Дуьз лугьун хьайитIа, адав чуьнгуьр гвачир. Чуьнгуьрдин паталай ада вичин мез ишлемишзавай, аваздин паталай – сес. Адан кьилин мурад вичин алакьунралди алем къарсатмишвиляй акъудун тир.
Хабар нивай? Хабар гатфарин вахтунивай. Гуьзел йикъан са пакамахъ, цуьквери безетмишнавай са тарцин хилел ацукьна, Билбилди вичин ажайиб сес хъуьтуьл ва алмас гьавадиз чукIуриз башламишна. Са кьадар яб гана, цуькведин тарци адавай хабар кьуна:
– Гьар юкъуз и тегьерда вун куь ашкъиламишзава?
– Зун ашкъида твазвайди вун я, ви гуьзелвал я. Лагь, ви гуьзелвал, шадвал гьинай къвезва?
– Заз ам гатфарин ханумди гъизва. Килиг садра ам гьикьван хушди ятIа.
Меслят хьана, абуру Гатфарханумдивай хабар кьуна:
– Я гузел ханум, вун пара гуьзел вахт я. Ваз ахьтин ажайибвал куь гузва?
– Гъвергъвер цуьквери, – жаваб гана ада. — Живедин кIаникни абур, заз гьерекат гуз, яшамиш жезва. Абурни зи жегьилвили лувал гъизва.
– Аквазвани, ашукь, – лагьана тарци, – вал къведалди, чна сада-сад гьикI ашкъиламишзаватIа. Гила лагь, вуна вуч гуьзлемишзава?
– Инсанрин руьгьер, манидар къушарин гьейранвилер.
Хабар нивай? Хабар мад гьа Билбилдивай. Бахтавар йикъарикай са юкъуз ада таниш тарцин патав вижевай межлис къурмишна. Ана, набататрилай гъейри, манидар къушари, Самур, Чирагъ ва Гуьлгеричай вацIари ва халкьдин ашукьри ачухдиз иштиракна. Билбилдин суалдиз жаваб яз, вацIари чпиз ашкъини руьгь дагъларин булахри гузвайди тестикьарна.
– Квез илгьам куь гузва? – жузуна Билбилди халкьдин са ашукьдивай.,
– Чаз, – лагьана ашукьди, – вири тIебиатди. За – зи чуьнгуьрдиз, чуьнгуьрди — халкьдиз. Руьгь, ашкъи, илгьам, гьевес ва гьейранвал чи къенепатан дуьньядин суьгьуьр я. А суьгьуьрдикай къизилдин закIал хьанва. А закIалда, суьгьуьрчияр хьиз, чун вири ава.
Абдул Ашурагъаев
__________________________________________
ПIинидин тар
ХъуьтIуьз, лацу яргъан кьилел
ЧIугуна, за ахварзава.
Гатфар атай чIавуз гъенел
Заз нуькIери хабарзава.
Зун ахварай жезва уях,
Ахъайзава за зи вилер.
За ийизва гьахълу дамах…
АлукIзава цIийи пекер.
Зи пекерал ашкъилу жез,
Ацукьзава къвез билбилар.
Мани лугьуз, къугъваз, хъуьрез,
Шад ийизва лап гуьгьуьлар.
За инсанриз тухдалди зи
ПIинияр нез эвер гузва.
Абур залай хьурай рази…
За лап хъсан бегьер гузва.
НуькIрен шарагар
Хуьруьн нуькIре чи кIвалин
ЧIередик муг авуна.
Къе пакамахъ заз адан
Пуд шарагни акуна.
КIуфар хъипи, чеб гъвечIи,
Куркурар хьиз аквазвай.
ЦIив-цIив ийиз, шаддаказ
Абур къугъваз-рахазвай.
Диде хквез акурла,
Абуру сивер ахъайна.
Хвешивиляй балайри
Мадни кIевиз гьарайна.
НуькIре гъайи пепеяр
Пайна вичин шарагриз.
Вич лув гана хъфена,
Мад пепеяр-шарар гъиз.
Абдул Муталибов
__________________________
Халу
ЧIехи тир ам камалдиз,
Аквадай чаз игит хьиз.
Журналист тир, шаирни,
Шад аялрин бубани.
Гьайиф, вуч фад ам хъфена,
ИчIи хьайи кIвал туна.
Ктабар – жергеда кьацIал,
Вил алай иесидал.
Эхь, гьакI кхьенвай кьисметда…
Хкведач, рак ахъайна
Чинал хъвер алаз халу,
Хьанва чи рикIер гъамлу.
Шаир Меликов Буба,
Халкьдиз я и тIвар багьа,
РикIе ама инсанрин,
Гафар адан шииррин.
(Лезги чIалаз Имара Мурадовади элкъуьрна)
Камила Ферзилаева,
Алидхуьруьн юкьван школадин ученица
___________________________________________
Тапшуругъар
Гьарфар эхциг
Агъадихъ ганвай гафара ахъа хьанвай гьарфар кхьин хъия.
Таму…ан
Га…фар
Нехи…бан
Муал…им
Бер…кат
Ку…уш
Гьул…ан
Бит…в
Арха…ин
Хъал…ам
Куь хизанда вужар ава?
Шикилдай аквазвайди хизандин тар я. Ана куь хизанда авайбурун тIварар кхьихь ва абур вужар ятIа, къалура.
Мисал яз: Агьмед – буба…
Тарцин емишар (майваяр) жагъура
Майвайрин, емишрин шикилриз фикир це. Абурукай тарцин емишрин шикилар жагъура ва кхьихь. Шумуд хьанатIа, лагь ва кIела.
«100 тапшуругъ» ктабдай
