Ам вичин кIвалахдин халис устад тир

Вичел чан аламайтIа, дагъустанви машгьур журналист, чи ватанэгьли Алик Абдулгьамидова­ 10-майдиз вичин 70 йисан юбилей къейддай. Амма­ кьадар-кьисмет масад хьана: ам яргъал чIугур азар­дик­­ди алатай йисан майдиз рагьметдиз фена. «Лезги­ газетдин» редакциядин коллективди  адан хизанриз, вири багърийриз мад сеферда башсагълугъвал гузва.

Республикадин, Дагъустандин журналистикадин­ вилик авай лайихлувилер фикирда кьуна, РФ-дин журна­листрин союздин РД-да авай отделениди Дагъус­тан Республикадин Кьилин патав гвай Дагъустан Рес­пуб­ликадин тарихдин чIехи вакъияр ва инсанар, лайихлу ксар эбеди рикIел хуьдайвал ийизвай комиссиядиз Алик Абдулгьамидован экуь къамат эбеди авун патал махсус чар рекье тунва.

Чна гьа чар ва А. Омарова журналистдал чан аламаз адахъ галаз кьиле фейи суьгьбетдин бинедаллаз гьа­зурнавай «Репортер» тIвар алай очеркдай са чIук гузва.

…Гила гьакьван яргъал ва гуьзел яз аквазвай 1985-йисуз, уьлкведин общественный уьмуьрда «таза гарар» акъатайла, жегьил Алик Абдулгьамидов телевиденидиз кIвалахал атанай. Гзаф йисара дагъустанвияр адав вердиш хьана. Вичиз шаксуз ихтибарзавай, гьуьр­метзавай журналист халкьди рикIин сидкьидай кьабулна. Ахпа ада мад гзаф ­йисара федеральный Сад лагьай каналда хсуси корреспондент, кьиблепатан бюродин заведующий яз кIвалахна. Мадни вахтар алатна, инсанриз ам телевизордин экрандилай акун хъувунач. И карди са кьадар мягьтеларни ийизвай. Амма ам кисначир, уьмуьрдин ва кеспидин агъур­ тежриба хьанвай, жегьил йисар фадлай алатнавай ада жегьил ашкъи­дивди газетдин публицистикада кIва­лах давамарзавай. И девирда адав Россия­дин журналистикадин сагъ са жерге премияр ва шабагьар агакьна. Хейлин ­йисар вилик зини Аликан арада и жуьредин са ихтилат хьайиди тир. Гила, за фикирзавай, ихтилат цIийи девирда адан кIвалахдикай фида, амма алатай вахтар рикIел хкун тавунани хьаначир.

Эвелдай чи суьгьбетди гьеле вичиз авахь­на фидай дуьз рехъ жагъурзамаз, вичин веревирдера ада пешедикай икI ла­гьана:

— Журналистикада виридалайни чIехи къуллугъ корреспондент хьун я. Репортер. Уьлкведа авай кьван амай вири къуллугъар­ни тIварар шейтIандин къугъунар я. Кьилин редактор, сад лагьайди ва я кьвед лагьайди, земеститель… Гила чаз адет гьихьтинди хьанва: газетдин тираж виш экземпляр я, адахъ кьилин редактор ава. На лугьуди, ана са хара маса редакторарни ава, заместителарни, гьар жуьре къуллугъчиря… Зун жуван гафунал акъваззава: репортер виридалайни чIехи къуллугъ я. Захъ галаз, умудлу я, и пешедиз вафалубур, ам кIандайбур, адан важиблувилин гъавурда авайбур рази жеда.

– Къе, ви фикирдай, гьа и гаф гвайбурун кьадар гзаф яни?

— Гзаф-тIимил лугьун тийин, абур ава. Масабурни ава, чиновникриз лазимбур: гьамиша абурун къуллугъда акъвазнавай, чеб гьи патахъ хьайитIани элкъуьриз жедай, гьихьтин тапшуругъ хьайитIани тамамариз гьазурбур.

– Ви къилихдизни, вуна хкягъай пешедизни килигайла, фикир къвезва: вал яшамиш жедай хъсан девир гьалтна…

— Эхь, лагьайтIа жеда, и патахъай зи бахтуни ишлемишна. Зун шагьидни, иштиракчини хьана чи республикадин ва вири уьлкведин кьисметар гьялзавай тарихдин вакъиайрин. Вири чкIизвай, кIватзавай, пакадин йикъак умуд кутаз жезмачир, инсанрин кенефдин кьил квахьнавай. Инсанрин – чи виридан, советрин халкьдин, гьамиша пакани, муькуь юкъузни чпиз кIвалах, гьич тахьайтIа, фуни къафун жедайдахъ инанмиш яз яшамиш хьайи. Ам вичин даяхрал мягькемдиз акъвазнавай уьмуьр тир. Садлагьана тIурфан акъатна, вири гваз къекъвена. Дявеяр, халкьарин арайра акьунар, Советрин Союз тIвар алай зурба уьлкве кунфа-кунф хьана… Сад лагьай каналда за чи республикадин уьмуьрда са акьван аваданбур тахьай 15 йисуз кIвалахна, башламишайди тир 1998-йисуз, Махачкъалада террористри «Лацу кIвал» кьур юкъуз…

Заз Сад лагьай каналдиз кIвалахал тек­лифзавай, за теклиф кьабулзавачир. Жувал къачун герек жавабдарвиликай къурху авай. Сад ава – региондин телевиденида кIвалахун, садни – зурба аудитория галай федеральный телевиденида. Эгер ина заз са вуч ятIани багъишламишзаватIа – зи дикция, чIалан усалвал, ана истемишунар михьиз масабур я эхир. Гьавалат хьунар акурла, эхирни за лагьана: хъсан я, за квехъ галаз кIвалахда. Гьанлай кьулухъ кьве гьафте кьван алатна, за са затIни ийизвач, зи рикIел са затIни хкинни ийизвач. Зун умудлу тир: абурун рикIелай алатнава, зун ина «Дагъустан» ГТРК-да амукьда.

Бейхабар и вакъиаяр, 1998-йисан 20-21-майдин. Москвадай кьилин редактор­дин заместителдин зенг: яда, вуна чина кIвал­ахзавайди я, куьмек це, репортаж герек я. Чара хьанач, оператордин чкадал ка­мера жува къачуна фена. Пивзаводдин къавал акьахна, гьанай за милиционерри штурмдалди кьазвай Хачилаеврин особняк лентиниз къачуна. Ахпа и гъулгъула къарагъарай ксарихъ галаз Госсоветдин председателдин рахунар кьиле физвай Гьукуматдин кIвализ фена, гьана вири лентиниз къачуна. А чIавуз къенин техникадин мумкинвилер авачир. Материал авай кассета, тади гьалда аэропортуниз тухвана, летчикдив вугана кIанзавай, ада ам Москвадиз­ агакьарзавай, ана Внуково аэропортуна кассета вахчузвай ва Останкинодиз хутахзавай. Аллагьдиз шукур, «Время» программадив зун агакьна. Им Центральный телевиденида зи дебют хьана.

– 15 йис арадай фена, ахпа маса югъ алукьна. Са пакамахъ вун ахварай аватна… килигайтIа, гьич санизни тади авун герек къвезвач. Мад цIийи уьмуьр башламиш жезва.

— И цIийи уьмуьр 2014-йисан январдиз алукьна… За лугьун: эвелдай шад хьанай. А йисара федеральный каналда кIвалахун зун патал куьтягь тежер ката-калтугун тир. Телефон хкуддай ихтияр ваз эсиллагь авач, Москвада ви редактордихъ галаз алакъа датIана хьун лазим я. А вахтара Дагъустанди гьар юкъуз гзаф кьадарда криминалдин, терроризмдин ранг янавай хабарар гузвай: са вуж ятIани яна кьена, са вуч ятIани хъиткьинарна, залукар кьуна. И уьмуьрдикай хабарар гуз, вун виринра агакьна кIанзава. Редакторди йифен сятдин кьведриз зенгдай: куьна флан районда флан кар хьанва (абуруз МВД-дин сводкайрай чир жезвай). Вунани, мад гьич са куьнизни килиг тавуна, еримишзава машиндаваз и чи рекьерай. КIвалахди вири къуват вахчузвай, михьиз куьлягьарзавай. Гьавиляй сифте вахтара зун рази тир: кIамай кьван ксузни жезва, хизандихъ-аялрихъ галазни амукьзава, дустарни аквазва. Ахпа са арадилай ­уьмуьрдин атIа тегьерда гьерекатдив вердиш хьанвай зи кефияр чIур хьана, гуя азарлу жезва…

– КIвалахди, ашкара тирвал, виридалайни хъсан дарманди хьиз, вири азарар сагъарда…

— За «Новое время» газетда кIвалахиз эгечIна. Жув патал вад-ругуд проект, кхьена кIанзавай ктабар тайинарна, информация кIватIиз башламишна. Зун патал им жуван уьмуьрдин сифте кьилиз хтай мисал тир. Жегьил тир за телевиденида кIвалахуникай фикирзавачир. Дондал алай Ростовдин уни­верситетда журналистикадин факультетда кIелдайла, гьич телевиденидай спецкурсунизни фейиди тушир. И кIвалах за жу­ва-жуваз къадагъа авунай, фикирдай: зи къамат, дикция аваз, телевиденида зи кар авач. Зун газетда кIвалахиз кIвачин жезвай. И кIвалахдал зун, жуван «телевиденидин девир» акьалтIарна, хтунни авуна.

– Тафават чIехиди хьанайни? Вун патал вуч кьезил я: макъала кхьин ва я телерепортаж гьазурун?

— Телевиденида садрани вахт бес жедач. Ваз, зенг авуна, лугьуда: вун сятдин 15.00 эфирдиз физва. Вахъ гьелелиг са затIни авач. Гила вуна лентиниз къачу, текст кхьихь, монтаж ая, рахунар кхьихь, материал ракъура. Фикирра вири герек тирвал къайдадиз гъидай вахт авач. Мадни: ви кIвалах оператордилайни аслу я – ада вири дуьз чIугвадани-чIугвадачни, водителдилайни – рекье машин чIур тахьана, вун чкадал агакьдани-агакьдачни, ахпа монтажер, ахпа мад са вуж ятIани. Им гзаф ксари кIвалахзавай производстводин сагъ цикл жезва. Газетдин кIвалахда  лагьайтIа, вири са валай аслу я: ви кьил – кар алай инструмент, вав ви диктофонни, блокнотни, къелемни гва. Вуна, тади тавуна, материал­ кIватIзава, секиндиз ам къайдадиз гъизва. Кхьена, редактура авуна, мад сеферда­ кIел хъувуна. Эгер патав гъавурда авай ксар гваз хьайитIа, чпиз вуна ихтибарзавай, тIалабда: кIела кван, са гаф-чIал ая, ина са вуч ятIани бес тежезвайди хьиз я.

Заз садрани, гьа телевиденида кIвалах­дайлани, регъуь хьайиди туш масабурун меслят кьабулиз. Мисал яз, дагълара са гьина ятIани репортаж гьазурзава, вахт ерли амукьзавач, ятIани гьа сифте гьалтайди, са чубан хьуй вичиз, акъвазарна, тIалабдай: исятда зи репортаж фида, редактор яргъа ава, къала за ваз кIелин, вуна лагь, хъсандиз гъавурда акьазвани-акьазвачни. Мягьтел хьайи инсандин вилер экъис жедай. За кIелда, ада яб гуда, са арада:  инал зун гъавурда акьунач. За туькIуьр хъийида, а касдизни сагърай лагьана, чун къакъатда. Зи репортажар адетдин инсанар патал тир эхир, заз гьабур гъавурда акьун важиблу тир.

Гьар гьикI ана хьайитIани, и кьве жуьре журналистикадани вилик акъвазнавай ва гьялзавай месэлаяр гьа садбур я. Кьилинди яз амукьзава: таб тавун, делилрихъ галаз къугъунар тавун, са патаз майил тавун… Исятда, печатда кIвалахдайла, за жув артух къулайдиз гьиссзава. Заз чизва зи макъалаяр гьикI кьабулзаватIа. Захъ датIана кIелзавайбур ава, абуру зенгер ийида, чи арада яргъал чIугур ихтилатарни жеда. Зи кIвалах и тегьерда кьабулуни зунни руьгьламишзава, гъавурда акьазва эхир: жуван алахъунар бадгьавая физвач, инсанар патал абур герек я.

______________________________________

Комиссиядиз чар

Россиядин журналистрин союздин Дагъустандин отделениди СССР-дин, Россия­дин ва Дагъустандин журналист ва общественный деятель Алик (Аликбер) Абдулгьамидович Абдулгьамидов эбеди рикIел хуьн патал ам яшамиш хьайи и адресда авай кIвалел мемориалдин кьул эцигун тIалабзава: Махачкъала, Насрутдинован пр., 30 «а» кIвал, 5 корпус.

Алик Абдулгьамидов 1956-йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Вини Ярагърин хуьре муаллимдин хизанда дидедиз хьана. 8-класс акьалтIарай ам художественный училищедик экечIна. Советрин Армиядиз фидалди вилик хуьруьн школада рисованидин ва черченидин тарсар гана. Ростовдин госуниверситетда «журналистика» пешедай чирвилер къачур ам 1985-йисуз гуьгъуьнлай «Дагъустан» ГТРК-диз элкъуьрай Дагъус­тандин телевиденидиз корреспондентвиле кьабулна. «Дагъустан» ГТРК тешкилайбурукай сад яз, ада вини рейтингдин общественно-политический программаяр тухвана, «ван авур» репортажар ва документрал асаслу фильмаяр арадал ­гъана.

1998-йисалай федеральный СМИ-ра, Кеферпатан Кавказда ОРТ-дин («Сад лагьай каналдин») хсуси корреспондент яз кIвалахна. Ада Дагъустанда ва Чечняда кьиле фейи дяведин вакъиайрикай хабарар гана, дагъустанвийрин жемиятдинни сиясатдин уьмуьрдикай, медениятдикай ва адетрикай репортажар гьазурна.

Журналистдин кIвалах тамамарунихъ галаз санал ада студентриз тарсарни гузвай, ам Дагъустандин университетдин электронный СМИ-рин кафедрадин старший преподаватель тир. Ам са шумуд ктабдин автор я: «Крах операции «Скорпион» — боевик Салман Радуева Къизлярдал вегьиникай, «Новолакский рубеж. Хроника неизвестной войны» — 1999-йисуз боевикар Дагъустандиз атуникай, «Тайна амузгинского булата» (Хатима Нисредовадихъ газал санал) – яракьар гьазурдай устIар Гьажи Къурбанкьадиевакай, «В Петровскую гавань заходят корабли…» — Махачкъаладин портунин тарихдикай, «Герои и варвары моего времени» — 1980-2025-йисарин Дагъус­тан ва инсанрин кьисметар къалурзавай ктаб.

Алик Абдулгьамидов, галатун тийижиз, жемиятдин кIвалахдал машгъул хьана: галаз-галаз пуд сеферда Дагъустан Республикадин Общественный палатадиз, яргъал вахтунда «Халкьдин фронтдин» Дагъустандин региональный штабдиз хкяна.

2014-йисалай ада Махачкъаладин алвердин портунин гендиректордин СМИ-рихъ галаз алакъаяр хуьнин рекьяй куьмекчивиле кIвалахна.

Адаз кьве сеферда Артем Боровикан тIварунихъ галай международный «Честь. Мужество. Мастерство» премия, кьве сеферда Дагъустандин журналистрин союздин «Къизилдин лекь» премия гана, гьакIни ам Россиядин Гьукуматдин СМИ-рин рекьяй премиядин, публицистикадай Дагъустан Республикадин Государстводин премиядин лауреат я. А. Абдулгьамидоваз Юрий Щекочихинан «Профессиональное признание» махсус приз ва Россиядин журналистрин союздин кьилин шабагь тир «Къизилдин къелем» ганва.

Журналист 2025-йисуз рагьметдиз фена.

Чун умудлу я хьи, Алик Абдулгьамидов эбеди рикIел хуьн патал чи тIалабуниз къуват гуда.

«ЛГ»