Шекердин диабет авайбуруз
Сеченован Университетдин ИБТИ-дин (институт бионических технологий и инжиниринга) алимар «Радиоэлектронные технологии» концерндихъ галаз санал 1-типдин шекердин диабет авай азарлубур патал тIебии тушир хуквадин кIаник квай железа арадал гъунив эгечIнава. Идакай, университетдин пресс-къуллугъдал асаслу яз, «Газета.Ru» сайтди хабар гузва. Къейдзавайвал, вичикай ихтилат физвай тадаракди глюкозадин дережадал (автоматически) гуьзчивал тухуда, инсандин иштираквал галачиз инсулиндин кьадар хкяда.
И тадарак гъвечIи, къулай затI я. Ада гьалкъадин къайдада («замкнутая петля») кIвалахзава. Адак кар алай ихьтин пуд пай акатзава: глюкозадал ара датIана гуьзчивал тухудай тадарак, инсулин ядай махсус шей ва кIвалах къайдадик кваз идара ийидайди. Къурулушди алай вахтунин режимда аваз ивида шекердин дережа гьихьтинди ятIа ахтармишзава, ам дегиш хьунин прогноз гузва, вичи-вичелай герек кьадар инсулин язава.
Вилив хуьзвайвал, и карди глюкоза садлагьана виниз акъатунар ва гипогликемия (глюкоза аватунихъ галаз алакъалу хаталу гьал) хьунар тежедайвал ийида. Идалайни алава яз, пациентрин уьмуьр хейлин регьятарун герек я (абур гьамиша гъилеривди дозадин гьисаб акъудуникай азад авуналди).
Электронный блокдин къуллугъунин муддат йисалай тIимил жедач. И карди ахтармишун кьиле тухудай къурулушрин къимет хейлин агъузардай мумкинвал гуда: тадаракдин тахминан къимет саки 4,5 агъзур манат я.
Вичикай ихтилат физвай шейинин сифтегьан тежрибадин чешнеяр 2027-йисан августдалди арадал гъун пландик кутунва. Илимдинни ахтармишунин кIвалах акьалтIарайдалай кьулухъ разработка акъудуниз гьазурун патал индиструальный амадагдив вугуда..
«ИМС Технологии» проектдин компаниядин генеральный директор Алексей Ядыкина къейд авурвал, Сеченован Университетдин ва КРЭТ-дин саналди тир проектрик неинки диабет авай пациентар патал тир къурулушар, гьакIни лабораториядин дигностика патал тир тадаракарни акатзава.
Ада раижзавайвал, вилик акъвазнавай месэла анжах къецепатан уьлквейрин аппаратар тикрар авун туш, абур генани дуьм-дуьзбур, битавбур (компактный), ихтибарлубур, ишлемишуниз регьятбур авун я.
И разработка поджелудочный железадиз ухшар яз кIвалахдай Россиядин сад лагьай къурулуш хьун мумкин я. Ада шекердин диабетдин сагъар хъийидай серенжемрин (терапия) мумкинвилер гегьеншарда.
РикIел хкин, виликдай РФ-дин здравоохраненидин министерстводин телеграм-каналди раижайвал, Михаил Мурашкодин гафаралди, шекердин диабет авай агьалияр патал медицинадин куьмекдин ери хъсанарун государстводин вилик акъвазнавай важиблу месэла я. Министрди а чIавуз къейд авурвал, Россияда 6 миллиондилай гзаф (шекердин диабетдикди) начагъ чIехи яшара авай агьалияр ава, 65 агъзурдалай гзаф аялри и уьзуьрдихъ галаз женг чIугвазва. Адан гафарай гьакIни малум хьайивал, эндокринологиядин къуллугъда «цIийи къайдада туьхкIуьрунин» (модернизация) хейлин серенжемар кьиле тухванва. ИкI, 90-далай гзаф регионрин ва 155 районрин арада (межрайонный) эндокринологиядин центраяр тешкилнава. Хуьруьн агьалийриз медицинадин куьмек гузвай саки 1,2 агъзур азарханадиз шекердин диабетдин диагностика вахтундамаз кьиле тухудай тадаракар къачунва. ГьакIни чпихъ шекердин диабет авай аялар ва кIвачел залан дишегьлияр федеральный бюджетдин такьатрин гьисабдай ара датIана глюкозадин мониторинг тухудай системайралди таъминарунин программа агалкьунралди уьмуьрдиз кечирмишзава.
Гзаф хьун давам жезва
Россиядиз кьезил машинар гъунин кьадар гзаф хьун давам жезва. Идакай «АВТОСТАТ» агентстводин сайтда хабар гузва.
Алай йисан апрелдин вацра Россиядиз 75,7 агъзур кьезил машин (санлай къачурла – цIийибур ва ишлемишнавайбур) гъанва. Кхьизвайвал, и кар «АВТОСТАТ Оперативка. Оперативная информация по авторынку России» онлайн-эфир кьиле фидайла, «ППК»-дин («Паспорт промышленный консалтинг») делилрал асаслу яз, винидихъ тIвар кьунвай агентстводин экспертри къейдна.
«АВТОСТАТ» агентстводин аналитикадин отделдин начальникдин заместитель Дмитрий Ярыгина хабар гузвайвал, Россиядиз кьезил машинар импорт авунин кьадар, винидихъ къейднавайвал, артух хьун давам жезва. ИкI, и рекъем апрелдин вацра 1 процентдин хкаж хьанва (2025-йисан апрелдив гекъигайла), 34,3 агъзур уьлчмедал кьван. Ишлемишнавай автомобилар гъун 9 процентдин гзаф хьанва (41,4 агъзур кьван).
Ярыгинан гафаралди, эгер 2026-йисан статистикадиз килигайтIа, гьам цIийи, гьамни ишлемишнавай кьезил машинар виридалайни гзаф апрелдин вацра гъанва.
Гъуьр гьасилуникай
ИКАР-дин (Институт конъюнктуры аграрного рынка) генеральный директордин заместитель И. Глазуновади «Интерфаксдиз» хабар гайивал, Россиядин гъуьр регъведай карханайри 2026-йисан 1-кварталда 2,36 миллион тонн гъуьр гьасилнава. Им алатай йисан и муддатдин рекъемдив тахминан кьунвай кьадар я, амма силин (ржаной) гъуьр 6,9 процентдин тIимиларнава.
Чешмеди къейдзавайвал, 1-кварталда къуьлуьн ва къуьлуьнни силин гъуьр гьасилунин кьадар 2,19 миллион тонндикай ибарат хьанва. Йис идалай виликан рекъемдив гекъигайла, им 0,3 процентдин гзаф я. Гьа гьисабдай яз, вини дережадин сортунин къуьлуьн гъуьр 1,56 миллион тонн гьасилнава (1,1 процентдин гзаф). Кьвед лагьай сорт – 47,26 агъзур тонн (1,5 процентдин гзаф). Сад лагьай сортунин къуьлуьн гъуьр гьасилунин кьадар 4,3 процентдин тIимил хьанва, 369,7 агъзур тонндал кьван. Силин гъуьр лагьайтIа, – 6,9 процентдин, 100,89 агъзур тонндал кьван.
Кьилди къачуртIа, мартдин вацра гъуьр гьасилунин кьадар 854,58 агъзур тонндикай ибарат хьана. Алай йисан февралдин вацрав гекъигайла, им 8 процентдин гзаф я, 2025-йисан мартдин рекъемдив гекъигайла, — 6,4 процентдин артух. Гьа гьисабдай яз, къуьлуьн ва къуьлуьнни силин гъуьр, февралдин вацрав гекъигайла, 8,7 процентдин артух хьанва — 795,47 агъзур тонндал кьван.
Глазуновадин гафаралди, алай вахтунин гъуьр регъведай сезондин (2025-йисан августдилай 2026-йисан мартдалди) муьжуьд вацра, гъуьр гьасилунал гьалтайла, кьулухъ галамукьун, 2024-25-сезондин гьа муддатдив гекъигайла, лап агъуз кьадар тир 87,9 агъзур тонндал кьван тIимил хьанва. И муддатда вири санлай 6,54 миллион тонн гъуьр гьасилнава, виликан сезондин 6,62 миллион тонндиз къарши яз. Виридалайни еке рекъем лагьайтIа, – 6,97 миллион тонн – 2023-24-сезондал ацалтнава.
Гьазурайди – Муса Агьмедов
