Са хвал хьана алахьмир, цав сара кьаз алахъмир,
АлакьдатIа, Азиз, вун тIурфанрилай викIегь хьухь!
Ибур Азиз Мирзебегован «ВикIегь хьухь» шиирдин эхиримжи кьве цIар я. Абуру шаирдин уьмуьрдин ва яратмишунрин кредо къалурзава ва гьакIни а цIарар жегьил чIавалай инихъ шаирдин руьгьдин эвер гун, рикIин буйругъ хьана. РикIин буйругъ хьайила, а гафар женгинин аламатдин къуватдиз элкъвезва: эгер «рикIе кичIевал» тун тавуртIа, инсан «пачагьрилайни», «асланрилайни» викIегь жезва. Уьмуьр вич женг тушни кьван? Экуь дуьньяда рагъ акьадай са пIипI патал. Хайи чил, хайи ватан, хайи чIал патал. Садазни лукI тахьана, азадвилелди яшамиш хьун патал… Шаирдин женг, гьар са художникдин хьиз, кьетIенди я: инсанвални хъсанвал патал, гьахъвални бахтлувал, гуьзелвал патал – писвилихъ галаз женг. Эгер ам халис шаир ятIа.
Азиз Мирзебегов халис шаир я. 50 йис идалай вилик, гьеле мектебда кIелзамаз, шиирар кхьиз эгечIай ам къе поэзияда устадвилин вини дережадив, дерин кьатIунрив агакьнава. КьетIендиз къейд ийиз кIанзава: суст хьанвайбуру хьиз, гьеле вирида гьисс тийизвай, кваз такьазвай халкьдин дердер-гъамар, азаб-зиллет, абурун заланвал ада, рикIе хъцIур гудай тегьерда тIал аваз, гьиссава. Им анжах халис ватанпересдиз хас я. Шаирди кхьизва:
Дидедин чIал такIан тир,
ЛукIвал рикIиз масан тир,
Чпин гьалдал кIубан тир,
Набутрикай, манкъуртрикай
Вуна хуьх, я Ребби!
(«Вуна хуьх, я Ребби!»)
Азиз Абдулмирович Мирзебегов 1959- йисуз КцIар райондин Агъа Лакар хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб акьалтIарайдалай кьулухъ ада Иркутскдин областдин Ангарск шегьерда Советрин Кьушунрин жергейра къуллугъна. Идалай гуьгъуьниз Дагъустандин госуниверситетдин филологиядин факультет акьалтIарай ада хайи хуьруьн мектебда лезги чIалан ва литературадин муаллимвиле кIвалахна.
Общественный уьмуьрда активдаказ иштиракзавай жегьил муаллим жемятди КцIар райондин Советдин депутатвиле хкяна. Гьа йисара гафунихъ чIехи къуват авайди чизвай жегьил шаирдин яратмишунрин кIвалах мадни вилик физва, адак йигинвал акатзава.
КцIар шегьерда тешкилнавай «РикIин гаф» тIвар алай эдебиятдин кIватIалда машгьур ватанперес шаир Лезги Няметавай поэзиядин тарсар къачур жегьил авторди вич халкьдин ихтиярар, интересар, гележег патал женгчи тирди субутна. Ам вичин эсерра хайи ватандин тIалар-квалар, хци месэлаяр гуьзгуьдай хьиз къалуриз алахъна. А девирдин чIаларикай сада шаирди къейдзава: «Шагь кьейи Ширван хьиз ава и уьлкве»! Са маса шиирда ам лезги районриз ракъурзавай гьакимриз Бакудавай хахайри гузвай «инструктаждикай» рахазва:
Гьаким жеда вакай лезги райондиз,
Амал ая чна тазвай къанунриз,
Яб гумир на гьич лезгийрин уюнриз…
Ихьтин цIарар кхьизвай касдиз гзаф ракIарар агал хьана. Амма шаирдин рикI агализ жедай затI туш эхир. Ам мадни деринриз гьахьна, жемиятдинни сиясатдин уьмуьрда кьиле физвай татугайвилер, нукьсанар хци сатирадин хьелералди кукIвариз эгечIна. Гьа девирда Азиз Мирзебегова «РикIин гаф» тIвар алаз газетни акъудиз башламишна. Ам Азербайжандин тарихда лезги чІалал акъатай сад лагьай аслу тушир трибуна ва чи халкьдин тарихдани лезги чIалал экв акур эдебиятдин сад лагьай газет хьанай. Лугьун герек я хьи, газетдин редакторни, корректорни, чапханадиз физ-хкведайдини, ам акъудун патал такьатрин къайгъуда авайдини, нумраяр инсанрив агакьарзавайдини жегьил муаллим Азиз вич тир. Бакудай «хсуси тапшуругъар» гана, КцIар райондиз ракъурзавай регьберрикай сада лагьана хьи, «РикІин гаф» чаз рикІин тІал хьана хьи», маса гьакимди «чна газетдин редактордин пелел тапанчи эцигна, ам газетдин вири нумраяр тІуьниз мажбурда» лугьуз кичIерар гузвай.
Гьа икI, Азербайжанда Халкьдин фронтдин векилар гьукумдал атай вахтунда вич къвердавай гзаф басрухрик кутазвайди акур А. Мирзебегов хайи хуьряй, райондай экъечIуниз мажбур хьана ва ада Дербент шегьерда бине кутуна. Багърийривай яргъаз къакъатун рикIин тIал тир. РикI КцIар районда, хайи хуьре амайтIани, шаир вич Дербентда, Урусатда, халкьарин арада дуствал, стхавал, виридаз сад хьтин ихтиярар авай, милли медениятар вилик финиз рекьер ачухнавай Дагъустанда авай – хайи халкьдин арада.
Дербент шегьерда Азиз Мирзебегова гьам педагогвилин, гьамни яратмишунрин кIвалах давамарзава. Гьеле университетда кIелзамаз кьил кутур илимдин месэлайрал машгъул жезва. Ада филологиядин илимрин кандидатвилин диссертация кхьена, агалкьунралди хвена. Диссертация Алкьвадар Гьасан эфендидин яратмишунриз талукьди я. Шаирди «Юждаг» институтдин муаллимвиле, педагогвилин факультетдин деканвиле, ректорвиле кIвалахна.
1997-йисалай Азиз Мирзебегов Россиядин журналистрин союздин член я. 2001- йисуз ам Россиядин писателрин cоюздин членвиле кьабулна. Образованидин рекье лайихлувилерай ва гзаф йисарин гьакъисагъ зегьметда къазанмишай агалкьунрай Дагъустандин Госсоветдин Указдалди адаз 2005-йисуз «РД-дин лайихлу муаллим» гьуьрметдин тIвар гана. Алай вахтунда Азиз Мирзебегова СтIал Сулейманан тIварунихъ галай лезги госмуздрамтеатрда кIвалахзава. Икьван гагьди ада Лезги театрдин тарихдиз, инин актерриз ва режиссерриз бахшнавай 12 ктаб акъуднава.
Асул кIвалахдилай кьулухъ А. Мирзебегов даим руьгьдин буйругъ хьанвай яратмишунрин кардал машгъул жезва. Адан яратмишунар гзаф хилеринбур я: шиирар, проза, публицистика, литературоведение, театроведение, таржумаяр. Кьилинди поэзия я.
Къейд авун лазим я хьи, Азиз Мирзебегован художественный яратмишунар чи медениятдин уьмуьрда хкаж хьана аквазвай, фикир вичел гзаф желбзавай вакъиайрикай садаз элкъвенва. Адахъ масабуруз ухшар авачир вичин хатI, вичин сес, вичин везин, гужлу метафораяр, гекъигунар ава – шииратдин гуьзел, жанлу тамам са дуьнья. Анжах вичиз хас тир, кьилди, кьетIен са дуьнья. «Зи биография зи шиирра ава» лагьанай садра Сергей Есенина. «Зи рикI, зи руьгь, зи эрзиман зи шиирра ава» лугьуз жеда Азиз Мирзебеговавай.
Азиз Мирзебегован лирикадин шиирар акьван авазлу я хьи, абуру композиторар музыка кхьинал ашкъиламишзава. Чи тIвар-ван авай композиторар тир Фетуллагь Рагьимханова, Фаик Къардашева, Насир Шагьмурадова, Къагьриман Ибрагьимова, Маина Абдулмуталибовади ва масабуру адан гафариз гьа чеб хьтин иер музыкаяр кхьенва. Гьа икI А. Мирзебегован 80-дав агакьна шиирар манийри, абурукай бязибур гьиссерин деринриз яргъалди таъсирдай «гъвечIи шедеврийриз» элкъвенва.
– Азиз Мирзебеговахъ галаз зун 2007-йисуз таниш хьана. Гьа йисуз чна санал Дербентда Яран суварин ва Лезги Няметан уьмуьрдизни яратмишунриз бахшнавай мярекатар гьазурна, кьиле тухвана, – лугьузва композитор Къагьриман Ибрагьимова. – Гуьгъуьнлай чна шегьерда санал са шумуд лезги мярекат тешкилна, кьиле тухун хъувуна. Руьгьдин дуствилин нетижада зун адан яратмишунрал ашукь хьана ва чи тандем арадал атана. Чна Дербентда чи кьведан яратмишунрин чIехи концерт ганай… Камаллу, фикиррин хцивал авай бажарагълу шаир хьиз, ам вичин кIвалахдин рекьяй зурба пешекарни я, гьакI дамах гвачир, намуслу ва масадаз хъсанвал хьана кIандай касни.
Къейд ийиз кIанзава хьи, А. Мирзебегова вич художественный таржумадин халис устад тирдини субутнава. Ада дуьньядин ва урус литературадин зурба классикар тир Рудакидин, Омар Хайяман, Низами Генжевидин, Руставелидин, Шекспиран, Байронан, Шиллеран, Гейнедин, Пушкинан, Лермонтован, Есенинан ва цIудралди маса авторрин эсерар лезги чIалаз таржума авунва. Шаирдин таржумайрикай филологиядин илимрин кандидат Жамиля Гьасановади икI кхьенай: «Лезгийрин литературада таржумайриз артух фикир Арбен Къардаша ва Азиз Мирзебегова гузва. ИкI, Азиз Мирзебеговакай рахун кьиле фейитIа, лезги таржумачийрин арада ам виридалайни вилик квай автор я. Ада фарс, туьрк, японрин, ингилис, немс, италиядин, украинадин, урус ва хейлин маса литературайрай гзаф таржумаяр авунва. СтIал Сулейманан тIварцIихъ галай лезги госмуздрамтеатр патал ада 20-далай гзаф пьесаяр таржума авунва».
Азиз Мирзебегован яратмишунриз лезгийрин машгьур шаирар тир Ибрагьим Гьуьсейнова, Азиз Алема, Байрам Салимова, Арбен Къардаша ва масабуру виниз тир къимет ганва. Дагъустандин халкьдин шаир, вичикай лезги эдебиятдин жанлу дестек хьанвай бажарагълу Арбен Къардаша, кьадарсуз четинвилерай экъечIай А. Мирзебегован уьмуьрдикайни яратмишунрикай веревирдер авуна, къейдзава: «Гьа икI, чи къенин эдебиятдин мягькем дестекрикай сад тир, халис шаирдиз хас руьгьдин михьивални гьахълувилиз вафалувал гваз кIвалахзавай Азиз Mирзебегов кьетIен къилихрин инсан я. Ихьтин тIебиатдин инсанар кьериз-цIаруз гьалтда. Ахьтин инсанар чеб яшамиш жезвай девирдилай са шумуд кам вилик кваз физвайдал шак алач».
Азиз Мирзебегован эсерар урус ва маса чIаларизни таржума авунва. Урус чIалал адан шииррин кьве ктаб чап хьанва. Россиядин писателрин союздин орган тир «Литературная газетада» вахт-вахтунда гузвай «Россиядин лира» махсус чина уьлкведин лап хъсан шаиррин эсерар чапзава. А чинрикай сана Дагъустандин халкьдин шаирар тир Фазу Алиевадин, Сугури Увайсован, Багьаутдин Аджиеван, Максуд Зайнулабидован ва масабурун эсерар ганва. Абурухъ галаз санал гьа и чиниз, лезги писателрикай хкяна, Азиз Мирзебегован «Гьеле фад я…» шиирни акъатнава.
2017-йисуз Москвадин сад авунвай гуманитарный издательствода (ОГИ) «Поэзия» тIвар алаз акъудай Россиядин халкьарин шииратдин антологияда лезги шаиррикай вад касдин – Дагъустандин халкьдин шаирар тир Ханбиче Хаметовадин, Абдуселим Исмаилован, Арбен Къардашан, Фейзудин Нагъиеван ва шаир-философ, шаир-женгчи Азиз Мирзебегован – чIалар гьатнава. 2021-йисуз Москвада чап хьайи «Художественный публицистика» тIвар алай чIехи антологиядани чи писателрикай ва публицистрикай Мердали Жалилован, Мариф Къадимован, Азиз Мирзебегован, Арбен Къардашан эсерар акъатнава.
Азиз Мирзебегован яратмишунрин кIвалахдикай аналитикадин макъалаяр тIвар-ван авай алимар тир философиядин илимрин доктор, профессор Насир Мегьамедова, филологиядин илимрин доктор, профессор Рагьимхан Кельбеханова, филологиядин илимрин кандидатар тир Гьажи Гашарова, Халидин Эльдарова, Жамиля Гьасановади ва масабуру кхьенва. Гьеле 2013-йисуз филологиядин илимрин кандидат Сейфеддин Бедирханова гьазурна чапдай акъудай Азиз Мирзебегован уьмуьрдикай ва яратмишунрикай веревирдзавай материалар авай ктабдиз «Девирдин нефес хура аваз» тIвар ганва. Гьакъикъатдани, шаирдин уьмуьрдиз, яратмишунриз лап кутугнавай тIвар хьанва. Алай вахтунда Азиз Абдулмирович лезги ва урус чIаларал акъатнавай 34 ктабдин автор я. Адакай вичикайни икьван гагьди кьуд ктаб акъатнава. Гзаф шаирри, А. Мирзебегован бажарагъдиз къимет гун яз, адаз хейлин шиирар бахшнава.
Литературадин критикри къейдзавайвал, гьеле 1993-йисуз чапдай акъатай адан «ЦIийи Чапаев» ктабди алукьнавай девирдин къамат, суй, сифет виле акьадай туьнт рангаралди чIугуна, тамамдиз къалурнава. А ктабди лезги литературадиз халкьдин руьгь къалурзавай чIехи бажарагъдин иеси, мад са халис шаир атанвайдакай хабар ганай. Ада халкьдин вилик шаирдин буржидикай лугьузва:
Ханди яна, рекьида,
На авайвал лагьайтIа,
РикI пад хьана, рекьида,
Къеневайбур талгьайтIа. –
Мисал я им бубайрин,
Яб гана за хъсандиз.
Дердини къуй текьирай,
КьейитIани зун ханди.
Ихьтин гафар – ялав къекъвезвай рикIин цIелхемар – халкьдин дертни вичин хсуси дерт сад яз аквазвай, гьамиша халкьдихъ галай касдивай лугьуз жеда. Талгьана акъвазиз жедач. ТIурфандилай викIегь хьайила.
Литературадин бажарагълу критик, писатель, публицист Гьажи Ильясова къейдзавайвал, «ихьтин (Азиз Мирзебегован хьтин, – А.И.) шаирар лезгийриз чпин чIал чизмай кьван (гьич тахьайтIа, абуру шиирар кIелзамай кьван) вири девирра амукьдайбурукай я. Ихьтин теснифар анжах вичин мягькем хьанвай бажарагъди вири халкьдин шаирдин дережадиз акъуднавай касдин рикIяй акъатда». Критикди шаирдиз, адан яратмишунриз кьуру тарифдин ваъ, дуьм-дуьз, лайихлу къимет гузва. Азиз Мирзебегов къе чи гьахьтин са тIимил авай шаиррикай сад я. Девирди вичи арадал гъизвай ахьтин шаирар тек-туьк жедайбур я эхир.
Азиз Мирзебегован яратмишунрин тематика гегьеншди я. Амма кьилин чкадал философиядин рангар янавай девир, ватан, халкь ала. Виридалайни хъсандиз хьанвай эсерар, зи фикирдалди, гьа и тематикадиз талукьбур я. Ада кхьизва:
Яргъал Туьркияда, къизилд кьефесда,
Даим вар-девлетдин хьайи гьевесда,
Лезгиди лагьана эхир нефесда:
Пул вири я, амма хайи Ватан туш!
Ибур халис шаирдин, халкьдин шаирдин мецел къведай келимаяр яни? Эхь. ИкI тирди, Азиз Мирзебегов гьакъикъатда халкьдин шаир тирди виридаз аквазва, хивени кьазва. Зи фикир желбзавайди а месэла я хьи, Дагъустанда, вири уьлкведа хьиз, Сулейманан девирдилай инихъ «халкьдин шаир» гьуьрметдин тIвар яз официальни къайдада гузва. Вичикай фадлай лезги культурадин мягькем даях хьанвай, ам вилик тухунин карда чIехи лайихлувилер авай Азиз Мирзебегов и чIавуз (официальни тIварар гудайла) «чи» рикIел татун аламатдин кар хьиз аквазва заз.
Абдулафис Исмаилов
