Къатиз къвайи марфари республикада гьалар мусибатдинбуруз элкъуьрайдалай кьулухъ акуна-такуна вацралай виниз вахт алатнава. ЧIуру нетижаяр арадай акъудун гилани давам жезва. Дугъриданни, республика патал четин и макъамда дагъустанвийри садвал, сабурлувал къалурна. Багърияр, къуни-къуншияр бедбахтвиликай къутармишунихъ галаз сад хьиз, гьич таниш тушир ксаризни, чпин чанарилайни гъил къачуна, куьмек гана. Аферин ахьтин ксариз виридаз!
Инсанрин уьмуьр, сагъламвал патал хаталувал, тIебиатдин бедбахтвал арадал атай четин и вахтунда агьалийриз виридалайни вилик куьмекар гунин къуллугъ кьилиз акъудзавай пешекар къутармишдайбур, цIаяр хкадардайбур, санлай МЧС-дин къуллугъчияр патални ибур адетдинбур тушир йикъариз элкъвенвай. Къати марфар къуникди тIебиатдин бедбахтвал арадал атунин хаталувал авайдакай абуруз виликамаз хабар авай. МЧС-дин къуллугъ кьилиз акъудзавай пешекаррикай аварияр арадай акъуддай дестеяр арадал гъанвай, залан техника гьазур тир. Са гафуналди, гьазурвал акунвай, амма чIуру гьаларин кьадар икьван гзаф жедайди садани гуьзлемиш тавур кар хьана. Пешекарри тестикьарзавайвал, чи республикада икьван къвалар са куьруь вахтунда эхиримжи 107 йисуз къванвачир. Зун ягъалмиш туштIа, чи уьлкведин гьатта ятар акьалтуни датIана зиянар гузвай чкайрани са гьафтеда кьве сеферда яд акьалтай дуьшуьшар саки авач.
Дагъустандин районар, меркез патал четин йикъара, йиф-югъ талгьана, зегьмет чIугур ксарин, къуллугърин сиягь гъвечIиди туш. Абурун арада сифте чкадал МЧС ала: цIаяр хкадардайбур, пожарный машиндин инструкторар, жуьреба-жуьре маса везифаяр кьилиз акъудзавайбур. Ина къуллугъ кьилиз акъудзавайбурун пешекарвилелай бедбахтвилин дуьшуьш арадал атай чIавуз инсанрин уьмуьр ва сагъламвал хаталувиликай хуьн хьиз, ихьтин вахтара вуч хъийидатIа течиз амай ксариз меслятар (бедбахтвилин дуьшуьш арадал атана, кIваляй экъечIдайла, бязи инсанрин рикIел гьатта лазим документар вахчунни къведач), гуьгъуьнлай лазим куьмекар гунни акатзава, яни гележегдин гзаф крарни аслу жезвайди сир туш. Меркезда кьетIен гьалар арадал атай гьа сифте декьикьайрилай агьалийрин къуллугъда акъвазай са шумуд касдихъ галаз чун и мукьвара мукьувай таниш хьана.
Яргъал йисарин тежриба авай пешекар, цIаяр хкадарунин рекьяй (по тушению крупных пожаров — ТКП) СПСЧ-дин (специализированная пожарная часть) начальник, къенепатан къуллугъдин подполковник Махач Хизриев бедбахтвилин дуьшуьшра датIана куьмек гуз гьазур кас яз чида. Пешекарвилин адан кIвалахдин нетижада къутармишнавай ксарин кьадар са шумуд цIудалай виниз я. Ингье ада вуч рикIел хкизватIа:
— 28-мартдин пакаман сятдин 7-даз чав Махачкъаладин 65 агъзур агьали яшамиш жезвай «Пальмира» микрорайондиз экв гузвай «Приморский» подстанция михьиз це гьатнавайдакай хабар агакьна. Чун аниз, лугьудайвал, разведкадиз, гьалар ахтармишиз атана. Акуна хьи, гьалар лап чIурубур я. Гьасятда алава къуватар гун тIалабна, гьа гьисабдай яз, анай инсанар акъуддайвал, — сирнавдай такьатарни. Гьалар четинарзавай кар мадни ам тир хьи, «Приморский» подстанция токдикай хкуднавайвиляй телефондин алакъа амачир, инсанривай «112» нумрадиз зенг ийиз ва къутармишдайбурун куьмек тIалабиз жезвачир. Гьавиляй чун гьар са кIвализ финиз, инсанриз хаталувиликай лугьуниз ва абурувай анрай экъечIун тIалабуниз мажбур жезвай. Бязибур рази жезвачир. Ахьтинбурун кIвалериз чун гуьгъуьнлай мад сеферда хтун лазим къвезвай. Гьалар чIур жезвай, инсанрин уьмуьр ва сагъламвал патал хаталувал артух жезвай. Чун къайи це (бязи чкайра гардандив агакьна яд авай) кIвалахуниз мажбур тир. Энергетикри ва къутармишдайбуру 3 юкъуз и подстанциядал гуьнгуьна хтунин кIвалахар кьиле тухвана. Санлай къачурла, инал МЧС-дин 50-далай виниз пешекарри ва махсус 7 машинди (залан техникади) кIвалахна. Меркезда им виридалайни четин объектрикай садаз элкъвена. Къати марфади чилик квай (грунтовый) ятар хкажуникди ва тIебии рекьер-хуьлер ацIанвайвиляй, гьакIни сад-садан лап мукьув эцигнавай кIвалерини кIвалах иллаки четинарзавай.
Суьгьбетдик цIаяр хкадардай къуллугъдин сменадин дежурный, къенепатан къуллугъдин майор Гьажи Асиятилов экечIзава:
— Дугъриданни, куьмек кIанзавай ксарин кIвалериз, яни чкайрал фейила, чаз акурвал, инсанрик къалабулух квачиз тушир. Вирида, гьатта уьмуьр акунвай яшлу ксарини сад хьтин гафар тир лугьузвайбур: «Яд акьалтда, гьалар икьван чIурубур жеда лагьана фикирнавачир». Хсуси бязи кIвалера са-са кас, бязибурани вири хизан тIебиатдин бедбахтвилин есирда гьатнавай. Виридалайни четинди яшлу, къекъвез тежезвай ксар, инвалидар кIвалерай акъудун тир. Гзаф вахтара абур гъилерал алаз акъудзавай. Ци акьван зирзибил гъанвай хьи, яд акьалтнавай кIвализ фин четин тир. Гьавиляй сифтедай гьаят зирзибилдикай михьуниз мажбур жезвай. Машинрикай кьилди рахун герек къвезва. Абур це гьатнавай дуьшуьшар тIимил тушир. Яд къвердавай артух жезвайди аквазвай чна машинрин иесийривай абур масанриз акъудун тIалабзавай. Гзаф вахтара машинар худда гьат тийиз, абур ялна галчIурзавай. Бязи чкайра яд акьван фад артух жезвай хьи, машинар масаниз гьиниз акъуддатIа чизвачир — кьуд пад яд тир. Хиве кьуртIа, рикIиз гзаф азаб гудай йикъар тир абур.
Мадни чна къутармишайбурукай гъвечIи кьве аял авай хизан зи рикIел хъсандиз аламукьна. Сифтедай абуруз кIваляй масаниз экъечIунин теклиф, тIалабун гьич кьабулиз кIан хьаначир. Са шумуд сятинилай чун абур луьткведа аваз хатасуз чкадиз акъудуниз мажбур хьана.
Яргъал йисарин кIвалахдин тежриба авай ксарихъ галаз сад хьиз, 28-мартдиз зегьмет чIугурбурун арада Россиядин МЧС-дин Уралдин цIаяриз акси къуллугъдин госинститутдин 4-курс акьалтIарзавай Жабраил Алаудиновни авай. Ам Махачкъалада авай ТКП-дин СПСЧ-да тежриба къачун патал рекье тунвайди тир. Сивел хъвер алай жегьилдин рикIелай «женгинин лигимвал» гайи и югъ бажагьат алатда. Фалужди янаваз, къекъвез тежезвай пенсионер яд акьалтнавай кIваляй ада ял твадай луьткведа аваз кьилди, масабурун куьмек галачиз пожарный машиндал кьван акъудна. И юкъуз адан рикIел мадни вуч аламукьнатIа, ада икI суьгьбетзава:
— Шегьерда икьван яд хьун, гьелбетда, заз аквазвайди сад лагьай сеферда тир. Ам неинки къайиди тир, гьакI фад-фад хкажни жезвай. Махсус парталар алайтIани, кьежейла, абур залан парциз элкъвенвай. Чахъ галаз кикIизвай, тади гьалда чеб кIвалерай акъудун тIалабзавай ксари кIвалах мадни четинарзавай. Чи вилик квай кьилин месэла сифте нубатда уьмуьр ва сагъламвал хаталувилик квай чкайрай инсанар акъудун тир. Чалай и кар алакьна. Къурбандар хьанач.
Рустам Шихшаев – еке цIаяр кьунар хкадарунин рекьяй СПСЧ-дин цIаяр хкадардай машиндин старший инструктор, къенепатан къуллугъдин старший прапорщик. Адахъ МЧС-да кIвалахунин 15 йисан тежриба ава.
— 28-мартдин пакамахъ, дежурство куьтягьна, зун кIвализ хъфиз гьазур хьанвай. «Пальмира» микрорайондал яд акьалтнавайдакай хабар атана. Шегьерда инаг виликрайни, гьар марф къвайила, ци къачузвай чкайрикай сад тиртIани, ихьтин чIуру дуьшуьш арадал атун заз сифте яз акунвай. Бязи легьзейра заз кинода кьиле физвай хьтин вакъиаяр аквазвай. Куьчейрай, на лугьуди, гурлу вацIар физва. Цин гужлувилихъ инсандин кIвачерикай чил хкуддай къуват авай. Худ хкатна, сад-садан гуьгъуьналлаз куьчеда авай кьван машинар! Махсус техникадивай подстанциядин патав физ хьун патал сифтедай абур рекьелай алудна кIанзавай. Зунни частунин начальник Махач Хизриев и кардив эгечIна. Гьа са вахтунда куьчейрай куьмек герекзавай инсанарни чна чи «Уралдиз» вахчузвай, адайни абур ял тунвай луьтквейра аваз чи машиндал къвезвай къутармишдайбурал агакьарзавай. Резиндин махсус парталар алайтIани, абур кьежена залан хьанвай, къайи ци чи кIвалах мадни четинарзавай. Подстанция авай чкадилай чна яд саки 3 км яргъаз, Черкес-озень вацIуз, шланг (рукавная линия) чIугуна (тухвана) акъудзавай. Амма цин гужлувили «рукав» падзавай. Юкъуз чун, гьич тахьайтIа, 50 сеферда насос акъвазаруниз, пад хьанвай «рукав» туькIуьр хъувуниз мажбур жезвай. Важиблу и кIвалах кьилиз акъудун ТКП-дин СПСЧ-дин старший инструктор-пожарный Залимхан Агьмедова вичин хивез къачунвай.
Кьвед лагьай юкъуз яд тIимил хьанатIани, четин маса месэла пайда хьанвай: яд акъудзавай «рукавдин» сеткаяр зирзибилдай ва хурхадай ацIузвай. Гьар 10 декьикьадилай абур акъудуниз ва михьи авуниз мажбур жезвай. Текдиз завай и крар кьилиз акъудиз жедачир. Захъ галаз сад хьиз ТКП-дин СПСЧ-дин отделенидин командир Мурад Ибрагьимовани кIвалахна.
Пуд лагьай юкъузни чна кIвалах давамарна. Лугьунни мумкин я: пуд суткада, ксун тавуна, кIвалахдай къуват гьинай атана? Дугъриданни, чи кьилни и кардай акъатзавач — чIуру гьалар арадал атай вахтара къуват са гьинай ятIани къвезва. Мадни заз лугьуз кIанзава хьи, чна са команда яз кIвалахна. Гадайриз, галатунизни килиг тавуна, чIуру гьалар арадай акъуд тавунмаз, садазни кIвалериз хъфиз кIанзавачир. Садбуру куьтягь жезвай бензин, муькуьбуру лазим алатар, пуд лагьайбуру недайди гъизвай. Гьа икI, вирида санал кIвалах кьилиз акъудна. Подстанция кардик ахкатна.
ТIебиатдин бедбахтвилин йикъар алатна. Мад тахкурай! Кьилел къав алачиз ва маса зиянар хьайи ксаривни къуй вири куьмекар фад агакьрай! ТIебиатдин бедбахтвилин нетижада багърийрикай магьрум хьайи ксарин рикIериз Аллагьди сабурар гурай! Бубайрин мисалда лагьанвайвал, цIукайни вацIукай Аллагьди хуьрай! Агьалийриз куьмекар гайи ксариз хьиз, четин и йикъара чпин хиве авай везифаяр кьилиз акъудай пешекарриз, къутармишдайбуруз, МЧС-дин, «Тади куьмекдин» къуллугъчийриз, гьа гьисабдай яз, зенгер кьабулзавайбурузни чна мад сеферда сагърай лугьузва. Дугъриданни, тIебиатдин бедбахтвилин чIуру нетижаяр арадай акъудун патал республикадин вири чкайра чи халкьди садвал, кьегьалвал къалурна. Чи уьлкведин къуват халкьарин садвиле ава, ибур, дугъриданни, гьакIан гафар туш. Къуй чи садвал мадни мягькем хьурай! Бедбахтвилер, мусибатдин крар чаз мад садрани тахкурай!
Аида Жалилова
