Кубут Къадир
Зун хайи дагълара авачиз хейлин йисар алатна. Ингье и гатфариз зун дагълариз салам гуз, абур къужахламишиз хтанва.
Инра эхиримжи йисара еке дегишвилер кьиле фена. Бязи чкайра куьгьне тамар атIанва, маса чкайра цIийиз кутунвай тамар къацу хьанва. Ингье заз, сифте колхозар тешкил хьайила, дагъвийри кутур еке багъ са гужуналди чир хъхьана. А вахтунда чна гъвечIи-гъвечIи таза къелемар акIурнай. Исятда ина акур кас гьейранардай еке ва девлетлу багъ арадал атанва.
И багъдиз къведай рекье зал зи аял вахтунин дуст Къадир дуьшуьш хьана. Зун и дуьшуьшди шадарна. За Къадиравай кефер-гьалар, хизанрикай, машгъулатрикай хабарар кьуна. И касди зи суалриз ашкъи авачиз, гьакI алатун патал, кагьулдиз жавабар гана. Вучиз ятIани, адаз сивяй гафар акъудизни кIанзавачир. «Идаз зун акун, аквар гьаларай, хуш туш», – фикирна, за ихтилат дегишарна.
Чун багъ кьве патахъ пайзавай, пIинидин еке тарар авай рекье гьатна. Багъдин тарарин таза пешерин арадай гъвечIи емишар — ичер, чуьхверар килигзава. Жегьре пIинияр, ракъинин экв акурла, гуьзел ва михьи кагьраба хтар хьиз, салхум-салхум хьана, къацу пешерин арадай дигмиш хьана аквазва. Багъдин цуьквери виш жуьре цуьквер акъуднава. Абурун арада зериф инжи векьин жегьре цуьквер стIал алаз, дамах гваз акъвазнава.
Багъдал, гьакIан гафаралди лугьуз тежедай хьтин гуьзел мани ягъиз, вилиз акван тийизвай цавяр нуькIре лув гузвай. И нуькIрен ван атайла, зи рикIел, мани лугьуз, цуьквер кIватIиз, чуьлда къугъвадай зи дуст лезги руш хквезва.
– Къадир, ваз цава авай нуькIрен манидин ван къвезвани? – за, кьил чиле туна, фуф алатна, вичин еке руфун винелди тухузвай аял вахтунин дустунив суал вугана.
– Яда, вуна вуч лугьузва? – ада заз вилни янач, я са куьнизни яб ганач.
– Цавяр… Садра вуна яб це!
– Акъваз, я стха, вазни и еке дуьньядай затI акуна. За адан манидикай вучзавайди я? – ада, зегьле фенваз, гъил эляна.
Заз инал са вуч ятIани лугьуз кIанзавай арада палипилавди тумунал кьуьл алукьай каци хьиз гьарайна. И ничхирди вичин балайриз инсанар къвезвайдакай ва кисна мука ацукьна кIанзавайдакай хабар гана кьван.
Палипилавди, хилелай хилел лув гуз, чунни ахтармишзава. Заз акваз-акваз адан шарагри, мука илис хьана, чпин кьилер чуьнуьхна. Муг чIарарикай, шуькIуь-шуькIуь дувулрикай саф хьиз тIеквенар аваз хранвай. Гьа и саф хьтин мука, адан къерехар кIуфаривди кьуна, палипилавдин шарагар ацукьнавай.
– Къадир, садра абуруз килиг гьа! ЧIар экъечIнавач, амма чеб саламат авунин серенжемар вири чида. Ават тавурай лугьуз, мукан къерехар кьунвай саягъ аку гьа!
– Заз абурукай вуч ава? Жегьеннемдиз ацукьрай!
– Яда, Къадир, абур чи вафалу дустар я эхир. Абуру чаз «кфилар» язава, ширин манийрив багълар ацIурнава, багъ зиянкар гьашаратрикай михьзава.
– Вун къариба кас я! – Къадира ягьанат квай ванцелди жаваб гана. – Гьинавай зибилар аквазва. Ваз гьич къушар акурди тушни мегер? Ша, яда!..
Гьа и декьикьадилай заз Къадир такIан хьана ва идалай кьулухъ адахъ галаз багъда къекъуьн за еке усалвал яз гьисабна. Артух рикI тIар тавунмаз, зун элячIна вилик фена. Инал зи рикIел тIебиатдал рикI алай, адал ашукь кьуьзуь са дагъвиди лагьай гафар хтана: «Гьидаз масан диде-тIебиат руьгьдин деринрай кIандачтIа, а кас векъи, нагьакьан уьмуьрдин иеси я, ам кубут кас я. Адавай я халкь патал хъсан крарни гуьзлемишмир». И дагъвиди, заз чиз, дуьз лугьузва…
Эхь, дуьз лугьузва! Заз хуьруьнбуру Къадиран уьмуьрдикайни ихтилат авуна. Ам анжах са вичин руфун динж хьуникай фикирдай кас я… Маса затIни адаз аквазвач, буьркьуь я…
Заз вири якъин хьана: вичин къваларихъ галай тIебиатдиз къайгъусузвилелди, затIни таквазвай вилерай килигдайбур усал ксар я, абур тIебиатдиз тарашчияр хьиз килигда. Эхь, абуруз тIебиат анжах недайдини хъвадайди яз аквазва… Инсандихъ гуьзел уьмуьр хьана кIанда!.. ТIебиатдин гумрагьвал тахьайла, гуьзелвиликай гьич рахунни герек авач. Ракъинин ишигъ, вацран эквер. Къушарин, марфарин ванер авачирди бес тIебиат яни?
Ваъ, мад заз Къадир хьтин инсанар ахкунани кIандач!
За зи гафунал кIевивал авуна. Зи вири юлдашар, зун хьиз, тIебиатдал рикI алай ксар я. ТIебиатдин вири гуьзелвилер, шикилар чаз аквазва, адан ванер чаз къвезва. Гьавиляй югъ-къандавай, дагъларин лекьерин хьиз, чи лувар къуватлу, чирвилер артух жезва!
Къияс Межидов
_____________________________________________
Темягькар кац
Абдул Ашурагъаев
Ахцегь пата лугьурвал,
ЧIых1 квай хъуьтIуьн береда
Рекьел алай са шенпIи
Минетзавай жуьреда.
Физ-хквезвай гьар садаз
Къалурзавай ван вичин.
Гуя твах лугьузвай
Къутармишна чан вичин.
Гьат тийирда гъавурда
Гузвачир гьич фикирни,
Перпил хьана, са кIусни
Юзазвачир фагъирни.
Эхиз хьанач акурла,
Хкана за кIвализ чи.
Пацар лацу чIулавди
Гьахьнай гьардан рикIиз чи.
ТIуьн гана, чим акъатай
Адак юзун акатна:
Дугъриданни, шенпIидин
Мекь рикIелай алатна.
Негьна тадиз аялри,
Къай хъувунач гьисабни,
Гежнач, адал эцигна
«Пац» лугьудай лакIабни.
Къужахра кьаз, аялри
Адаз туьмер багъишнай,
Чпиз кIани жуьредин
Ислягьди яз вердишнай.
ШенпIидизни хуш хьанвай
Якни хапIа ва некни.
Инкардачир садрани
Гайи маса хуьрекни.
Тух чIавуз, динж хьайила,
Вичин чхра элкъуьрдай.
Гуя гъвечIи ГЭС-дивди
Хура эквер куькIуьрдай.
Пацар лацу кац хьана
Адакай са йисалай,
Гьисабайла аялри
Ам заз жагъай йикъалай.
Алукьна гад кьвед лагьай,
Куьчейриз физ-хквезвай.
Гагь чи багъда кьиферихъ
Мукъаятдиз къекъвезвай.
Чи гьаятдин гьавизда
Пайда хьана балугъар.
Кацин вилер элкъвена,
РикIел гъана шулугъар.
Хкадарна циз ада,
Амма гьавиз дерин тир.
Гьатнач, адаз вичин чан
Гъетинилай2 ширин тир.
Алахъна ам эхкъечIиз,
Гьич сакIани жезвачир.
Кьежей беден винелди
Ялиз тIемни къвезвачир.
Аян хьана аялриз,
Фена кацин куьмекдиз,
Акур чIавуз чпин Пац
Батмиш жезвай гьелекдиз.
Къутармишна тадиз ам
Нефесни кваз дар хьайи,
Темягькарвал себеб яз,
Кьисметда и пар хьайи.
Кац хъфенач гьавиздал,
Балугъчивал хъувунач,
Гьавиздикай я адаз
Хийир квайди акунач.
Аялризни чир хьана:
Нефс элкъверди кафандиз,
Иблис, шейтIан душман яз
И чилерал инсандиз.
__________________
1 ЧIых – жив квай марф.
2 Гъед – балугъ.
Абдул Ашурагъаев
_________________________________
Кроссворд
«КIвалин гьайванар»
«Аялар патал кроссвордар ва маса машгъулатар» ктабдай
____________________________________________
Тапшуругъар
Чкайрал эхциг
Агъадихъ духтур, муаллим, нехирбан, рамагбан, шофер, чекмечи гафарин баянар ганва. Гьи гаф гьи баяндихъ галаз кьазватIа, гьадан къаншарда кхьин хъия.
Рамаг хуьдайди –
Тарсар гудайди –
Улакь гьалдайди –
КIвачин къапар туьхкIуьр хъийидайди –
Инсанар ва гьайванар сагъардайди –
Нехир хуьдайди –
_________________________________
Гафар туьхкIуьра
Гафара гьарфарин чкаяр какадарнава. Абур чкайрал хкайтIа, гафар арадал хкведа. Са гьарфни я хкудмир, я алавани хъийимир. Гафар вуж? вуч? суалриз жаваб гузвай существительнияр хьун герек я.
декжне ______________________
елкем _______________________
арфкут ______________________
ансин _______________________
укъниш ______________________
ткба _________________________
инси ________________________
«100 тапшуругъ» ктабдай
