И йикъара чун тIебиатдин бедбахтвили гайи зиянар арадай акъудун патал Дербент райондин кьиблепата авай хуьреринни поселокдин администрацийри кьиле тухузвай кIвалахдихъ галаз таниш хьана. Малум хьайивал, районда тешкилнавай вири органрин векилар квай комиссияди чпин вилик эцигнавай везифаяр активнидаказ кьилиз акъудзава.
Лагьана кIанда хьи, абуру чпин хуьрера кIвалахар гегьенш майданра тешкилнава: четин гьалара гьатнавайбуруз куьмекар гузва, зарар ганвай агьалийриз гузвай куьмекдин гьакъиндай хабарар-малуматар агакьарзава. Арзаяр чкадин администрацийриз ваъ, МФЦ-дин ва «Госуслуги» порталдин куьмекдалди, гьакIни агьалияр яшайишдин рекьяй хуьдай органриз гана кIанзавайдан гъавурда твазва.
Белиж поселокдин кьилин везифаяр тамамарзавай Абдулгьамид Ражабован гафарай малум хьайивал, арзаяр кьабулунин серенжем ихьтинди я: зиянар хьанвай ксари арза МФЦ-дин ва «Госуслуги» порталдин куьмекдалди гузва. Анай ам РД-дин зегьметдин ва яшайишдин рекьяй хуьнин министерстводиз рекье твазва. Абуру лагьайтIа, ам муниципалитетдиз ахгакьарзава. Райондин комиссиядин членри чкадин администрацийрин кьилерихъ галаз санал, гьар са арзада къалурнавай делилар ахтармишна, акт кхьизва.
– Чи поселокдай МФЦ-диз ва «Госуслуги» порталдиз арзаяр гана, чкадал хтанвайбурун кьадар 700-далай алатнава, – хабар гузва А. Ражабова. – Чав агакьнавай адресар ахтармишайла, са кIваляй 2-3 касди арза кхьенвай дуьшуьшарни малум хьана. Райондин комиссияди икьван чIавалди ахтармишайбурукай зиян хьанвай 70 кIвал винел акъуднава. И 70 кIваликай саки 22 кIвализ «зеленкаяр», яни хсусиятчивилин ихтиярар авачиз хьана. Гьелелиг ахтармишнавай кIвалерикай 20 дарамат цIийи кьилелай туькIуьр хъувунин игьтияж ава, пуд кIвал (Кооперативдин куьчеда авай 2-кIвал, Детсаддин куьчедин 15-кIвал ва Агъасиеван куьчедин 79-кIвал) михьиз чукIурна кIанзавайбурук акатнава. Амайбуруз гъвечIи ва юкьван дережадин зиянар хьанва. Идалайни гъейри, комиссиядин членри гьа кIвалериз ва эменнидиз гьи дережадин зиян ва зарар хьанватIа, мад са сеферда ахтармиш хъийида ва федеральный бюджетдай гузвай куьмекдиз талукь яз кьве акт кхьида: сад — яшайишдин кIвализ, муькуьди — эменнидиз талукьди. Инал зиян хьанвайбурук кIвалихъ галай гьаят, гараж, пару (жугъун) акат тийизвайди къейдна кIанда.
Агълабрин хуьруьн кьил Ариф Мегьамедовахъ галаз чун зиянар хьанвай кIвалериз килигна. Адан суьгьбетдай малум хьайивал, эгер марфар вижеваз къваз гатIунай 4-апрелдин нянихъ Фиригърин кьилихъ галай «Самур-Дербент» къаналдилай ятар алахьзава лагьай хабар агакь тавунайтIа, зиянар хейлин гзаф жедай. Арадал атанвай чIуру гьалдикай ада тадиз хуьруьн активистриз хабар гана, абур кIватIна. Къвазвай марфадизни килиг тавуна, трактор, экскаватор жагъурна, вич кьиле аваз, хуьруьнвийрихъ галаз яд алахьзавай чкадал фена, хуьруьхъ къвезвай цин сел акъвазарна.
Къаналдилай яд алахьунин себеб ахпа чир хьана – Дербентдихъ гзаф яд фин тавун патал Коммунадал алай шлюз агалнаваз хьана. И кар себеб яз, къанал цяй ацIана, яд алахьунин хаталувал арадал атана.
Вахтунда са жерге серенжемар кьабулунин нетижада гена зурба зиянар хьанвайбурун кьадар гзаф туш. Арзаяр кьве виш касдилай агакьнава. Хуьре еке зарар хьанвай цIуд кIваликай сад чукIурдай гьалда ава, кьуд дарамат цIийиз туькIуьр хъувуна кIанзава. 50 кIвалин сад лагьай гьаваяр ва гьаятар атай селдин ятарикди ацIана.
КIвалериз атанвай ятар акъудун патал инай-анай помпаяр, насосар жагъурна, патай куьмек галачиз, хуьруьн жемятдихъ галаз санал зиянар хьанвай вири кIвалерай ятар акъудна.
ЛукIарин хуьруьн администрациядин крар идара ийизвай Маржанат Назировади хабар гайивал, хуьруьн сурар галай пата авай къанавдин къерехдай инсанар физвай Набережная куьчедин са пад уьцIенва. Кьве кIвализ бегьем зиянар ганва, абур чкIидай гьалда ава.
Чун Араблинка хуьруьн администрациядиз фейила, ана чкадин комиссияди, агьалийри ганвай арзайрин бинедаллаз гьазурнавай актариз мад сеферда килиг хъийиз, абурук дегишвилер кухтазвай. Хуьруьн администрациядин кьилин заместитель Гьасанбег Абдулгьалимова чаз ихьтин делилар гана: «ТIебиатдин бедбахвили зиянар ганвайвилин гьакъиндай МФЦ-диз ва «Госкъуллугъар» порталдиз 982 касди арзаяр ганва. «Вокзальный» куьчеда яшамиш жезвай агьалийриз иллаки гзаф зиянар хьанва. Санлай къачурла, 75 кIвализ зарар ганва. Абурукай 18 кIвал ремонтдай гьалда амач, абур чукIурна, цIийи кьилелай эхцигна кIанзава. Яшайишдин кIвалериз хьиз, вирибурун эменнидизни зарар хьанва. КIвалера кIватI хьанвай ятар акъудна, абур кьураз гатIунайла, са шумуд кIвалин цлар хаз башламишнава. И кар себеб яз, зарар хьанвайбурун кьадар артух хьун мумкин я. 410 аялди кIелзавай хуьруьн мектебни тарсар тухудай гьалда амач, ам чукIурдайвал я. Къведай сентябрдалди чаз модулдин школа эцигда лагьана гаф ганва. И гьалариз килигна, 1-5-классра кIелзавай аялар арада мензил аваз кIелдай къайдадал алуднава. ЧIехи классра кIелзавай аялар хуьре авай куьгьне гъвечIи кьве дараматдиз акъудна, анра са жуьреда тарсар тухудай шартIар тешкилнава. Гьелелиг арзаяр агакьарнавай ва зиян хьанвайди тестикьарнавай 35 процент агьалийрив са сеферда гузвай куьмек 15675 манат ва эменнидин тайин кьадар пай пуч хьунай гузвай эвездин 78735 манат агакьарнава».
Малум хьайивал, араблинкавийриз гзаф зиянар гунин кьве себеб винел акъатна: сад лагьайди, Рукелда авай банд пад хьун, кьвед лагьайдини, дагъ галай патахъай къвезвай яд ракьун рекьин кIаникай агъадихъ фин патал туькIуьрнавай пуд чкани, лазим къуллугъри михьи тавун себеб яз, лиледай ацIун.
Эхиримжи делилралди, Дербент районда тIебиатдин бедбахтвилерин нетижада хасаратвал хьанвай агьалияр яшамиш жезвай чкайрихъ ва гьаларихъ галаз алакъалу делилар къейдзавай 55 десте кардик ква. Комиссийрин кьилин макьсад бедбахтвилин дуьшуьшди инсанрин яшайишдин шартӀар гьикӀ чӀурнатӀа ва мал-девлетдикай магьрум хьунал гъанатIа тайинарун я.
Яд акьалтунин нетижада зиянар хьанвай яшайишдин кӀвалер ахтармишунин кӀвалах кьиле тухванва. Къенин йикъан делилралди, 569 кӀвал ахтармиш хъувунва. Нетижада сифтегьан ахтармишуниз талукь 569 акт туькӀуьрнава. Гьа гьисабдай яз, 338 кIвалин иесивилин ихтиярар тестикьарнава, 231 кIвалин – ваъ, 303 кIвал бинедилай ремонт авун чарасуз я, 149 кIвал яшамиш жедай гьалда авач. Са сеферда гузвай пулдин куьмек къачун патал 19 827 арза атанва.
Къагьриман Ибрагьимов
