(Эвел – 13-нумрада)
Сиягьатчийрин вилералди
Александр Дюмадини кхьена…
Дуьньяда вири халкьариз чидай французрин и писателди 1858–1859-йисара Россияда сиягьат авуна. Пуд вацра ам Кавказдани амукьна. Ина акур-такурдакай 1859-йисан апрелдиз Парижда «Кавказ» тIвар алаз адан пуд том акъатна. Машгьур парижвиди куьрелди Самурдикайни лагьана. Адан ктабдин «Шагь Абасан карван» кьиле чна кIелзава:
Пуд лагьай станциядилай юзай чун са тIимил вахтунилай Самурдин кьерел агакьна. И хаталу кIамуз, – вацI лагьана, чаз адан дережа хкажиз кIанзавач, – майдиз булдиз къвезвай селди 8-10 футдиз (яни пуд метрдив агакьна) зур версинин мензил кIевзава. Исятда (зулун эхирра) ам адетдин кIамалай гьяркьуь туш, ятIани ада кIевиз ванзава ва сеферчийриз манийвилер гузва.
Чна викIегьдаказ ам тарантасдалдини фургъундалди кьатIна.
Ам ргазвай, ада къув язавай, адаз, гьавалат хьана, чи экипажар къачуз кIанзавай, амма алахъунар гьавая фена.
БалкIанар къамчийралди ягъиз-ягъиз, чун жезмай кьван зарбдиз муькуь патан къерехдиз хкаж хьана, амни 20 ва я 25 футдин (саки 8 метрдив агакьдай) тик тир.
Чна кIелзавайбуруз гьеле лагьайвал, анжах Кавказда алакьда чкадин уламрай экъечIиз. Эгер, агъуз эвичIдайла, са балкIандин кIвач галкIанайтIа, чун кьиникь мумкин тир; эгер абуру, виниз экъечIдайла, кьулухъди чIугунайтIани, гьелбетда, са хъсанвални жедачир. Амма балкIанрин кIвачерни галкIизвач, абуру кьулухъни чIугвазвач, инсанарни сагъ-саламатдиз амукьзава. Эгер кьилел дуьшуьш атайтIани, Шаркь пата инсандин къимет пара гъвечIиди я. Константинополда заз лагьайла, инсан – им виридалайни ужуз метягь я.
Буйдиз кьакьан, гуьрчег…
1893-йисуз Дагъустандиз са жегьил итим атана, гуьгъуьнлай ам латышрин писатель Эрнест Бирзниек-Упит яз чир хьана. Кавказ латышвидиз кьвед лагьай ватандиз элкъвена, Латвиядиз ам 30 йисалай хъфена. Дагъустанда Э. Бирзниек-Упит пуд йисуз яшамиш хьана, чIехи пай вахтни – Ахцегьа. Акур-такурдакай ада са жерге гьикаяярни кхьена, гьабурукай яз XIX асирдин эхирра дагълара авай чIехи хуьруьн уьмуьр къалурзавай ва гьадалди иллаки къиметлу «Дагъустан» гьикаяни. И гьикаяда Самурдин анжах са тIвар я кьунвайди, писателдин фикир и вацIув яшамиш жезвай инсанри желбзава.
…Почтаяр тухузвай рехъ Дагъустандин дагълара чIехи Самур вацIун къерех кьуна физва. Ахцегьиз агакьиз са цIикьвед верс амаз, чун балкIанриз яд гуз акъвазна. Инал Самурдик са маса вацIни акахьзава – Усугъ-чай. Багъдай тIуз телеграфдин столбаяр янава… Рекье чал лезгияр гьалтна. Абур вири буйдиз кьакьан, гуьрчег, латышриз ухшарбур я. Парталар заз чидайбур туш. Дишегьлийрал читинин шалварар ала, абурун кьилерихъ чIехи шалар гала. Яшариз акъатнавай дишегьлийри чин кIевзавач, жегьилри, кьуьзуьбур гьалтайла, регъуьдаказ шалдин къерехдалди кIевирзава. Вили ва я чIулав вилер мегьрибан я. Хуьруьн базардал, зун муаллим тирди чир хьайила, тележкадин гуьгъуьна гьатна, аялри шаддиз гьарайзава: «Муаллим! Муаллим! Муаллим!» Им заз са машгъулат. Абурун чIала и гафуна ударение эхиримжи слогдал аватзава. Чи хуьр Самур-чайдиз мад са вацI, Ахцегь-чай, авахьзавай чкадал ала. Са яхцIур йис вилик ина Ахцегь-къеле эцигнава. И къеледа гилани 130 аскер, кьве офицер, духтур ва хашпара фекьи ава. Кьве патал пай хьанвай хуьр гегьенш я, ана ругуд агъзур агьали яшамиш жезва. ВацIун эрчIи къерех аткайди я, дагълар адавай яргъа хьана акъвазнава. Им еке багъларин, туьквенрин, базардин чка я. УстIарханаярни ава. Базардилай анихъ гьукуматдин идараяр, почта, чапла къерехда, кIарасдин муькъуьн кьиле, кьакьан кIвенкI алай мискIин хкаж хьанва. Жуьмя йикъариз чIехи фекьиди вири магьлейрин динэгьлийриз иниз эверзава. Хуьре къавуз ракь янавай тек са дарамат ава – уезддин правление. Адан са кьиле начальник яшамиш жезва, муькуь кьил канцелярияди, судди, судьядин квартиради кьунва.
ГьакIан са затI туш
Илья Николаевич Березин (1818–1896) урусрин алакьунар авай востоковедрикай я. 1842–1843-йисара ам мад са юлдашни галаз Санкт-Петербургдин университетдин профессор А.К. Казембекан тапшуругъдалди ва ада туькIуьрай пландалди пуд йисан илимдин сиягьатда Дагъустанда ва Закавказьеда, Аравияда, Туьркияда, Персияда ва Египетда хьана. Ада а уьлквейрин халкьарин чIалар, гьа девирдин дуланажагъ, литература ва къадим затIар ахтармишна. 1850-йисуз И.Н. Березинан «Дагъустанда ва Закавказьеда сиягьат» кIвалахдиз дуьнья акуна. И алимдини Самур вацIуз фикир тагана амукьнач.
12-мартдиз, чидач пакаман сятдин шумуд тиртIа, зун Дербентдай экъечIна. Шегьердай экъечIайла, рехъ багъларин юкьвай физва, ахпа ам ачух чкадиз акъатзава, гьа виликдай хьиз, эрчIи патахъ – дагълар, чапла патахъ – гьуьл, виликни – фургъунчи, амма фургъунчидал Карапетни алава хъхьана, гьавиляй, абурулай гъейри, заз мад са затIни аквазвач. Гена гьакI хъсан я: гьа са жуьреди рекьикай зи рикI сугъулариз эгечIнава. Рекьин журналдик са тIимил чан акатун патал къалуриз жеда: Дербентдивай вад версина, и пата, эрменийрин килиса ава, анжах ам гьина аватIа, заз чидач. А килисада са эрмени михьи касдин амукьаяр хуьзва, адан кьилив зияратдиз эрменияр къвезва.
Дербентдай Къубадиз кьван рекьин кар алай жуьреба-жуьревал зарб ва хъел квай дагъдин вацIарилай элячIун я: зун Дербентда авайла, фад-фад марфар къвазвай, гьавиляй дагъдин вацIар дакIуна акъвазнава. Эвелдай чIехиди тушир Гуьргень вацI гьалтна. И вацIалай зун артух тади тагана алатна; адаз гьатта Карапетани са фикирни ганач. Гуьргендинни Дербентдин арада, Агълаби хуьруьвай, Каспий гьуьлуьз гъвечIи Рубас вацI авахьзава: адан патавай кьибледихъди мегъуьн там башламиш жезва, Самурдив агакьдайла, ам иллаки къалин я.
Дербент-Куллар станциядин къуллугъчиди (смотрителди), якъин, фикир хъсанди яз, амма заз такIан хьайи язух чIугунивди лагьана:
– Бес куьн Самурдилай гьикI элячIрай?
– Гьа жедайвал: куь балкIанраллаз.
– Марфар къванай ман.
– Ман вучда кьван? Гуьргендилай элячIна, Самурдилайни элячIда.
– Гьан, Самур гьакIан са затI туш.
– Зунни гьакIан са затI туш эхир.
Къуллугъчи заз вилера суал аваз килигна…
Фургъунда ацукь хъувуна, за гьализ туна. Самурдал виняй хьиз экъечIдайвал (ана вацI хилериз пай хьанва, улам жагъуриз регьят я) рехъ яваш-яваш гьуьлуьвай къакъатзава; ина дагълар гьуьлуьвай яхцIур версиниз яргъа хьанва. Ингье эхирни гьавада Самурдин яргъайни ван жезвай къув гьатна.
Зун кьерен къерехдал агакьайла, а чка кьакьанди тушир, станциядин къуллугъчидикай заз гьатта хъел атана: ина вуч хата-бала хьун мумкин я? Зурба шикил ачух хьана зи вилик: куьлуь къванерин куьлуь островри чара авунвай Самурдин гзаф кьадарда хилер къван авай кьеряй авахьзавай; гьич санални са ахьтин чIехи деринвал кьатIуз жезвачир, амма цик виринра ажал галай зарб йигинвал квай; куьлуь островрал ва Самурдин къерехра са паюниз кьуранвай кIачIичI тарар гару галтадарзавай; вири шикил гагь цин лепейри, гагь гьар жуьре хвахварини къванери цIару авунвай.
Ваъ эхир, ина кичIе жедай са затIни авач!
Амма зи фургъун цин сифте хилен юкьвал агакьайла, балкIанар, яд хци пIипI авуна атIуз, гьиргьир ийиз ва дерин нефесар акъадариз, жизви юзадайла, вилик квай чархар кIевай цин гужуни фургъун агъадихъди ялиз эгечIайла, зун са тIимил фикирлу хьана; зи вилик кваз дагъдин усал балкIандал алай уламчи физвай, ада фургъунчиди гьарайдалди тади кутазвай пуд балкIандин почтадин фургъундиз рехъ къалурзавай. ВацIуз килигай за кьве гъилини фургъундин къерехар кьуна: цин цIапIрапIри зи вилериз хкадарна, биши хвахвари, цени кфада алчуд жез физ, цIарцIар гузвай, экуь кIанени гьар жуьре рангарин къванер цIверекIар хьиз аквазвай. Заз акI тир, гуя зунни, балкIанарни, кьерен къерехарни агакь тийир къуватдалди са гьиниз ятIани катзава, яд юзун квачиз чкадал аламукьзава!
(КьатI ама)
А. Омаров
