Автордикайни адан ктабдикай 

И ктаб 2006-йисуз авторди вичин харжидалди акъудна­ва… Автор – вичин тIвар, икьван­ чIавалди гьалтна, таниш тушир Малик Гьажиев, къурушви. Ктаб ачухзавай «Жувакай ихтилатда» ада вичин уьмуьрдай ихьтин агьвалатдикай лугьузва. 1976-йисан гатфарин са гуьзел юкъуз, вич хайи юкъуз, адаз халу Ш.-Э. Мурадова лагьанай: «Ингье, хтул, ви яшар 40 йисав агакьнава, уьмуьрдин лап чагъиндин вахт я, кIвалахдикни ква, хизанни ава. Гагь-гагь къелем гъиле кьазва, гьикаяярни шиирар кхьизва. Давамара, са арада, белки, ви ктабни акъатин, аялриз амукьда…» Халу – вири халкьдиз машгьур шаир, стха Межид Гьажиев – икьван чIавалди лезги чIалалди кхьей виридалайни бажарагълу писателрикай сад. Малик Гьажиеван вичин ктабдиз лагьайтIа, дуьнья мад 30 йисалай, автордин 70 йис хьайила, акуна. Алатна фейи йисара ада, «рикIин гьиссери хуртI гайила» (халудин меслятни, гьелбетда, кваз кьуна), «тIимил-тIимил» шиирар, гьикаяяр, рикIел хкунар кхьиз хьана. «Зун шаир яз, писатель яз абурал машгъул хьайиди туш», — къейдзава ада. Амма адаз литература пара кIандай, хиве кьазвайвал, гуьзел ктаб акурла, анай метлеблу, гьевес гъидай са затI кIелайла, дуьнья гакьур хьиз жедай. Гьавиляй ада уьмуьрда чIаланни литературадин муаллимдин пешени хкяна.

Ам дидедиз хьайи йисуз абурун хизан дагъдин Къурушдал цIийиз тешкилнавай Ф. Энгельсан тIварунихъ галай колхоздик экечIнай. Дяведин ва адалай гуьгъуьнин залан йисарал гьалтай аял девир. Хуьр Хасавюртдин чилерал куьч жедалди (1951-йисуз) адаз «къав алай кIвал, чими къул, регьят ва тух йикъар акурди тушир». Хуьруьн маса аялар хьиз, амни гатуз яйлахра, зулуз къишлахра хиперин гуьгъуьна хьана. И йисара ада чIехи стхадивайни вахавай (школада ваъ!) кIелиз-кхьиз чирна. Гъиле гьатай ктаб кIел тавуна тан тийи­дай, шикилар ягъунал рикI алай адаз эхирни «мектебдин чинни» акуна, 1956-йисуз жегьилди 10-класс акьалтIарна. Армияда къуллугъна хтай ада Дагуниверситет куьтягьай 1965-йисалай хайи хуьре муаллимвал авуна.

*  *  *

Литературада М. Гьажиеван чIехиди тушир, амма кIел­завайди вичелай рази яз тазвай, ада хушдиз кьабулзавай бегьерда «Инсанар ва жанавурар» эсерди, лагьайтIа жеда, кьилин чка кьазва, адакай кьилди рахунни виже къвезва. И «хьайи кардикай гьикаяда» уьмуьрдикайни инсандикай, хъуьтуьлариз алахъ тавуна, гьахълу гаф лагьанва, вакъиаярни гуьзлемиш тавур хьтин устад сюжетди кIелдайди гьевеслу ийидай къайдадик кутунва.

«Чи пак дагълар: Эренлер (Шалбуз), КичIен-дагъ (Базар-Дуьзуь), Яру-дагъ (Шагь-дагъ)». И гуьзел дагълариз гьикьван­ аламатдин вакъиаяр акунатIа, абур гьикьван рикIелай тефидай кьисметрин шагьидар хьанатIа… Пери баде авай, ада лугьудай: «Балаяр, квез чи хуьр къужахда кьунвай пуд стха аквазва: Эренлер, Яру-дагъ, КичIен-дагъ. Садни муькуьдаз­ ухшар туш. Гьардахъ вичин къуват ава… Ихьтин гуьзел дагъ­ларин юкьва яшамиш жезвай инсанрихъ чIуру къилихар хьун я Аллагьдивай, я и дагъларивай эхиз жедайди туш…» Гьайиф хьи, чIуру къилихрин инсанарни ава, абурни, вучиз ятIани, Аллагьдини, и дагъларини эхзава, имни инсандин акьул акакь тийизвай са сир яз амукьзава.

«Зи рикIел къе хьиз алама…» – автордин суьгьбет 1942-йисуз вичин кьилел атай са «мусибатдин агьвалатдикай» я. Гьар юкъуз райцентр Усугъчайдиз дишегьлийринни аялрин шелдин ван кьилеллаз итимар физвай. Хуьре абур лап тIимил амукьна. Хуьрени, яйлахрани кIвалахар кьуьзуьбурунни дишегьлийрин, аялрин хивез аватна.

Гьикаяда вичикай ихтилат физвай гададин буба чубан тир, яшар хьуниз килигна, ам фронтдиз тухванвачир. Мекьи зул, яйлахра векь амач, суьруьяр Ширвандиз гьализ гьазурвилер аквазва. Са юкъуз къатиз марф къвана, тIурфанди гъайи селди бубадив гвай суьруьдин са пай хипер тухвана. Колхоздиз еке зиян гунай буба дустагъна. Язух диде вад гъвечIи аял галаз амукьна.

Кьуьд алукьдайла, чубанар хизанарни галаз Ширвандин къишлахрал куьч хьун, гатфар кьиляй элкъвена дагъларин яйлахриз хтун виш йисарин адет тир. Куьчерийрал рекьера азиятар акьалтдай, а рекьера завалрик кьейи инсанрин сурар амукьдай. Колхоздай куьч жезвай гьар са хизандив пар ядай кьве балкIан вугудай, амма и сеферда гададин хизандив вуганачир: тахсиркар буба дустагъда ацукьнавайвиляй. Гена хъсан, абурухъ чпин балкIан авай, хизандин рикI алай кияр балкIан. Лазим пек-палан адан кIулаз ягъайла, амукьайбур шехьзавай дидеди дана галай цIару калин далудал эцигиз туна. Кал далудал пар жез вердишди тир, гьавиляй ада кьуьруькар авуначир…

Мекьи гарун хураваз, цавай къвазвай живедик дагъдин гуьтIуь гирведилай «Я Аллагь! Я Аллагь!» ялварралди, чпиз сабурар гуз, элячIай куьчерияр рагъдандихъ чайгъун къугъвазвай вацIун дередиз агакьна. Гьелек хьанвай инсанри гьайванрилай парар алудна, тамай кьуру кIарасар кIватIна, цIаяр хъувуна. «Я Аллагь, им вуч мусибат я? Вакай са куьмек, къурбанд хьайиди! Эха, балаяр, завал алатда», – дидеди аялар секинарзава. Фу тIуьна, рекьи михьиз къуватдай вегьенвай аялар парталарни аламаз са рухуник фад ахварал фена.

Пакаман экв ачух хьайила, йифиз тамун къерехда пуд яшлу итим кьилел алай вири балкIанарни малар саламат тир, анжах гададин хизандин кияр балкIан абурук кумачир.

– Чан стхаяр, чан вахар! Бес чи балкIан гьиниз фена? Минет я, тади къачумир. БалкIан ахкваз куьмек це! Фад къарагъа, балаяр, чаз мусибат хьана!

Гьарайиз, гъилер цава кьуна, инихъ-анихъ зверзавай диде акурла, чайни гьарай акъатна, чун вири шехьна.

Са касдизни чи ван жезвачир, гьарда вичин къайгъу ийиз­вай: тадиз гьайванрал парар эцигна, куьч хьана физвай­.

– И тама угърияр ава, акъвазна виже къведач. Эгер бал­кIан абурун гъиле гьатнаватIа, къекъуьн хъувунни герек амач­.

ИкI лагьана, яшлу Тегьмезни, балкIандал хкаж хъхьана, хъфена, чун текдиз баябан дереда амукьна. Мирес тиртIани, амни чаз килигнач.

Къалин тамун къерехдал, баябан вацIун кьере дердини кьил квадарнавай дишегьлини сад муькуьдалай гъве­чIи аялар­ амукьна. Абуру вуч хъийидай? Шехьзавай диде­ гьикьван­ къекъвенатIани, балкIан жагъун хъувунач. Эхирни­ михьиз кьеженвай диде живедал ярх хьана… Рагъ экъечIна, жив цIраз эгечIна. Абуру цIай хъувуна, дидеди вич кьурурна, агь алатна, лагьана:

– Къе инай фидай муькуь куьчерийривай куьмек та­хьайтIа, чун чи кални галаз къирмиш жеда. Жив, тама вагьшиярни. Я Аллагь, регьимлу хьухь, рикI авай са кас чал дуьшуьшара.

Дидедиз яб гузвай аялри, цIару кални дана чпин парцин патав кутIунна, тамай кIватIна, гъана абуруз векьерни вегьена. Югъ акваз-такваз акъатна, няни хьана, рехъди фейи са касни хъхьанач. Белки, жив къвайивиляй ятIа, лугьузвай дидеди. Ингье рагъни дагъдихъ хъфена, гьава рекъиз эгечIна. Кьуру кIарасар хкана, аялар вири дидедин къваларив игис хьана ацукьна. МичIи жердавай мадни рекъизва, цIухъ къуват амукьзавач.

Сифте сада, ахпа кьведа, гуьгъуьнлай са шумуд ча­къал­ди зил кьуна гьарайна. Уях хьайи диде калин патав фена, тадиз цIув хтана, адал кIарасар хъивегьна. Чакъалрин сесерик яргъал чIугур къув язавай гишин жанавуррин сесерни акахьна. Кал кхунна. Чун дидедив агатна. Ам чун секинариз алахънай:

– КичIе жемир, чахъ цIай ава, абур чи мукьув къведач.

Амма цIал кIарасар хъивегьзавай дидедин гъилер зурзазвай, адан ванни яваш хьанвайди кьатIузвай чакни кичIевилин фул акатнавай, чун, ван акъуд тавуна, шехьзавай. ЦIун ишигъдал чаз мукьва жезвай ничхирар акуна. Са жуьт, кьвед, пуд, кьулухъай мадни хъенар аквазва. КIарасар куьтягь жезва. Дидеди чун, сад-садав агудна, чувалрин далдадив ацукьарзава.

Аялар зурзазва, абурун «рикIериз хуру пад ийиз кIан­зава, сивяй гаф акъатзавач». Ингье, ничхирар лап мукьув агатна. Сарари жакь-жакьиз, инихъ-анихъ физ, цIапIрапIар гузвай вилерай килигзава, анжах гьелелиг ажуз бахтикъарайрал гьужумзавач.

Садлагьана дидеди, цIай квай кьве кIарас къачуна, аламатдин тегьерда гьарайна:

– Квахь, вагьшияр! Я Аллагь, я бендеяр! Чан къурбанд хьайиди, чаз са куьмек! Квахь, квахь, вагьшияр! Зи балаяр квелайни гишин я, юхсул я! Квахь! Квахь!

ИкI лугьуз, ам вагьшийрин винел фена.

– Диде, чан диде, анихъ фимир! Кьулухъ хьухь! – чай гьараяр акъатна, кичIевиляй чавай юзаз жезвач, чун ван алаз шехьзава…

Вуч аламат я: вагьшияр кьулухъ элкъвена, абур хъфизва. Гьа атайвал кьулухъди хъфизва… Дидеди хтана чун къужахламишна, чун, акъваз тежез, кIевиз шехьзава. Чи шехьунин ван вири кьерезни, тамузни чкIанвай жеди.

Инсанриз татай чи язух гьайванриз атана.

Экв ачух жез эгечIна, ракъинин нурари дагъларин кукIу­шар экуь авуна, беденрик зурзун куматIани, кичIевал яваш-яваш алатзава. Кьуру кIарасар кIватI хъувуна, цIал вегьена, фан са кIус тIуьна.

– Гила рекьяй чи хуьруьнвияр фида, абуру чаз куьмекда, текдиз рекьел тадач, – лугьузва дидеди. – Регьимлу са касни амачни мегер?

Амма регьимлу кас акъатнач. Нисини жедалди, чалай элячIиз, арандихъ куьч жезвай таниш ва таниш тушир гзаф къурушвияр фенатIани. Гьар сеферда абур акурла, дидеди чукурдай:

– Чан стхаяр, чан вахар! Квекай са куьмек! Чи балкIан чуьнуьхнава, чун рекьел тамир!

Садазни чи язух атанач. Са жавабни тагуз, абур чалай алатиз фена.

И югъни, вацIун кьере амукьзавайбурун рикIера фул тваз, рагъдандихъ фена. Бирдан абуруз арабадин чархарин «кьуру ван» атана. Тамукай хкатна, рекьихъди къвезвай кьве яц кутIуннавай кьуру кIарасар янавай арабадин хиве чуру рехи итим ацукьнавай. Къаншардиз къвезвай аялар акурла, итимди араба акъвазарна, эвичIна атана, салам гана. КIвачел акьалтай дидени таниш тушир кас гагь лезги, гагь азербайжан чIалал рахана. Итимди ара-ара аялриз вил язава, абуруни дидедин чинин рангар ачух жезвайди кьатIана, ада кьуьзуьдан гъил кьуна, са вуч ятIани лугьузвай. Ахпа абур кьведни мягьтел яз килигзавай аялрив агатна.

– Чан балаяр, – шаддиз лагьана дидеди, – зи дуьайрин ван Аллагьдиз атана. Квез им вуж ятIа чидани? Им куь бубадин лап хъсан таниш, адан мугьман я! Чаз ам чидач. Буба­ хипер гваз арандиз фидайла, гьамиша и касдиз мугьман жез­вайди я. Ингье гила Регьим буба вич Аллагьди чаз ракъурна.

Патав атана, Регьим бубади чун къужахламишна.

– Зи стхадин рухваяр! Чан зи бицIекар! Аллагь квез куьмек. Куьн и рекьел турбур кафирар я, абуруз инсанар лугьуз жедач.

Ам, мукьвал-мукьвал «бажи» лугьуз, дидедихъ галазни­ рахазвай. Рахунрай чаз чир хьайивал, Регьим буба Лацар хуьряй тир. А хуьрни вацIун эрчIи пата, са пуд версинин яргъа, тамун юкьва авай. Регьим бубади чаз вичихъ галаз чпин хуьруьз хъфин, гатфаралди гьана акъвазун меслятна.

Гьа икI хаталу рекье гадарнавай дишегьлини аялар къутармиш хьана. Абур бейхабар жагъай бубадин хванахвадин кIвалерикай сана ацукьна. Регьим бубадин хизандихъ, хуьруьнвийрихъ галазни хъсан алакъайра гьатна, аялрикай пуд школадизни кьабулна, интернатдикни кутуна. Гатфарни алукьна. Аялар кIвачел-кьилел саламат тир, анжах диде, вичин аялрин буба, фронтда авай чIехи хва рикIе аваз, хажалатдик квай.

А йисара тамарани дагълара, армиядикай кьил къакъудна, катнавай дезертирар тIимил авачир, абурук, автордин гафаралди, «инсандин дуьз къилихар кумайбурни» гьалтзавай. Гьа ихьтин са шумуд касди, Лацар хуьруьзни къвез, фахъ, тенбекдихъ гъуьрчен якIар дегишдай, пек-партал къачудай.

Са сеферда Регьим бубадин кIвализ са итим мугьман хьана, абур кьилди кIвале ацукьна, аквар гьаларай, а кас масабуруз акуна виже къвезвачир. Мугьмандин балкIан гьаятда кутIуннавай. Чаз къецелай дидедин гьарайдин ван атана. Чна вирида къецел чукурна, Регьим бубани, адан мугьманни экъечIна. Чаз гьаятда вуч акунай? Диде, балкIандин гардан кьуна, шехьзавай. Ам чи балкIан тир! Чи кияр балкIан! Адазни диде чир хъхьанвай, ада, кьил юзуриз, дидедиз вичин шадвал къалурзавай.

– Регьим дайи, – лагьана мугьманди, — Аллагьдин эмирдалди иесидиз – балкIан, балкIандиз иеси жагъана. – Дидедин­ патав атана, адан къуьнел гъил эцигна. – Бажи, Аллагьдин хатурдай, заз багъишламиша! Куь балкIан, бажи, алатай зулун мичIи, къайи са йифиз чун чуьнуьх хьанвай дередиз чахъ галаз фадлай алакъаяр хуьзвай Тегьмеза гъайиди я. Ада ам са ружадихъ маса гана. Агь, къурумсах! И алчахдиз дишегьлидинни адан аялрин язух атанач. Бажи, эгер ам зал дуьшуьш хъхьайтIа, за ам и гъилелди, кицI хьиз, яна гадарда. Жуван балкIан вахчу. Зун къачагъ я, катнавайди, ятIани захъни аялар ава, а кафирди авур кIвалах завай жедач.

Гьа икI, кияр балкIанни хизандин кьисметда гьат хъувуна. А гатфариз, тахсир алудна, бубани дустагъдай ахъайна. Гатуз абур хуьруьз хтана. Буба хиперив хъфена.

Са нянихъ бубади лагьана:

– Пака, къари, зун хуьруьз хъфида. Тегьмезан кIвализ…

– Вайхь, чан итим!.. А кар рикIелай алуд. Вахъни балаяр ава, гьадахъни. Хьайибур мад хьана, чан итим.

– Секин хьухь, я къари, – лагьана бубади. – Тегьмез телеф хьана лугьузва. Суван дагъда гъуьрче авайла, аватна, кукIвар хьана, жанавурри тарашна тIуьналда. Гьат хъувурди адан бармакни къачагъривай балкIандихъ къачур ружа ялда…

*  *  *

Шииррикай сада М. Гьажиева вичикай лугьузва:

Юкь агъузнач гьич садрани

Са касдинни вилик за.

Фурсарин ял, гуж кутунач

Такабурлу рикIик за.

Ва мадни:

Уьмуьр гуьзел я дуьньядал,

Ам савкьат я гайи чаз.

Гьар са легьзе дуьз твах жуван,

Сагърай лугьуз гайидаз.

Лап чиг аялзамаз адаз, инсандин тIебиатдик жедай хъсанвал хьиз, чIурувални акуна. Вич патал ада инсандин­ тIвар алай вири гьакъикъи инсанризни чпиз ничхирдин хаталу хесетрикай ганвайбуруз — жанвурриз пайна. Яшариз­ акъа­тайла уьмуьр къалурай ктабда гьатнавай эсерар кIе­лайла гъавурда акьазвайвал, вичин къилихдик ада ничхирдин къилихдикай гьич са жизвини кьабулнач. Ам инсанвал датIана вине кьазвай хуьруьн лезги интеллигент, муаллим яз амукьна.

Гь. Чандаров