2-апрелдиз Махачкъаладин тарихдин  «Россия – зи тарих» музейда республика­дин стратегиядин «Чилеринни эменнидин комплекс: идара ийидай алатар ва капитализация» темадиз талукьарнавай сессия кьиле фена.

Мензилриз талукь делилрин милли къурулуш (НСПД): дуьм-дуьз  сиягьдилай башламишна,  мулкар капитализация  авунал­ (чпел уьмуьрдиз кечирмишзавай проектар­ себеб яз, чилерин къиметлувал хкажун) агакьдалди; НСПД-дин сергьятра аваз цин объектрин къерехрин сергьятар тайинару­нин ва абур хуьнин рекье четин месэлаяр; государстводин ва муниципалитетрин  игьтияжар патал «Роскадастр» ППК-дин кIва­лах; мулкар пландин бинедаллаз ва, вири патарихъай фикирда кьуна, виликди тухун: региондин кьетIенвилер ва Дагъустан Рес­публикадин мумкинвилер; государстводин кадастрдин къимет гунин тежриба; Дагъус­тан Республикада  чилерал гуьзчивал: ам кьилиз акъудунин къайда ва и кIвалах ре­къем­ламишун – республикадин чилеринни эменнидин комплекс виликди тухунин рекье кьетIен важиблувал авай и асул месэлаяр веревирд авунин макьсаддалди мярекатда муниципалитетрин кьилери, идара ийидай органрин регьберри,  депутатри, илимдин, са жерге министерствойрин ва идарайрин векилри иштиракна.

РД-дин чилеринни эменнидин минис­терстводи тешкилнавай и мярекатдин пленарный заседание  РД-дин Кьил Сергей Меликован, Дагъустан Республикадин  Халкьдин Собранидин Председатель Заур Аскендерован, Гьукуматдин кьил Абдулмуслим Абдулмуслимован ва видеоконференц- ала­­къадиз экъечIай Росреестрдин руководителдин заместитель Людмила Лилинадин, «Роскадастр» ППК-дин  гендиректордин меслятчи Максим Харитонован иштираквал аваз кьиле фена.

Заседание башламишдалди вилик рес­публикадин Кьили дегьлизда ачухнавай «Интерактивный кадастр: дуьм-дуьздаказ алцумунин рекье рекъемрин технологийрин мумкинвилер»  выставка ахтармишна. Ада мярекатдин иштиракчияр «Мензилриз талукь делилрин милли къурулуш» госпрог­рамма уьмуьрдиз кечирмишун патал авай  (гьа жергедай яз БПЛА ва алай аямдин геодезиядин тадаракар ишлемишуналди) алай аямдин тадаракрин мумкинвилерихъ галаз­ танишарна. Региондин Кьилиз гьакIни лазердин сканер ва мобильный системаяр къалурна, законсуз эцигунар кьиле тухузвай чкаяр винел акъудун патал тIебии тушир интеллект (ИИ) ишлемишуникай суьгьбетна. Сергей Меликова къейд авурвал, и тадаракар гьакIни хуьруьн майишатдин ва са жерге маса хилерани ишлемишунихъ гележег ава.

Сергей Меликова къейд авурвал, чиле­ринни эменнидин комплекс экономикадин­ диб я, и рекье агалкьунрин «куьлег» лагьай­тIа, ЕГРН-да тунвай дуьм-дуьз делилар, ре­къемрин технологийралди гуьзчивал авун ва мулкар вилик тухунин кIвалах санлай, вири патарихъай фикирда кьуна, планлами­шун я. Адан гафаралди, рекъемрин сад тир «Мензилриз талукь делилрин милли къурулуш» платформа уьмуьрдиз кечирми­шиз башламишуни государстводин, бизнес­дин ва агьалийрин арада ихтибарвилин ала­къа­яр арадал гъида. НСПД-ди чилерин участок­р­ин, дараматрин, администрацийрин­ арада авай сергьятрин, культурадин ирси­ник акатзавай ва маса объектрин, тIе­би­ат­дин мулкарин гьакъиндай делилар сад ийизва.

«Дагъустан госпрограмма уьмуьрдиз кечирмишунин рекье ахтармишун патал хкянавай регион я. Республика патал им гьуьр­мет авунин лишан яз кьабулна кIанда, гьа са вахтунда и карди чи патай еке жавабдарвални истемишзава», – къейдна С. Меликова.

2021-йисалай инихъ регионди ЕГРН дуьм-­дуьз делилралди ацIурунин карда виниз тир нетижаяр къалурна. И кIвалахди иш­ле­­мишиз башламишун патал авай азад учас­токрин кьадар гзафардай, гьакIни юзан тийи­дай эменнидин объектрин кадастрдин къимет­ хкаждай ва идалди бюджетдиз къвезвай налогрин кьадар гзафардай мумкинвал гузва.

«Амма чи кьилин макьсад гьахъ-гьи­сабрин чарара къалурзавай рекъемар ваъ,  республикадин агьалияр патал гьакъикъи нетижаяр я: кIвалахдин цIийи чкаяр, авайдалай хъсан гьалдиз гъанвай  къурулушар, аваданламишнавай мулкар, бюджетдиз къвезвай виниз тир къазанжияр. Мулкарин арада авай сергьятар  дуьздаказ тайинар тавунмаз, яшайишдинни экономикадин рекьяй дурумлудаказ виликди фин мумкин кар туш», — гьисабзава республикадин Кьили.

Дагъустанда гьар са хел – эцигунрилай башламишна, хуь­руьн майишатдив­ агакьдал­ди, – чилеринни эменнидин месэлайрихъ га­лаз ала­къалу я. Да­гъус­тан Рес­пуб­ликади ви­чин­ хивез  гележегда неинки регионда, гьакIни вири уьлкведин майданда ишлемишиз же­дай къайда арадал гъунин мажбурнамаяр къачунва.

КьетIен фикир Сер­­­гей Меликова регион­да и мукьвара хьайи вакъиайриз гана. «Да­гъус­танда арадал атан­вай кьетIен гьалари  чун бедбахтви­лин чIуру нетижаяр арадай акъудунин карда дуьз серенжемар кьабулуниз манийвалзавай са жерге терефриз цIийи кьилелай килигуниз мажбурзава», – лагьана ада.

Республикадин Кьили республикадин чилеринни эменнидин комплексдин асул месэлаяр къейдна: муниципалитетрин ва хуьрерин сергьятрин гьакъиндай делилар НСПД-дин къурулушда  тунин кIвалах  2026-йисан эхирдалди акьалтIарун; юзан тийидай эменнидин (чилерин) иесивилин их­тиярар авай ксар тайинарун; чилерин азад тир участокар тамамдаказ гьисабдиз къачун (абурулай хийир къачуз башламишдайвал); «Роскадастр» ППК-дихъ галаз санал мулкар капитализация авунин проект уьмуьрдиз кечирмишун.

Людмила Лилинади капитализация авунин къайдадикай лагьана:

«Росреестрдин вилик, 2030-йис алукьдалди, эцигунрин кIвалахар тамамардай ва, вири патарихъай фикирда кьуна, вилик­ди тухудай мулкарин тахминан 500 агъзур­ гектардикай ибарат чилерин банк арадал гъунин, гьакIни уьлкведа юзан тийидай эменнидин объектрин кадастрдин умуми къимет 1 квадриллион  манатдилай виниз кьван хкажунин месэла ква. Дагъус­тан­да и жигьетдай лазим тир серенжемрин «рекьерин карта» 2026-йисан мартдиз тестикьарнава. Алай вахтунда республикада юзан тийидай эменнидин тамам ва дуьм-дуьз сиягь (реестр) туькIуьрунин, вири пата­рихъай фикирда кьуна, тамамарзавай кадастрдин кIвалахар кьиле тухунин, ишлемиш тийизвай чилер винел акъудунин, НСПД-дин платформа уьмуьрдиз кечирмишунин ва адан куьмекдалди государстводин ва муниципальный къуллугъар тамамарунин кIвалах давам жезва. Бязи рекьерай агалкьунар хьанватIани, гьелелиг гуьгъуьна амай терефарни авачиз туш».

Муниципалитетри чилерал тухузвай гуьз­чивилин месэладикай рахадайла, Заур­ Аскендерова къейд авурвал, чилер винел акъудун ва абур ишлемишиз башламишун, гьакIни и рекье жезвай тахсиркарвилер арадай акъудун патал и къайда нетижалуди я. «Чилерал гуьзчивал авун – им чкайрал идара ийизвай органрин неинки ихтияр, гьакIни хиве авай мажбурнама я. Са жерге муниципалитетра, гьайиф хьи, ихьтин гуьзчивал лазим къайдада тешкилнавач», – лагьана ада.

З. Аскендерова  муниципалитетрин кьилерин нетижалувилиз къимет гунин тереф­рик абуру чпин мулкарал алай чилерал гуьзчивал гьикьван нетижалудаказ та­ма­мар­заватIа, гьам къалурзавай уьлчмени кутунин мумкинвилиз килигун теклифна.

РД-дин вице-премьер ва чилеринни эменнидин алакъайрай министр Заур Эминова хабар гайивал, Дагъустанда НСПД-дин школа арадал гъида. Адан гафаралди, образованидин цIийи майдан региондин чилеринни эменнидин ресурсар идара авунин рекье кадрияр гьазурдай образованидин кар алай майдан жеда.

Дагъустандин НСПД-дин школа регион­дин чилерин ва эменнидин хилен компетенцийрин Центрадин бинедаллаз кардик  кутада. Чирвилер гунин и идарадин вилик квай асул  месэла мензилриз талукь милли къурулушдихъ (ФГИС ЕЦП НСПД) галаз кIвалахиз жедай пешекарар  гьазурун жеда.

Сессиядин кIвалахдин нетижаяр РД-да государстводин регистрациядин, кадастр­дин ва картографиядин федеральный къуллугъдин управленидин регьбер Арсен Пирмегьамедова кьуна. Пленарный заседани­дин нетижайрин бинедаллаз кьилди-кьил­дин къачур тапшуругъар гьазурнава.

Жасмина  Саидова