СтIал-Сулейманан районда чIехибурукай ва гуьрчегбурукай сад тир ЦIийи Макьарин хуьре­ дагъдай арандиз эвичIай Агъа Макьарин­, КуркIурхуьруьн, Ичинрин, Рухунрин,­ Мехкергърин ва Татарханрин хуьрерин агьалияр яшамиш жезва. Анрай цIуд­рал­­­ди­ маш­гьур ксар-алимар, писателар­, шаи­рар,­ искусстводин устадар ва хъсан маса­ пешекарар акъатна. Абурукай сад Социа­лизмдин Зегьметдин Игит Насруллагь Фер­зилаев тир. (Дидедиз хьайидалай инихъ 100 йис тамам хьунихъ галаз ала­къа­лу яз Н. Ферзилаевакай макъала­ гьазурдайла, чна райондин 90 йисан юбилейдиз талукь яз 2019-йисуз акъатай «Край мыслителей и поэтов» ва 2000-йисуз акъа­тай Абдулбари Магьмудован «ЦIийи Макьар» ктабра авай материалрикай менфят къачунва).

«Инсанрал гьамиша чан аламукьдач. Бахтлу кас вичин тIвар несилри рикIера хуьзвайди я», — лагьанай Алишер Навоиди.

Къени инсанри рикIера хуьзвай Нас­рул­лагь Ферзилаевич Ферзилаев вичин уьмуьр­дин чIехи пай чилел зегьмет чIугур, намуслу­ зегьметдалди халкьдин суфра бе­­рекатлу авур кас я. Гьа зегьметди, михьи­, къени къилихри ам машгьурни авуна­ — Социализмдин­ Зегьметдин Игитвилин тIвар­­цIиз лайихлу хьана.

Насруллагь Ферзилаев еке, баркал­лу та­рих авай Агъа Макьарин хуьре 1926-йисуз­ дидедиз хьана. 30-йисарин вакъиаяр себеб­ яз, 7 йисан яшда аваз бубадикай магьрум хьайи адаз азиятар, дарвилер тIи­мил акунач, зегьметдин дадни фад чир хьана.

Насруллагьан аял вахтар дидедин хуьр тир Вини ЗахитIа акъатна. Ина ада сифте­гьан, ахпа Цналрин ирид йисан школайра­ кIелна. Фашистрин Германияди Советрин Союздал вагьшивилелди вегьейла, Нас­руллагьа 7-классда имтигьанар вахкузвай. Мад кIелун давамардай мумкинвал адаз хъхьанач, колхозда гьар жуьредин кIва­ла­хар тамамарна.

1944-йисуз Н. Ферзилаева зегьметдин фронтда кIвалахна. Ажузвалнач дагъви гадади: хизандизни фу гайила, фронтдизни суьрсетдалди куьмекна.

Дяве куьтягь хьанвачир. 1945-йисан­ сифте кьилера «Дербент райондин Карл Марксан тIварунихъ галай совхоздиз кIва­лах­дай гъилер кIанзава» лагьайла, Н. Ферзилаев гьаниз фена. Зегьметдал рикI алай ада 3 гектардин уьзуьмлухар кьилди кьуна, абурухъ гелкъвез башламишна. Уьзуьмлухар куьгьнебур тир, Насруллагьахъ уьзуьмлухрихъ гелкъуьнин рекьяй чирвилер, тежриба авачир. Гуьгъуьнлай рикIел хкиз хьайивал, ципицIлухрихъ гелкъуьнин «сирер» адаз совхоздин тежрибалу уьзуьмчий­ри, иллаки Къизляр шегьердай атана кIва­лахзавай жегьилрин насигьатчи Андрей Ключика чирнай, меслятар къалурнай.

Яваш-яваш Насруллагь неинки сов­хоздин, гьакIни райондин кIвенкIвечи уьзуьм­чийрин жергедиз экъечIна. ИкI, ада вичин кIвачихъ галай уьзуьмлухрин гьар са гектардай 170 центнердилай виниз бегьер вахчуз хьана. Им республикадилай яргъарани виниз тир нетижа яз гьисабзавай.

Н. Ферзилаевакай кIвенкIвечи, жегьилрин насигьатчи хьанвай. 1948-йисуз зегьметда еке агалкьунар къазанмишунай — кIвачихъ галай уьзуьмлухрин гьар са гектардай 171 центнер ципицIар кIватI хъувунай — Насруллагь Ферзилаеваз СССР-дин Верховный Советдин Президиумдин къарардалди Социализмдин Зегьметдин Игит лагьай тIвар, Къизилдин гъед ва Ленинан орден гана.

1949-йисуз вичин тIвар республика­дилай яргъарани машгьур хьайи Нас­руллагь Ферзилаевичал уьзуьмчивилин­ бригададиз­ регьбервал гун тапшурмишна. Бригададихъ авай 110 гектар уьзуьм­лухар куьгьне­ хьанвайбур, бегьерлувал агъуз аватнавайбур тир. Бригадада кIвалахзавай 10-12 кас рабочиярни галаз Н. Ферзилаева уьзуьмлухар цIийи хъувуна, абурухъ чешнелу гелкъуьн тешкилна, агротехникадин гьар са серенжем чпин вахтара, галай-галайвал ва виниз тир ери аваз кьиле тухвана. Идан нетижа яз, бригадади 1949-1951-йисара­ планламишнавай 70 центнердин чкадал уьзуьмлухрин гьар са гектардай 80-85 центнер ципицIар кIватI хъувуна.

Ихьтин нетижайрай Насруллагь Ферзилаеваз 1949-йисуз Ленинан кьвед лагьай орден ва 1951-йисуз СССР-дин Верховный Советдин Президиумдин Гьуьрметдин грамота ганай.

Зегьметда Н. Ферзилаева лап виниз тир агалкьунар къазанмишнавай, кIвалин, хизандин яшайиш, дуланажагъни хъсан хьанвай. Амма Насруллагьаз вичи къачунвай чирвилер тIимил яз акуна. И нукьсан арадай акъудун патал ада 1951-1955-йисара Дербентдин хуьруьн майишатдин техникумда кIелна, агрономвилин пеше къачунай.

1955-йисалай та пенсиядиз экъечIай 1990-йисалди Насруллагь Ферзилае­ва Карл Марксан тIварунихъ галай сов­хозда­ отделение идара ийизвайди яз кIва­лах­на. И йисара совхозда хейлин майданра цIийи уьзуьмлухар кутуна, производст­вода кIвенкIвечи къайдаяр ишлемишиз баш­ламишна, гьасилзавай бегьердин кьа­дар артухарна.

Зегьметда агалкьунрай Н. Ферзилае­ваз гьакIни «Зегьметда тафаватлувиляй», «Зегьметдин баркаллувиляй» медалар, СССР-дин недай-хъвадай шейэрин промышленностдин министр В.П. Леинан патай чухсагъулдин чарар, грамотаяр ва маса шабагьар­ гана. Адан шикил совхоздин ва райондин Гьуьр­метдин доскайрал кими хьайиди туш.

Гьа са вахтунда, производствода активнидаказ зегьметни чIугваз, Насруллагь­ Ферзилаева райондин, республикадин  же­­миятдин­ни сиясатдин уьмуьрдани иштиракиз хьана­. ИкI, 1952-йисуз ада Моск­вада кьиле фейи Вирисоюздин ислягьвилин терефдаррин 4-конференцияда, 1953-йисуз И.В. Сталин кучукдайла, Дагъустандин делегациядик кваз ам эхиримжи рекье тунин мярекатда иш­тиракнай.

Социализмдин Зегьметдин Игит Нас­руллагь Ферзилаевич 2005-йисуз рагьмет­диз фена. Ам Дербент райондин Карл Марксан тIварунихъ галай сов­хозда кучукнава.

Хазран Кьасумов