Месэла къарагъарзава

Чилин шардал яшамиш жезвай гьар са халкьдихъ вичин культура­ ава. И жигьетдай чи халкь гзаф девлетлуди я лагьайтIа, чун ягъал­миш туш. Къадим девиррилай чав кьуьлер, манияр, яратмишунрин­ маса жуьреяр (махар, мискIалар ва мсб.), гамар хурунин, хъенчIин къапарин сеняткарвилер ва масабур гзаф агакьна. Гьайиф хьи, бязи вахтара чун и ирсинив къадирсузвилелди эгечIзава. Бязи вахтара и ва я маса кардиз  артух фикир гузвач, лугьудайвал, рикIи кьатIунайтIани, са вахтар къведалди, дериндай фикир тагунни мумкин тир кар я. И йикъара редакциядин почтадиз Гьажи Давудан тIварунихъ галай фондунин председатель Нариман Фаталиева «Лезгинкадиз» —  къадим тарих авай лезги кьуьлуьниз талукь яз кьилди вичин, гьакI къарагъарнавай месэладин тереф хуьзвай чи ватанэгьлийрин тIварунихъай агъадихъ галай манадин чар рекье тунва. Ингье ада вуч кхьизватIа:

«Къадим ва медениятдин девлетлу тарих ва ирс авай лезги­ халкьдини, адан векил яз, зани­ Президент Владимир Путинан сия­сатдин рекьин тереф кIевелай хуьзва. Дагъустандин кьиле Сергей Ме­ликов акъвазайдалай кьулухъ хъсан патахъ дегишвилер тIимил хьанвач, Президентдин ихтибарвал­ ада намуслудаказ кьилиз акъудзавайвилин шагьидарни я чун. Эхиримжи саки 30 йисуз рикIелай алатнавай месэлаяр гъиле кьунва, са-сад гьялзава. Гьелбетда, вири крар садлагьана кьилиз акъудиз тежедайвилин гъавурда чун ава. Чун гьар са карда куьмек гузни гьазур я. Уьлкведин, республикадин кьиле авай ксаризни, Украинада кьиле физвай дяведин махсус серенжемда, чпин чанарилайни гъил къачуна, ватандин итижар хуьзвай чи кьегьалризни аферин, баркалла лугьузва.

Кьуьлуьниз талукь месэладал къвен…

Вири дуьньядиз машгьур «Лезгинка» кьуьл ганва чи халкьдиз. Амма са шумуд кьуьл сегьнеда усал гьалда тамамарзавайдал кIевелай фикир желб ийиз кIанзава. ИкI, алай вахтунда чи кьуьл (кьилди­ къачуртIа «Лезгинка», «Дагъус­тан»­, «Каспий» госансамблри, «Ватан», гьакIни Кеферпатан Осетия — Аланиядин «Алан» ансамблри тамамарзава) тамамарзавай тегьер ва сегьнедал алаз экъечIзавай пек-партал чи халкьдиз гьич кутугайбур, чи халкьдин медениятдихъ галаз са алакъани авайбур туш. «Лезгийрин кьуьл», «Кьиблепад», «Ахцегьрин ичер», «Бутхуьр»…  ибур гьинай атанвайбур ятIа яраб?!

Чахъ садрани хьайиди туш ахьтин кьуьлер – итимри дишегьлидин гардандихъ гъил вегьена, итимди дишегьлидин гъилер кьуна, итимри итимрин гъилер кьуна тамамарзавайбур. Ибур гьич са девирдани чи культурадихъ галаз кьур ва чаз хас кьуьлер туш. Ихьтин беябурчивилел чна эхир эцигна кIанда.

Мадни кьуьлер тамамарзавайбурал алай пек-парталдин рангаризни талукь яз лугьуз кIанзава: хъипи, яру, къацу (мадни къизилгуьлдин, туракь, фичIи) — гьинай атанвайбур я чаз а рангар? Кьиблепатан Дагъустанда яшамиш жезвай амай халкьари хьиз, чи итимрини ихьтин рангарин шалварар алукIзавайди туш. Ихьтин рангарин пек-парталди чи, лезги халкьдин, дагъвийрин намусдик хукIурзава. Им чи миллет сегьнеда усаларун я. Дагъустандин вири миллетрин векилар сегьнедал экъечIайла, дагъви итимризни дишегьлийриз ухшар я. Итимрин кьилел – бапIах, дишегьлийрин кьилел – шал. Дагъвийриз хас тирвал, хурудал патрумдаш ала, юкьвани чIул ава, къвалалай гапур куьрс хьанва.

Лезги халкьдин культурадихъ­ галаз са алакъани авачирдакай чи кьуьл гьикI хьурай?

Икьван йисара чи халкьди фикир тагана тунвай беябурчивилел эхир эцигун лазим я. Ахварик квай чи халкьдин гьар са векилди икI давам хьуниз рехъ гана кIандач.

Лезги кьуьлуьниз, винидихъни къейднавайвал, кьилди къачуртIа, ам тамамарзавай тегьердиз, тамамарзавайбурал алай пек-парталдин рангариз, кьуьлерин тIварариз талукь месэлайрин патахъай чна Дагъустандин культурадин минис­терстводизни чар кхьенвай. Жавабни агакьнава, яни и кьуьлер тамамарун акъвазарнава, амма «чпивай виридал гуьзчивал ийиз жедач» гафар алава хъувуналди. Гьакъикъат­да министерстводи и кьуьл, лезги­ культурадихъ галаз са алакъани авачирди яз гьисабуналди, къалурун акъвазарнавайвилин гьакъиндай Указ акъудун лазим я. Амма …

Тарихдай чаз аквазвайвал, Да­гъустанда виридалайни дявеяр, чапхунчивилер гзафни-гзаф чи мул­­­кара, Кьиблепата, кьиле фена­. Чи чилерал Гьажи Давуд, Мегьамед Ярагъви, КIири-Бу­ба, совет­рин девирдани Нажмудин­ Самурский, Готфрид Гьасанов,­ Лезгин­це­вар… хьтин кьегьал рухваяр­ хана. Лезгийрихъ Дагъустанда сиф­тегьанбурукай яз кIел-кхьин хьана, Дагъустандин халкьдин шаир лагьай тIвар сифтени-сифте СтIал Сулейманаз гана. Республи­када милли сифтегьан театрни чахъ хьана. И сиягь яргъалди давамариз же­да. Са гафуналди, чи халкьдин векилар гьамиша вилик жергейра хьайиди я. Чун къадим культура авай чIехи, амма кьве патал пайнавай халкь яз гьатнава тарихда. Чи ватанэгьлийри къенин юкъузни чIехи бубайрин рехъ абурлудаказ, аферин къведайвал кьилиз акъудзава. СВО-да кьегьал чи халкьдин арадай Россиядин Игитар гьикьван акъатнаватIа килигин. Яргъариз фин тийин, амма тарих рикIел хкун тавунани жезвач эхир…

Макъалада винидихъ тIварар кьунвай ансамблрин регьберривай, кьилди къачуртIа, Али Мегьамедалиевавай («Ватан»), Севиля Багъировадивай («Каспий»), Дабай Дабаевавай («Дагъустан») за тIалабзава, абурун тIварарихъ чарар рекье туналдини, эциг кьуьлер лезгийрин игитвилериз талукь тIварар алаз. Мисал яз, «Ахцегьрин къеле» («Ахцегьрин ичер» ваъ). Чун ихьтин тIварарихъ галаз рази туш. Месела, «Гергебилдин машмашар» кьуьл авач кьван.

Гьа са вахтунда заз чи халкьдин векилривай ийидай тIалабун ава: ша чна икьван гагьди рехъ ганвай беябурчивал акъвазарин. Куь межлисрик, мехъеррик, шад маса мярекатрик милли руьгь хкажунин макьсаддалди кьуьлерин дес­тейриз эвер гудайла, и жигьетдай лайихлубуруз эвер це. Медениятдин чи ирсинин къайгъуда жен, иесивал ийин, адал чаз хас, талукь тушир чIуру терефар, усалвилер илитIуниз рехъ тагун».

Рагнеда Рамалданова

____________________________________________________

Редакциядин патай.

Нариман Фаталиевахъ галаз чун телефондай рахана. Малум хьайи­вал, чарар ада талукь гзаф идарайриз кхьенва, гьа гьисабдай яз, — РФ-дин культурадин министр О. Любимовадин, Кеферпатан Осетия — Аланиядин культурадин министр С. Фидарован тIварарихъни. Идалайни гъейри, Дагъустандин районрин управленийриз чкайрал физ, абурун кьиле авай ксарихъни галаз раханва. Абуруни кьуьлуьниз талукь наразивилер гьахълубур яз гьисабзавайдахъ, къарагъарнавай месэладин тереф хуьзвайдахъ инанмишарзава. Н. Фаталиева и кар тестикьарзавай а ксарин къуларни кIватIнава. Ада къейдзавайвал, «гьакI чал илитIна, гьакI давам жезва» лугьудай фикир хкатзава чкайрал и рекьяй кIвалахзавай ксарин ихтилатрикай. «Мешребсуз алукIунрихъ галаз абуру чеб рази туширди къалурзава. Республикадин дережадин мярекатра амай халкьарин векилрилай усал аквадайла, районрин культуп­равленийра, идарайра кIвалахзавай ксари чеб генани дарих жезвайди къейдзава. Амма маса пек-партал гьелелиг авач. Мажбур жезва абур алукIуниз», — лугьузва абуру.

«Гьа са вахтунда, Дагъустандин культурадин министерстводи чкайрал яшамиш жезвай, чкадин культура хъсандиз чизвай ксарин – управленийрин регьберринни анра зегьмет чуIгвазвай ксарин фикир кваз кьазвач», — къейдзава Н. Фаталиева.

Ада мадни алава хъийизва: «Районрин кьиле авай ксари фикир гун лазим я «чпин чиниз». Дугъриданни, мярекатра, сегьнедал экъечIна, гьар са районди къалурзавай культура гьа райондин «чин» я».

Кьилинди ам я хьи, ихьтин пек-парталди, кьуьл тамамарзавай тегьерди, чал илитIнавай ихьтин агъуз тир, чаз хас тушир культуради акьалтзавай несил лайихлудаказ, къене Гьажи Давудан хьтин уьтквем рикIни жигер, ватанперес руьгь авайбур яз тербияламишиз манийвалзава. «Сир туш, чешнелу тербия гун патал чешнеярни лайихлубур хьана кIанда», — гьахълудаказ къейдзава Нариман Фаталиева.