Чи хуьрер

КIвалах, къуллугъ себеб яз, зи уьмуьрдин чIехи пай патал акъатайвиляй хайи чилихъ авай кIанивал гила винел акъатзава. Гьар вахт хьайила, зун жуван уьмуьрдин юлдаш Гуьлагъани галаз лезги хуьрериз физва, агьалийрихъ, абурун ацукьун-къарагъунихъ галаз таниш жезва, хуьрерин тарихдикай, инсанрикай итижлу делилар кIватIзава.

Гьа ихьтин фикир аваз, чун Хив райондик акатзавай лезги еке хуьр тир Хъукьваз акъатна. Аниз чун табасаранрин Яракрин хуьряй (и рекье къир цанва) яна фенай. Чун сифте нубатда хуьруьн администрациядин кьил Мурад Абдулкеримова къаршиламишна. Дагъдин кьилел акъатайла, чаз  Хив, Къванциг, Яргиль ва табасаранрин маса хуьрер аквазва. ТIебиат гзаф гуьрчегди я. Бязи тарарал алай пешер къацузмай, бязи тарарал алайбур хъипи жез башламишнавай, на лугьуди, абуруз къизилдин ранг янава. Дагъдин кьилелай Хъукьварин хуьруьз 3 км рехъ ава. Ам лезгийринни табасаранрин сергьятдал ала.

Хуьруьв агакьдайла, чи къаншардиз Абдулкеримован заместитель Аркадий Рамалданов, юкьван школадин директор Султан Рамазанов, адан заместитель Славик Аскеров атана. Султан муаллим, къайгъуяр аваз, Хивдиз рекье гьатна. Чна хуьруьз рехъ давамарна.

Мурад Мегьамедкеримовичан кабинетда хуьруьн яшлубурун советдин председатель Назир Агьмедов, адан уьмуьр­дин юлдаш Ханум Агьмедова, зегьметдин ветеран Демирбег Эмирбегов авай. Башламишна абуру хуьруькай ихтилатар ийиз. Малум хьайивал, алай вахтунда хуьре  838 кас яшамиш жезва.

Лугьузвайвал, Хъукьварин хуьруьн яшар 2 агъзур йисалай артух я. Хуьруьн совет  ина 1935-йисан 23-мартдиз арадиз гъана. Идал къведалди хуьр Кьасумхуьруьн райондик акатзавай. Хъукьвариз 1022 гектар чил ава, хуьре алай вахтунда 177 кIвал ава, юкьван школа, культурадин кIвал, библиотека, ФАП, спортдин ва аялар къугъвадай майдан, цIийи мискIин кардик ква. Пуд куьчеда къир цанва. Хуьруьнви Алберт Агьмедова вичин харжидалди футболдин гъвечIи майдан туькIуьрнава. Хуьре бес кьадар хъвадай михьи яд, газ, электричество ава.

1933-йисуз Хъукьва хуьруьн майишатдин артель арадиз гъана, 1936-йисуз — колхоз. 1968-йисуз, Хъукьваринни Кашанхуьруьн колхозар сад авуна, совхоз тешкилна. Кьве хуьруьн саки вири агьалийри майишатда кIвалахзавай. Гьайиф хьи, совхоз 1990-йисуз чкIана, Хъукьварин хуьруьнвийри чпин колхоз арадал хкана, ахпа адан чкадал СПК хьана. СПК-да кIвалахзавай инсанрин кьадар лап тIимил я.

Лагьана кIанда, Советрин Союздин вахтара, хъукьвавийри, колхозда кIвалахиз чпин кьил хуьзвай. Колхоздин чилера техил цазвай, малар, лапагар хуьзвай. Алай вахтунда и чилер хуьруьнвийриз пайнава, абурувай хъсандиз анрин иесивал ийиз жезвач. Вучиз лагьайтIа, герек техника, зегьмет­диз къабил жегьилар авач. Абур вири шегьерриз акъатнава.

Хуьруьнвийри чпелай алакьдайвал 350 къарамал, 550 лапаг хуьзва. Колхоз амайла, и чилера колхоздин ва жемятдин маларни, маса гьайванарни хуьзвайди тир. КIвалахдай чка авачиз акурла, жегьилар хуьре акъваззавач. Школада кIелзавай аялрин кьадарни къвез-къвез тIимил жезва. Эгер 1990-йисуз кIелзавай аялрин кьадар 500 касдилай артух тиртIа, алай вахтунда 49 аялди кIелзава. Хуьре цIийи кIвалерни эцигзава, Россиядин шегьерра яшамиш жезвай, хъсан мажибар авай, пул квай хъукьвавийри. Гьелбетда, им хъсан кар я, ида зун шадарна.

Хуьруьн мулкар, тIебиат гзаф хъсанбур я: дагълар, тамар, багълар, булахар, михьи гьава, хъвадай яд, нек, як, гъери… Ихьтин чкада яргъал уьмуьр тухуз жеда.

Гьайифдин кар ам я хьи, къавар алай 177 кIваликай  50 кIвале са касни яшамиш жезвач. Гатун вахтунда патара­ авайбур чпин кIвалериз хквезва, ял яна, хъфизва. Им са Хъукьваз хас месэла туш. Зун Лезгистандин гзаф хуьрериз­ фена ва акуна: кас авачиз, баябан хьанвай кIвалер гзаф я. Бязи хуьрера сад-кьве кIвал ама, гьабурни яваш-яваш чкIизва. Хуьрер чукIунин себеб ам я хьи, жегьилриз кIва­лахдай чкаяр, рекьер авач. Хуьрер чукIунихъ галаз санал яваш-яваш лезги халкьдин кьадарни тIимил жезва эхир. Патал акъатнавай ксарин веледар гьанра амукьзава, абур бубайрин бинейрал хквезвач. Лезги чIал чин тийизвай лезгидивай вич лезги я лугьуз жедач эхир. Лезги чIал хуьзвайбур лезги хуьрер я. Гьавиляй чун сифте нубатда лезги хуьрер хуьз алахъна кIанда.

Алай вахтунда хуьре яшамиш жезвай аялриз урус чIални чир жезва, лезги чIални. КIвале, куьчеда аялар лезги чIалал рахаз, абуруз хайи чIал чир жезва. ЧIал хуьн патал мярекатар тухузвай чи халуйри эвелни-эвел  лезги хуьрер гьикI хвена кIандатIа, и кар патал вуч авуна кIандатIа, гьадакай фикир авун лазим я.

За фикирзавайвал, хуьрера гадарнавай чилерин иесивал авун патал, са шумуд хуьруьн агьалияр сад авуна, фермервилин майишатар тешкилна кIанда. Мал-къара, лапагар хуьдайвал, багълар кутадайвал. Ихьтин кIвалахар чи СтIал Сулейманан районда кьиле физва. Хъсан бизнесменар, карчияр, чIехи дережадин къуллугъчияр гьар са хуьряй акъатнава. Абуру чпин хайи хуьрериз фикир ганайтIа, хъсан жедай.

Лагьана кIанда, Хъукьварин хуьряй 10-15 кас гьар юкъуз­ СтIал Сулейманан райондиз физва, багълара кIвалахар ийиз­. Абур кIвалахал  тухун патал хуьруьз  автобус къвезва. Абуру, хуьре яшамиш жез, хайи хуьр хуьзва лагьайтIа, жеда.

Ватандин итижар хуьник чпин пай кутур хъукьвавиярни тIимил туш. Ватандин ЧIехи дяве башламиш жедалди вилик Шамсудин Рамалданова, Важиб Аликберова, Мегьамед Ханкишиева, Шихжалил Шихкеримова ва  Магьмуд Гьайдарбегова, Яру Армиядин кьушунрик кваз, Финляндиядихъ галаз кьиле фейи дяведа иштракна, ахпа фашистризни чпин гьунар къалурна.

Германияди Советрин Союздал хабарсуз вегьейла, Ватандин ЧIехи дяве башламиш хьайила, Хъукьвай чпин хушуналди дяведиз 86 кас фенай. Абурун са пай дяведа телеф хьана. Дяве куьтягь хьайила, хуруйрал орденар, меда­лар алаз хтай хъукьвавияр тIимил туш. Майор Зиявудин Къурбанован женгер 11, сержант Загьирбег Эмирбегован – 12, жергедин аскерар Нурудин Рамалданован ва Тагьир Тагъиеван гьунарлувилер 9 ордендалдини медалралди къейдна. Абурал хуьруьнвийри дамахзава. Хуьре Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчийриз ва телеф хьайибуруз обелиск хкажнава. Чна анал цуьквер эцигна. Хуьре бязи мярекатар гьа инал кьиле тухузва.

Алай вахтунда Украинадин миллетбазрихъ галаз тухузвай дяведин махсус серенжемда 20 касдилай виниз хъукьвавийри иштиракзава. 4 кас телеф хьана, кьве кас квахьна, абур авай чка гьелелиг малум туш. Хайи ватан хуьз фена, дяведа телеф хьайибуруз  рагьметрай, женнет кьисмет хьурай.

Хъукьвавияр зегьметдал рикI алай инсанар я. Механизатор Мегьамедкерим Абдулкеримов, малдар Мурадагъа Рамазанов Зегьметдин Яру Пайдахдин ордендин сагьибар я. Чубан Ибрагьим Мустафаеваз «Зегьметда къалурай гьунарлувиляй» медаль ганва.

Хуьруьн школада пара хъсан муаллимри кIвалахна, аялриз дерин чирвилер гана. Школа куьтягьайбурукай хъсан алимар, инженерар, муаллимар, духтурар, ватан кIан­­дай, хайи хуьр рикIелай алуд тийидай инсанар хкатна. Абуру хайи хуьруьхъ галаз алакъаяр хуьзва, чпивай жедай куьмекар гузва.

ЛагьайтIа жеда, Хъукьвар  алимрин хуьр я. Ингье абур: илимдин докторар Шамил Байрамбегов, Балаэфенди Къурбанов, Марат Байрамбегов, Мегьамед Агьмедов, Аликбер Аликберов. Илимдин кандидатар М. Агьмедова, Ф. Агьмедова, Д. Рамазанов, Г. Мегьамедов, И. Эмирбегов, В. Азимов, С. Абасова, Б. Муталова, М. Къурбанова, Э. Эмирбегов, А. Алибегов.

Гьукуматдин патай чIехи шабагьриз лайихлу хьайи зегьметчиярни ава. Россиядин Федерациядин лайихлу муаллим А. Алискеров, Дагъустандин лайихлу муаллимар тир Ш. Агъамирзоев, Къ. Аликберов, А. МутIалибов, РД-дин  здраво­ох­раненидин лайихлу къуллугъчияр А. Алискеров, Ш. Эмирбегов, РД-дин муниципальный къуллугъдин лайихлу работникар М. Байрамбегов, Н.  Агьмедов, А. Рамалданов. Азаддиз кьуршахар кьунай СССР-дин ва Россиядин лайихлу тренер С. Жабраилов, умуми образованидин гьуьрметлу работник Г. Муталов, РД-дин лайихлу юрист Ш. Шихбабаев, РД-дин лайихлу эцигунардайбур Г. Халилбегов, Р. Римиев…

Къайдаяр хуьдай органра, Россиядин Яракьлу Къуват­ра къуллугъзавай хъукъвавийрикни еке дережайрив агакьнавайбур ква: полковникар  С. Абасова, Р. Къурбанов, подполковникар К. Мирзалиев, В. Алибегов…

Хъукьварин хуьряй акъатнавай викIегь, дирибаш, акьул­лу, бажарагълу ва тешкилатчи руш Байрамбегова Анжела Байрамбеговна РД-дин «Республиканский центр образования» ГБУО-дин директор, Россиядин Федерациядин лайихлу муаллим, умуми образованидин гьуьрметлу работник, РД-дин лайихлу муаллим, РД-дин образованидин отличник, РД-дин Кьилин патав гвай илимдин ва образованидин рекьяй советдин член, «РД-дин педагогрин ассоциация» РОД-дин президент я. Анжела Байрамбеговнадиз вичин хайи хуьр гзаф кIанда, ада хуьруьз вичивай жедай куьмекар гузва. Сагърай вич, мадни еке агалкьунар хьурай.

Хайи хуьруьз куьмекар гузва М. Мирзалиева ва Д. Султанова.

Хъукьварин хуьруьз талукь са кьетIенвал, аламат мад ава. Виликдай, холодильникар авачирла, хъукьвавийрихъ­ чпин «холодильник» авай – живедин кьветI, магъара. Кьуьдди аниз жив кIватIдай. Гадди ана жив, мурк амукьдай.  Къайи яд, мурк кIан хьайила, аниз фидай. Вергерик кутуна, жив кIвализ тухудай. Начагъ хьана, кефияр чIур хьайи инсанрин къайи муркIадихъ вил жедай. И фурай мурк тухуз, къунши хуьрерайни инсанар къведай. Живедин фур алай чкадилай агъуз фейила, муркIадин цин, Къайи цин булахар гьалтзава.

МуркIадин цин булах алай чка инсанри ял ягъун патал  хуьруьн яшлубурун советдин председатель Назир Эминович Агьмедова  ва  Къайи цин булах Эмирбеговрин хизанри чпин харжидалди туькIуьрнава. Анра хъсандиз ял ягъиз жезва. И булахар Кашанхуьруьз, Дербентдиз фидай рекьин къерехда ава.

Живедин фурун патав гвай тамуз «Эоловый город» лугьузва. И тама магъараяр ава. Виликдай ина инсанарни яшамиш хьанай, харапI хьанвай цлар ама.

«Эоловый город» Дагъустан Республикадин туристрин маршрутрин реестрдиз  янава. Хъукьварин хуьруьз турис­тар къвезва.

Хуьруьхъ, адан инсанрихъ галаз гуьруьшмиш хьунал зун пара рази яз амукьна. Мадни агалкьунар хьурай, гьуьр­метлу хъукьвавияр!

Магьсуд  Магьмудов,

полковник