Ватандивай яргъа авай кас вичин хайи чилихъ цIигел жеда. Зунни гьахьтинбурукай сад я. Ватан виридалайни багьа я, ам са куьнивни гекъигиз жедач. Кьисметди зун гьикьван яргъариз акъудайтIани, хайи хуьр рикIелай алатдач.

Зи хайи ЛукIварин хуьре виридаз садаз сад чизва ва гьамиша сада-садаз куьмек гузни гьазур я. Шегьердин инсанрив гекъигайла, хуьруьнбур къени жеда: сада-садан гъил кьада, фин-хтун, сад-садаз мугьман хьун акъвазардач, гьарайдиз гьай лугьуда…

1952-йиcaн 1-майдиз Кьурагь рай­ондин Тителрин хуьруьн агьалияр Дербент райондин мулкара авай ЛукIварин хуьруьз куьч хьана. Идалай гъейри, Белиж поселокда, Герейханован хуьре, Дагъустандин Огни шегьерда бине кутур тителвиярни ава. Хуьруьз Тител тIвар ам тикдал алайвиляй ганвай. Тарихдай малум тирвал, Тителрин хуьр бинедай са касди арадал гъана, амни чубан тир. Эвелдай ам ина текдиз майишатдал машгъул жезвай, гуьгъуьнлай ам Тителиз хизанни галаз куьч хьана.

Вилик девирра чIуру, нагьакьан крар авурбур хуьряй акъудзавай, маса чкайриз суьргуьнзавай. Мисал яз, гьа ихьтин кьисметдин нетижада яхулрикай тир сад-кьве хизан Тителрин хуьруьз акъатна (месела, Мирземегьамед Расулован буба, Мамедоврин хизан).

Сиверай-сивериз агакьнавайвал, Тителрин хуьре, къунши КIимихуьруьв гекъигайла, кIвалер гзаф авай. Тителвийрин дуланажагъ асул гьисабдай малдарвилихъ галаз алакъалу тир. Хуьруьн мулкар халкьдин арада пайнавай. Гатуз чкадин агьалийри мух, къуьл, кIахар, картуфар, чичIекар, келемар цадай. Хуьре жуьреба-жуьре сенятар чидай устIарар яшамиш жезвай. Гад акъатна, майишатдин суьрсет кIватIайдалай кьулухъ бязибур хизан хуьн патал, кьве кепек къазанмишиз, Бакудиз, Шекидиз фидай. Мисал яз, тителви Пирали халуди Бакуда нафтIадин мяденра кIвалахнай. Тителвийрикай, яшамиш жез, гьанра амукьайбурни хьана.

Тителрин хуьре кьуд магьле авай: кьилин магьле (40 кIвал), ПишикIрин магьле (15-20 кIвал), Рустамрин магьле (15-20 кIвал), кIимихуьруьнбур (15-20 кIвал). Магьлейра жуьреба-жуьре тухумрин векилар яшамиш жезвай. Гьар са тухумдикни са шумуд хизан акатзавай. Агъадихъ чна абур тайин тир къайдада аваз гузва.

1. Цфияр (тухумдик акатзавай хизанар: Абдурагьимовар, Абдулгьалимовар, Дадашевар, Мисриевар, Магьмудовар, Девришевар);
2. Хъамаяр (Керимовар);
3. Алимар (Абдулкеримовар);
4. Фекьияр (Абдуллаевар, Къадировар, Гьамидовар, Рамазановар);
5. Къийишар (Саидагьмедовар, Къарибовар);
6. Лакар (яхулар) (Расуловар, Мамедовар);
7. Бургьумар (Абдуллаевар, Ибрагьимовар (чIехи бубадин тIвар Исрефил).

Мадни хуьре Абди-Мегьамедан­бур, Сиид-Мегьамеданбур, Къарахананбур, Хъалтахар, ПишикIар лугьудай си­хилар авай.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара фронтдиз фейибурун арада тителвиярни авай: АбдулнатIиф Къафаров, УстIар Абдулгьалимов, Мамали Сулей­манов, Феремуз Феремузов, Тажидин Гьамидов, Садуллагь Абдуллаев, Жаруллагь ва Агьмед Абдуллаевар ва масабур. Бязибуруз хайи хуьруьз хтун кьисмет хьана, бязибуру женгерин майданра чанар къурбандна.

1936-1937-йисара Тителрин хуьряй тир Шайда Къараханов, авай мал-девлет вахчуна, Къиргъизиядиз­ суьргуьннай. И къайдада кайибур мадни хьана. Алиметни Алим лугьу­дай стхаяр еке девлетар, къалин хи­занар­ авайбур тир. Абурухъ са хвани хьанач­, ­вири руш веледар тир. Абуру чпин мал-девлет Тителрин колхоздиз вахканай.

Тителрин хуьре кьве мискIин авай: жуьмя-мискIин ва адетдинди. Хуьре сифтегьан классрин мектеб кардик квай, гуьгъуьнлай тителвийрин аялри къунши Кьуьчхуьррин хуьруьн мектебда кIел хъийизвай.

Гзафбур хьиз, тителвиярни цIийи чирвилерин суракьда авай. Гзафбуру жуьреба-жуьре шегьерра кьилин образование къачуна, чIехи къуллугъар­ тамамарна. Ахьтинбурукай сад Мегьамедан хва Ярагьмед Къафаровни тир. Ам 1928-йисуз Тителрин хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьруьн мектебда – кьуд лагьай класс, ахпа Кьурагьа 1947-йисуз муьжуьд лагьай класс куьтягьна. Ярагьмед Къафаров Ленинграддин госуниверситетдин юридический факультетдиз гьахьна. 1952-йисуз ада вуз акьалтIарна.

Юрист, адвокат яз кIвалахзавай йисара Ярагьмед Къафарова Махачкъалада ДГУ-дин юридический факультетда юриспруденциядин рекьяй лекцияр кIелна. Казандин госуниверситетда «Уголовное право» предмет­дай студентриз тарсар гана. Ада лап яргъалди республикадин меркезда адвокат яз кIвалахна. 2011-йисуз рагьметдиз фена, Махачкъалада кучук­нава.

Тителви Къагьриман Расулова ЛукI­­варин мектебда муьжуьд класс акьалтIарайдалай кьулухъ Хъартасрин мектебда чирвилер къачун давамарнай. Ада ДГУ-дин физикадинни  математкадин факультетда тарсар га­най. 1976-йисалай уьмуьрни вичин кIвалах Смоленскдин госуниверситетдихъ галаз алакъалу авунай.

Къагьриман Расулова 130-далай­ виниз илимдин кIвалахар кхьена, абурукай бязибур чи ва къецепатан уьл­квейра кьилдин ктабар яз чапдай ­акъудна.

Тажудин Гьамидов. Ам ЛукIварин хуьре дидедиз хьана, Хъартасрин юкьван мектеб акьалтIарна. Дагъус­тандин медицинадин институтда хирургдин пеше къачуна. Ам кIвалахиз Татарстандиз рекье туна. Алай вахтунда ам  Казанда еке гьуьрмет авай духтуррикай сад я. Къейд ийин хьи, 1982-2006-йисара ада Казан шегьердин кьилин азарханада хирургиядин отделенидин заведующийдин везифаярни тамамарна.

Алма Эмирова. Ада ЛукIварин мектебда 8-класс акьалтIарна, гуьгъуьн­лай Тпигърин хуьруьн мектебда кIел хъувуна. Дагъустандин медицинадин институтда лечебный фекультетда кIелна. Вуз акьалтIарайдалай кьулухъ жегьил пешекарди Махачкъа­лада участокдин духтурвиле кIвалахна.

1973-1977-йисара жегьил духтурди «Акушерство, гинекология» хиляй чирвилер къачуна. Са кьадар вахтунда  Белиждин больницада кIвалахна. Гуьгъуьнлай Махачкъаладиз куьч хьайи­­­ла, шегьердин аялар хадай 2-нумрадин кIвале акушер-гинеколог яз зегьмет чIугуна. Хъсан зигьин авай, вичин кIвалахдал рикI алай Алма Гьамзабеговнади санал кIвалахзавай юлдашрин арада вичиз еке гьуьрмет къазанмишна. Алай вахтунда ам пенсияда ава.

Полковник Абдурагьман Керимов. Ада Белиж поселокдин юкьван мектебда кIелна. Советрин армияда къуллугъна хтай жегьил   Дербентдин милициядин отделдиз кIвалахал кьабулна. 1969-йисуз ада Бакудин милициядин мектебда кIелна. Къанун-къайда хуьдай органра полковникди тамам 40 йисуз зегьмет чIугуна. Алай вахтунда ам пенсияда ава. Бубадин кар хва Мурада давамарзава.

Жавидин Къафаров. Адани­ къа­нун-къайда хуьдай органра­ кIва­лахна, асул гьисабдай – Татарстанда. Подполковникдин чинда авай пешекарди вичел ихтибар авур гьар са тапшуругъ ери аваз тамамарна, гьуьрмет къазанмишна. Органрин къурулушдай­ экъечIайдалай кьулухъ ада Казан шегьерда фу чразвай са карханадиз регьбервал гана. Чи ватанэгьлиди кар­ханадин кIвалах дибдай дегишарна: Германиядай, Австралиядай, Япониядай цIийи технологияр гъана, абур карханада кардик кутуна.

Тителвийрин арада спортдин рекьяйни чIехи агалкьунар хьанвайбур ава. Мисал яз, Гьамидан хва Идаят. Ам 1961-йисуз ЛукIварин хуьре дидедиз хьана. Махачкъалада кIелзавай йисара ада спортдизни еке фикир гузвай. Армияда къуллугъзавайла, Идаят Гьамидовакай СССР-дин спортдин мастер хьана (къуват ва зирингвал кIандай гимнастикадай).

1981-йисуз адакай залан атлетикадай СССР-дин чемпион хьана. Гуьгъуьнлай Ленинград шегьерда кьиле фейи международный акъажунрани тителвиди 1-чка кьуна. ДГПУ-дин физкультурадин факультетдик экечIна. Спортдин рекье ада неинки СССР-дин, гьакIни Европадин, дуьньядин майданра кьиле фейи акъажунра иштиракна, гъалибвилер къачуна.

Тителвийрихъ агалкьунар хьанвай спортсменар мадни ава: Агъабег Абдуллаев, Мурцалидин хва Ислам ва масабур. Къуй виридахъ мадни еке агалкьунар хьурай!

Жуван макъала заз Мурад Тагьирбегова Тителрин хуьруькай кхьенвай шиирдалди акьалтIариз кIанзава.

 

Тителар

 

Дагъдин вине са хуьр авай,

ТIварни вичин Тителар.

Дагъдин чилел кIвалер алай —

Лезги хуьр чи Тителар.

 

Чубанар чпин суьруьяр гваз

Къекъвезва чи дагълара.

Гьар са емиш битмишзава

Къе чи хуьруьн багълара.

 

Са пад дагълар, са пад аран,

Са пад вацIар, са пад чIере.

Са пад багълар, са пад дере —

Сагърай чи хуьр, Тителар.

 

Кьуд пад михьиз къайи ятар,

Шуьрбет ширин булахар.

Кьуд пад михьиз хипер-малар,

Сагърай чи хуьр Тителар.

 

Кьурагь район бине я куь,

Тителар, куьн дамах я чи.

Кьурагь район куьмек я куьн,

Аллагьди хуьрай, Тителар.

Алейгьиман руш Гьуьрипери,

Москва шегьер