Къейд.

Аме­­лия (Эмма) Рагьимханова (Исакьова) прокурор Кери­ман­­ чIехи хизанда 1959-йисан 19-февралдиз­ ди­дедиз хьана. Бубадин кIвалах себеб­ яз, 9 аял авай хизан куьчери уьмуьр тухуниз мажбур тир. ИкI, буба­ Рутул райондиз прокурорвиле рекье турла, Амелия Исакьова Рутула юкьван школа­дин гьазурлухвилин класс­диз фена. 25 йисуз­ жуьреба-жуьре районра про­ку­рорвилин­ везифаяр кьилиз акъудайдалай кьулухъ­ Исакьоврин хизан Мегьарамдхуьруьз куьч хьана, буба ана халкьдин судьявиле тайи­нарнавай. 1976-йисуз Мегьарамдхуь­руьн­ юкьван школа акьал­тIарай А. Иса­кьовади зегьметдин­ рехъ совхозда кIвалахунилай га­тIунна. Кьве йисалай ам ДГУ-дин филологиядин факультетдин гьазурлухвилин отделенидиз, гуьгъуьнлайни ФИЯ-диз (къецепатан чIаларин факультет) гьахьна. Вуз акьалтIарайла, ам Мегьарамдхуьруьн райондин Чахчахрин юкьван школадиз немс чIалан тарсар гуз рекье туна. 1986-йисуз, хизан себеб яз, ам Мегьарамдхуьруьз хтана, алай вахтунда вичи регьбервал гузвай школада-интернатда тербиячивиле, муаллимвиле зегьмет чIугунив эгечIна. 1996-1999-йисара ДГПУ-да коррекциядин образованидин идарайра педагог-психолог пешедай гьазурлухвал къачуна. 1998-2007-йисара ам и школада-интернатда директордин заместитель тир. 2007-йисалай адан хиве директорвилин везифаяр туна. ИкI, и идарада кIвалахунин саки 40 йисан стаж авай Эмма Керимовнади вичин везифаяр намуслудаказ кьилиз акъудзава. И кардин гьакъиндай ада аялринни абурун диде-бубайрин, коллективдин патай къазанмишнавай еке гьуьрметди, адаз авай авторитетди, ганвай шабагьри шагьидвалзава. Ам РФ-дин умуми образованидин гьуьр­метлу работник, РД-дин образованидин отличник, Дагъустандин образованидин лайихлу работник я. Адан зегьметар Россиядин аялрин фондунин ДРО-дин патай «За доброту и любовь к детям» медаль, «Мегьарамдхуьруьн район вилик тухуник пай кутунай» лишан гуналди къейднава.

Уьмуьрдин юлдашдихъ — Мегьарамдхуьруьн М. Гьажиеван тIварунихъ галай 1-нумрадин юкьван школада НВП-дин тарсар гузвай Эдуард Алиевичахъ галаз санал хизанда Эмма Керимовнади пуд велед чIехи авунва. Абурун рикIер муьжуьд хтулди шадарзава.

__________________________________________

1963-йисан августдиз Дагъустандин образованидин хиле лишанлу вакъиа хьана: Мегьарамдхуьре республикадин куьмекдинди тир VIII жуьредин 8 йисан чирвилер гузвай школа-интернатди вичин ракIарар ачухна. Гьа сифте йикъалай ина муаллимрикай, тербиячийрикай, гелкъве­дайбурукай ибарат тир чIехи коллектив акьулдиз (кьатIунриз) зайиф аялрин патахъай къайгъударвал чIугунин кардив рикI гваз эгечIуни хъсан нетижа­ярни къазанмишдай мумкинвал гайиди­ рикIел хкиз кIанзава. Гьа икI, школа-ин­тернат кардик акатна алатнавай 60-далай виниз вахтунда тарихдай аквазвайвал, ина директорвиле кIвалахай саки­ вири ксар кьетIен жуьредин аялриз чир­вилер, зегьметдалди тербия гунин кIвалахдин ери хъсанарунин къайгъуда хьана. Алай вахтунда и кар РФ-дин умуми образованидин гьуьрметлу работник, РД-дин образованидин отличник, Дагъустандин образованидин лайихлу къуллугъчи Рагьимханова Амелия Керимовнади лайихлудаказ давамарзава. Ам вирибуруз хъсан тешкилатчи, ватанпересвилин руьгь квай мергьяматлу дишегьли яз чида. Тариф авун туш, алатнавай йисара ада чIугунвай зегьметдин нетижа яз, школа-интернатдихъ дамахдай ва чешне къачудай крар тIимил авач…

Сагъ-саламатдиз велед гъилиз атун гьар са диде-бубадин мурад я. Сифтегьан агуяр, хъуьруьнар, капалай фин, кIвачел акьалтун, куьлуьз-куьлуьз гафаралди рахаз эгечIун — сагълам аял патал адетдин гьерекатар. Вахт атайла, ам школадиз фида, хъсандиз кIелда, диде-бубади, адан «вадар» акваз, шадвалда. Амма, гьайиф хьи, вири диде-бубайризни, вири аялризни ихьтин бахтлу уьмуьр кьисмет жезвач. Махсус (куьмекдин, коррекциядин, муьжуьд лагьай жуьредин)  школайрин-интернатрин макьсад бедендин мумкинвилер сергьятламиш хьанвай, акьулдиз зайиф аялриз неинки чирвилерни тербия гуникай, гьакI масадалай аслу тушиз уьмуьр кьиле тухуз чируникай, яшайишдин жигьетдай хуьникай ва яратмишунрин мумкинвилер ачухиз куьмекуникай ибарат я. Ихьтин идарайрихъ гьам аялар, гьам абурун хизанар патални еке важиблувал ава. Эмма Керимовнадин регьбервилик кваз муаллимрин, тербиячийрин, гелкъведайбурун чIехи ва гьакъисагъ коллективдилай идарадин вилик эцигнавай вири месэлаяр, макьсадар тарифлудаказ кьилиз акъудиз алакьзава. Аялри къазанмишзавай агалкьунрини и кардин жигьетдай шагьидвалзава.

— Школада-интернатда 120 аял патал чкаяр ава. Къенин юкъуз ина республикадин 23 райондайни шегьеррай тир 11 халкьдин векилри — 104 аялди чирвилерни тербия къачузва. Абурун чIехи пай гадаяр (78) я. Аялар иниз ПМПК-дин (психолого-медико-педагогическая комиссия) ва диде-бубайрин арзайрин, гьакIни Дагъустандин образованидинни илимдин министерстводин направленидин бинедаллаз кьабулзава. Классар лагьайтIа, аялрин (гьар са классда абурун кьадар 12-далай гзаф туш) яшар, психика, кьатIунар гьисаба кьуналди, арадал гъизва. Ина тежрибалу муаллимри — лайихлу тир ксари зегьмет чIугуна ва чIугвазва. Абуру чпин хиве авай везифаяр виниз тир дережада кьилиз акъудзава. Муаллимрикай 16 касдихъ кьилин категория ава, цIуд Дагъустандин умуми образованидин гьуьрметлу работникар ва цIусад зегьметдин ветеранар я. Школадин-интернатдин дараматрин къенепатара тамамдиз ремонт кьиле тухванва. Чимивал гудай къурулуш ва электропроводка цIийи хъувунва. Санлай материально-технический база писди туш. Бедендин мумкинвилер сергьятламиш хьанвай аялар патал кIелунинни тербиядин махсус программа кьилиз акъудун патал герек вири шартIар тешкилнава, — къейдзава Эмма Рагьимхановади.

Малум тирвал, и жуьредин школайра-интернатра тарсар махсус программадин (АООП — адаптированная основная образо­вательная программа) бинедаллаз­ кьиле­ тухузва. КIелунинни тербиядин кIвалахдик­ умуми образованидин курсар, зегьметдин­ (коррекциядин) гьазурвал ква. ЧIехи­ пай вахт ина аялар зегьметдихъ галаз­ верди­шаруниз серфзава. Акьулдиз зайиф­ тир­ла­, и хилез эвелимжи фикир гузва. Тар­са­рилай­ гуьгъуьниз машгъул хьун патал ина жуьреба-жуьре секцияр (хореография, ИЗО, хурун, аялрин театр, гьевескар артис­тар) кардик ква.

2019-2024-йисара школадикай-интер­нат­­дикай «Образование» милли проект­дин бедендин мумкинвилер сергьятламиш­ хьанвай аялриз куьмек гунихъ элкъуьрнавай «Алай аямдин школа» федеральный проектдин иштиракчи хьана. И проект кьилиз акъудун яз, гьакI Дагъустандин обра­зованидинни илимдин министерстводин куьмекни галаз школада-интернатда, кьилди къачуртIа, «Технология» тарсара дерзичивилин, кIвачин къапаринни харат устIар­вилерин, сувагъчивилинни ширчивилин  кес­­пияр чирунин карда еке дегишвилер кьиле фена. И проектдин куьмекдалди мас­терскойра алай аямдин интерьер арадал гъанва. ГьакIни сифтегьан 4 класс, логопеддин, педагогдин-психологдин, биология­дин, ОСЖ-дин (основы социальной жизни),­ алава образованидин кабинетар алай аямдин мебелдалди таъминарнава. Мадни «Доброшкола» проектди педколлектив пешекарвилин цIийи ва идара инновациядин къайдада кIвалахдай дережадиз хкажна. Ихьтин шартIар тешкилунихъ, гьакI муаллимрини тербиячийри гьакъисагъвилел­ди чIугвазвай зегьметдихъ, гьелбетда, хъсан нетижаярни жезва. Аялри школайрин­, районрин, рес­публикадин ва Вирироссиядин дережада­ кьиле тухузвай мярекатра ва конкурсра иштиракзава, кIвенкIвечи чкаяр кьазва. Идалди республикадин VIII жуьредин школайрин-интернатрин арада адан рейтингни хкаж жезва. ИкI, 2023-йисуз школадикай-интернатдикай Вирироссиядин­ педагогви­лин «Зи уьлкве» съезддин лауреат хьана, адаз «2023-йисан коррекциядин чирвилерин хъсан идара» номинацияда диплом ва медаль гана. 2019-2024-йисара «Доб­рошкола» проект агалкьунралди кьилиз акъу­дунай идара Дагъустандин образованидин ва илимдин министр Ягья Бучаеван патай Чухсагъулдин чарчиз лайихлу хьана. Школадин-интернатдин аялри «Абилимпикс-2024» VIII чемпионатдин региондин паюна 1-чка кьуна. РикIел хкин: «Абилимпикс» чемпионатдин кьилин макьсад набут ва сергьятламиш хьанвай мумкинвилер авай ксариз чпин пешекарвилин бажарагъ къалурдай, гьакI кIвалахдай чкаяр жагъурдай мумкинвал гуникай ибарат я.

КьетIендаказ къейд ийиз кIанзавай кар мадни ам я хьи, школада-интернатда аялар ватанпересвилин руьгьдаллаз тербияламишунизни еке фикир гузва. Алатай йисуз ЧIехи Гъалибвилин 80 йис тамам хьунин лишанлу вакъиа Мегьарамдхуьруьн культурадин центрадин чIехи майдандал мярекат вини дережада аваз кьиле тухуналди къейдна.

Малум хьайивал, аялри спортдин рекьяйни, кьилди къачуртIа, Юнифайд-спорт­дай виниз тир агалкьунар къазанмишзава (Юнифайд-спорт — им кьетIен акъажунар я. Россияда махсус Олимпиададин кьилин программайрикай сад тир ина са командадин патай атлетар (бедендин мумкинвилер сергьятламиш хьанвай ксар) ва муькуь командадин патай амадагар (спортсменар) экъечIзава. Ингье абурун гъалибвилерикай са шумуд: Юнифайд-волейбол — республикадин акъажунра — 1, 2, 3-чкаяр; Юнифайд-футбол — республикадин акъажунра — 1 чка; В. Потанинан мергьяматлувилин фондунин куьмекдалди кьилиз акъудзавай проектда («Инклюзивный спорт для всех») — Россияда махсус Олимпидада — 3-чка; «Коррекциядин школада футбол» — Казань шегьерда кьиле фейи Россиядин акъажунра уьлкведин 38 региондай тир аялрин арада — 1-чка; Каспийскда, «Анжи-Арена» стадиондал футболдай кьиле фейи акъажунра — 2-чка.

— Чна кьетIендаказ къейдзавай, кьилинди яз гьисабзавай кар ам я хьи, школадин-интернатдин выпускникрин саки 70 процентдихъ чпин хизанар хьана, ина чирзавай пешейрикай садан сагьибар яз, уьмуьр­ кьиле тухузва. Абур, кьил чIугваз, иниз къвезва. Бязибурухъ галаз сих алакъада­ ава, телефонрай мукьвал-мукьвал зенгер­ ийизва. Са гафуналди, чи школа-ин­тернат ина кIелзавай аялар патални кIвал я, инаг акьалтIарайбур патални, ина кIва­лахзавай, чпин рикIин чимивилин кIус ина тазвай ксар патални кIвал я. Чи макьсадни – инай акъатай аялар, масадан куьмек галачиз, уьмуьр кьиле тухуз алакьдайвал гьазурун. И месэладив дуствилин чи коллектив, гьам педагогрин ва гьамни аялрихъ гелкъвезвай ксар, намуслудаказ эгечIзава. Аялрин гележег хъсанди хьун патал зегьмет чIугвазва, — къейдзава Эмма Керимовнади.

Гьа са вахтунда директорди чеб къецяй тир, школадиз-интернатдиз куьмекар­ ­гузвай ксарин, адан абадвилик ва аялрин агалкьунрик чIехи пай кутазвайбурун тIварарихъни чими келимаяр лугьузва.

— Дагъустандин образованидин ва илимдин министерстводиз, министр Ягья Бучаеваз кьилди, школадиз-интернатдиз талукь тир вири месэлаяр гьялунай, материально-технический база хъсанарунай сагърай лугьуз кIанзава. Яргъал йисара школадихъ-интернатдихъ галаз Нариман Эфендиеван­ (2025-йисалай Мегьарамдхуьруьн райондин кьил) хизанди сих алакъаяр хуьзва. Абурун пулдин куьмекдалди аялар Санкт-Петербургдиз Юнифайд-футболдай Вирироссиядин акъажунриз фена, чи аялри а чIавуз 3-чка кьуна. Идарадин мулкар аваданламишунин, материальный гьал хъсанарунин краризни и хизанди еке куьмекар гана. Гьар йисуз суварриз Эфендиеврин хизандин патай аялрив пишкешар агакьун кьетIендаказ къейд авуниз лайихлу я. Разивилин ва сагърай лугьунин чими келимаяр заз райондин виликан регьбер Фарид Агьмедован тIварунихъни лугьуз кIанзава. Вичин кIвалахдив эгечIай сифте йикъарилай ам чаз гьар са карда куьмек гуз чалишмиш хьана. Аялрин уьмуьрдикай, дерди-баладикай хабар кьазвайбурукай, школадин-интернатдин материально-технический база хъсанаруник пай кутазвайбурукай сад Дагъустандин Халкьдин Собранидин депутат Ислам Гьуьсейханов я. И сиягьдик, чпин тIварарихъ чими келимаяр лугьуниз лайихлу тирбур мадни ква: Ярагъ-Къазмайрин таможня («Виадук»), МВД-дин Мегьарамдхуьруьн районда авай отдел (начальник М. Эминов кьиле аваз). Сагърай чеб вири! — алхишзава ди­рек­торди.

Дугъриданни, аялриз куьмекзавай, абурун дердийрикай-гьаларикай хабар кьазвай, абурухъ галаз кIвалахзавай гьар са кас чими келимайриз, афериндиз лайихлу я. Амма аялар сагъсузбур, уьмуьрди пай таганвайбур хьайила, абурухъ гелкъвезвай, абуруз чирвилерни тербия гузвай, уьмуьр кьиле тухуз чирзавай ва  абурун патахъай диде-бубавилин къайгъударвал ийизвай ксарин зегьмет мадни четинди тирди якъин я. Гьаниз килигна, школадин-интернатдин вири коллективдиз чна рикIин сидкьидай сагърай лугьузва. Ана кIвалахзавай дишегьлийриз, кьилди Эмма Керимовнадиз чна 8-Мартдин сувар тебрикзава. Квехъ ва куь балайрихъ мадни еке агалкьунар хьун алхишзава. Къуй квез Аллагьди сагъвал гурай, куь хизанра хушбахтлувал хьурай! Аллагьдивайни чна дуьньядиз балаяр саламатбур яз атун тIалабзава.

Рагнеда  Рамалданова