Малум тирвал, 2026-йисуз бажарагълу композитор, РСФСР-дин халкьдин артист, Россиядин госпремийрин сагьиб Ширвани Рамазанович Чалаеван 90 йис тамам жезва. Гьел­бетда, и кар­дихъ га­лаз ала­­къалу­ яз, чи рес­публикадин меркез­да гзаф кьадар мярекатар пландик кутунва ва абур кьилиз акъудунив гатIун­нава. Дагъус­тандин га­зетарни журналар, гьа жергедай яз, багъри «Лезги газетни» и карда кьулухъ акъваз тийи­дайди заз хъсандиз чизва.

За и макъала кхьинин себебни винидихъ къейднавай вакъиадихъ галаз алакъалу я. Са кьве югъ идалай вилик, азад вахт аваз акурди, зун интернетдин сергьятра Шир­вани Рамазановичаз талукь тир гунугриз ­килигзавай. Гьелбетда, абурун арада компо­зитордин юбилейдиз талукьбурни авачиз тушир, гьикI лагьайтIа, Махачкъалада гьеле 2025-йисан декабрдилай ба­жарагълу композитордин юбилейдин мя­рекатар кьиле физва. Зи фикир вичел желб авурди «Россия 1. Дагъустан» каналдай къалурай ­«Хабарар» («Вести») передача я. Ам кьиле тухузвай мухбирди Ширвани Чалаеваз талукь паюна икI лугьузва: «Адаз Россиядин ва дуьньядин бажарагълу композиторрикай сад лугьузва. Шир­вани Чалае­ва Дагъус­тандин макьаматдиз адан тарихда сад ла­гьай опера, сад лагьай симфония, макьаматдин алатрин сад ла­гьай концерт ва рес­публикадин сад лагьай гимн багъишна». Гьелбетда­, ихьтин де­лилар ван хьайи чIавуз завай къелем гъиле кьун тавуна­ акъвазиз хьанач, гьикI хьи, Чалаеван опе­ра­ни концерт Дагъус­тан­дин ма­кьаматдин тарихда сад лагьайбур я лугьун  къундармаяр  я.  Ахьтин  эсеррин  бине кутурди Готфрид Алиевич Гьасанов я.

Са ва я маса кар тестикьарун патал­ гьар са касдив вич гьахълу тирвилин делилар хьун чарасуз тирди садазни сир туш. ГьакI хьайила, и макъала кхьиз га­тIундалди вилик зунни жуван гафар гьахълубур я лугьудай делилрихъ къекъвена­, абур заз гьат тавунани амукьнач. Иллаки зун 1980-йисуз­ Махачкъалада чапдай акъатай бажарагъ­лу музыко­вед Манашир Якьубован «Дагъус­тандин­ музыкадин буба» ктабда къе­къве­на. Адан 76-чина авторди кхьизва: «Акьал­тIай муракаб макьаматдин эсер теснифунин карда гьикьван четинвилер гьалт­натIани, Гьасанова вичин везифа кьилиз акъудна. 1937-йисан 2-сентябрдиз «Хочбар» опера кхьена куьтягьнавай». Идалайни алава яз, Якьубован 2010-йисуз чапдай акъатай «Готфрид Гьасанов. Дагъустандин пешекар музыкадин­ медениятдин бине эцигайди» ктабдин 219-чина ганвай бажарагълу композитордин эсеррин сиягьдани «Хочбар» опера­ арадиз атайди гьа винидихъ тIвар кьунвай­ 1937-йис яз къалурна­ва. Зун инал гьеле Сергей Говорован, Сергей Агъабабован, Ал­ла­ Шабаевадин, Мегьамед Гьуьсейнован­ ва маса авторрин ктабрикайни газетринни­ журналрин чинра жуьреба-жуьре йисара чап­диз акъатай­ ма­къалайрикай рахазвач. Эгер Ширвани Чалаевакай рахайтIа, ада вичин «Дагъвияр»­ тIвар алай сифте опера анжах­ 1970-йисуз кхьена, и кардин патахъай­ни Эль­мира Абдуллаевадин 2019-йисуз Махач­къалада чап­дай акъатай «Дагъустандин композиторар XX-XXI асиррин сергьятдал» ктабдин 138-чина ганвай Ширвани Рамазановичан эсеррин сиягьди шагьидвалзава. Иниз килигна, Дагъус­тандин сад лагьай опера, са шакни алачиз, Чалаеван «Дагъвияр» ваъ, Гьасанован «Хочбар» я.

Гила чун, гьуьрметлу газет кIелза­вай­бур, винидихъ тIвар кьунвай передача кьиле тухузвай мухбирди операдихъ галаз санал чи республикадин тарихда «сад лагьайди» яз малумарай Ширвани Рамазановичан концертдал къвен. Инални зун передача кьиле тухвай мухбирдихъ галаз рази тахьуниз мажбур жезва, гьикI ла­гьайтIа, и кардани сифтеди Готфрид Гьасанов я. Эльмира Абдуллаевадин «Да­гъустандин компо­зиторар XX-XXI асир­рин сер­­гьятдал»­ ктабдин 138-чина ганвай Ширвани Рамазановичан эсеррин сиягьда, интернетдин https://www.kino-teatr.ru сайтда ва маса чешмейра Чалаеван концерт арадиз гъайи вахт 1970-йис яз къалурнава. Эгер чун Готфрид Гьасановакай раханайтIа, ада арадиз гъайи оркестр ­галай фортепиано патал сад лагьай концертдиз 1948-йисуз, кьвед лагьай концертдиз ла­гьайтIа, 1959-йисуз экв акуна. Гьасанован концертдин патахъай Манашир Якьубован 2010-йисуз Москвада чапдай акъатай «Готфрид Гьасанов. Дагъус­тандин пешекар музыкадин медениятдин бине эцигайди» ктабдин 137-чина авторди кхьизва: «1948-йисан гатун сифте кьи­лера Гьасанов вичин оркестр галай фортепиано патал сад лагьай концертдин винел кIвалахдив эгечIна. 1930-1940-йисарин маса еке кIвалахар хьиз, концерт са куьруь вахтунда «са нефесдал­ди» кхьена ва гьа йисан августдин вацра­ композиторди эсердин винел кIвалах акьал­тIарна» .

Яраб Шир­вани Рамазановичаз вичин операни концерт республикадин макьаматдин тарих­да «сад лагьайбур» тирди малумарнавайдакай хабар аватIа? Заз чиз, ваъ. Эгер адаз и кардикай хабар тиртIа вичин сад лагьай муаллим хьайи ва вичин патай еке гьуьрмет авай Готфрид Алиевич Гьасанован тIварцIив ада икьван гьахъсузвилелди бажагьат эгечIиз тадай.

Гаф кватай чкадал лугьун лазим я хьи, ктабрани малуматрин чешмейра и жуьредин гъалатIар ахъайзавайди сад лагьай сефер туш. Гьуьрметлу кIелчийрин рикIел аламатIа, са арада, Мурад Кажлаеван «Дагъви руш» («Горянка») балет гуя сад лагьайди я лугьуз гатIуннавай. И цIарарин авторди а кардин патахъай «Гьасанов яни, Кажлаев?» тIвар алай макъала кхьенай ва и кардалди Дагъларин уьл­кведин музыкада сад лагьай балет Гьасанован «Къарачач» тирди тестикьарзавай делилар гъанай. А макъала «Лезги газетдин» 2024-йисан 25-апрелдиз акъатай 16-нумрада чапнава. Гила лагьайтIа, ихтилат ­операдикайни музыкадин алат­рин концертдикай физва. Яраб ихьтин къундармайрин эхир мус жедатIа? Муькуь­ па­тахъай­, заз вири тахсирар винидихъ тIвар кьунвай передача кьиле тухвай мухбирдик кутазни­ кIанзавач. Ада кIелзавайди вичин гъиле­ вуганвай чарчел алай гафар я. Бес а делилар вугудай чIавуз абурун керчеквилизни батIулвилиз килигдай Дагъустандин медениятдин министерство, рагьметлу Готфрид Алиевича вичи арадал гъайи Дагъустандин композиторрин союз гьина ава?

Макъаладин эхирдай заз и ва я маса кардикай малуматар гудай чIавуз гьар са касдивай, лугьузвай гафар къундармайриз­ элкъвен тийидайвал, вичив гвай делилар тапанбур туширди тестикьарзавай гьар са чешмедиз дикъетдивди килигун тIалабиз кIанзава.

Эдуард Ашурагъаев