Чаз кхьизва
Мукьвара редакциядин почтадиз СтIал Сулейманан райондин Кьасумхуьрелай тир пенсионер Тагьир Гьажиевалай агъадихъ галай чар агакьна. «Лезги газетдин» редакциядин коллектив, чи халкь ва уьлкве патал агалкьунрин йис хьунин чими келимайрихъ, дяве куьтягь хьана, диде-бубайрин дерт-фикир — кьезил, рикIер шад хьунин алхишрихъ галаз сад хьиз, агъсакъалди вичин рикIик секинсузвал кутазвай са жерге месэлайрикайни кхьенва, гележегдин къайгъуда авай кас яз, вичин теклифарни ганва. Камаллу теклифрихъ галаз чунни рази я, абурун тереф хуьзва. Жуван тарих, гьакI чпелай кьулухъ хъсан гел тур ксар чир хьун буржарикай я. Куьне вуч лугьуда, гьуьрметлу газет кIелзавайбур?
Чарарин отдел
_______________________________________
«Лезги чилин тарих екеди тирди садавайни инкариз жедай кар туш. Чи халкьдин са межлисдал лезги чил гьинлай башламиш жезватIа, гьинлай куьтягь жезватIа гьуьжетардайла, машгьур алим, академик Гьажимет Сафаралиева лагьанай: «Кьасумхуьр лезги чилин юкьни юкь я». Тарихдай чаз чизвайвал, Каспий гьуьлелай гатIунна, Кьасумхуьрел кьван авай чкадиз са девирда Шаракун лугьудай, имни «курганар авай чка» лагьай гаф тир. Гьажи Абдурагьимован «Кавказдин Албания — Лезгистан»» ктаб кIелайла, ина лезгияр лап къадим девиррилай инихъ яшамиш хьайиди тестикь жезва. Археологри кьиле тухвай ахтармишунри кьве вацIун юкьва авай Кьасумхуьр алай чкадал са шумуд агъзур йис идалай вилик инсанар яшамиш хьайиди субутзава. Зи бубади (дахди) чеб аялар тирла, Чирагъ вацIун кьерез фидалдай, ам Кьурагь вацIук какахьдалди са тIимил чка амаз, зурба селлер атана, вацIун къерехар ци тухвайла, анрикай чпиз гьар жуьредин шейэр жагъидалдай. Тарихдай чаз мадни малум жезва хьи, чапхунчийри — персерилай эгечIна, арабри, монголри, туьрквери — чи чилерал вегьез, чаз гьикьван зиянар ганатIа. Урусатдик акатайдалай кьулухъ чIехи дегишвилер, чи тарихда цIийи чинар арадал атана — Куьре округ тешкилна ва Кьасумхуьруькай адан центр хьана. Алим Агьед Агъаеван ктабдани гьатнавайвал, Куьре округда сад лагьайди яз, Кьасумхуьрел 1878-йисуз школа ачухна. 1913-йисуз реальный училище кардик акатна, им II Николай пачагьдин девир тир. А дарамат къени амазма. Ам эцигай йисни дараматдин цлал кхьенва. Ана библиотека ава. Тарихдай чизвайвал, училище эцигдайла, округдай тир чпихъ агьвал авай ксари куьмекар гана. Лугьузвайвал, абурун арада Дагъустандин Кьил Сергей Меликован чIехи бубани авай. Гаф кватай чкадал лугьун лазим я хьи, училищеда, лезги аялрилай гъейри, табасаранвийрин, агъулвийрин, татрин ва азербайжанвийрин аялрини кIелзавай. Советрин девирда Кьасумхуьрел мадни зурба дегишвилер кьиле фена. Дагъустанда сад лагьайди яз, ина консервиярдай завод эцигна. Дербентда а вахтунда балугърикай консервиярдай завод эцигайдини рикIел хкиз кIанзава. Кьасумхуьрел завод эцигуник чIехи пай кутурбур шаир СтIал Сулейман ва Нажмудин Самурский тир. Чаз тарихдай чизвайвал, Москвадиз Вирисоюздин писателрин 1-съезддал фейила, Сталина Сулейманавай гьихьтин мурадар аватIа хабар кьурла, ада Кьасумхуьрел завод эцигун тIалабнай. Сталина шаирдин тIалабун кьилиз акъудайди ашкара я. Гьайиф хьи, завод чкIанва. Адал чан хкиз бажагьат жеда.
Чи рикIелай алатна кIандач чи тарихда гел тур, масанрай атана, чи чилел кIвалахай ксар. Ахьтинбурни тIимил хьанач. Кьилди къачуртIа, Куьре округдин начальник яз Кьасумхуьрел кIвалахай гурживи князь-генерал Орбелиани, урус генерал Гиренков,чи патара гзаф дегишвилер тур эрмени генерал Лорис Меликов. Сифтедай ам Кьиблепатан Дагъустанда военный начальник, гуьгъуьнлайни Урусатдин къенепатан крарин министр хьанай. Куьчеярни хьана гьабурун тIварцIихъ галай. Гилани гайитIа, пис жедани кьван?
Къе чун вири шагьидар я, Сергей Меликова республикадин абадвал патал гьикьван еке зегьметар чIугвазватIа. Россиядин Президент В. Путина авунвай ихтибарвал ада намуслувилелди, гьакъисагъвилелди гьар юкъуз кьилиз акъудзавай кIвалахдай аквазва. Дагъустандин кьиле акъвазай йикъалай ам, халисан регьбер, яргъал йисара чеб гьялиз тахьана амай, халкьдин тIал алай месэлаяр гьялунин къайгъуда ава. ИкI, гарун зурба станция эцигна куьтягьзава, Махачкъалани Каспийск шегьеррин агьалийрив турбайра аваз гъизвай яд мукьвара агакьда. Мадни адан рикIелай алатнавач вичин бубайрин ватан тир Кьасумхуьр. Ина футболдин, тарифдиз лайихлуди тир стадион туькIуьрна акьалтIарзава. Чаз чизва Сергей Меликован буба Алим хъсан футболист тирди, ам «Динамо-Махачкъала» командада къугъвайди. Хъсан кIвалах жедай Кьасумхуьрел эцигзавай стадион Алим Меликован тIварунихъ янайтIа.
Чахъ дамахдай ксар, крар гзаф ава. Дагъустандин дишегьлийрин арада илимрин сад лагьай доктор, чIаларин илимда ва чи республикадин общественный уьмуьрда зурба гел тунвай алимрикай сад Унейзат Мейланова дидедиз хьайидалай кьулухъ 2024-йисуз 100 йис тамам хьанва. 1947-йисалай та вичин уьмуьрдин эхиримжи йисалди ИЯЛИ-да зегьмет чIугур У. Мейланова кьуд монографиядин ва кьве вишелай артух макъалайрин автор я. Адан регьбервилик кваз лезги чIалан сад лагьай академический грамматика, орфографиядин ва урус чIаланни лезги чIалан словарар гьазурна. Ам 7-класс патал лезги чIалан учебникдин соавтор я. Алимдин регьбервилик кваз илимдинни ахтармишунрин гзаф кьадар экспедицияр тешкилна, адакай Вирисоюздин, Виридуьньядин, гьакI чкадин илимдин хейлин конференцийрин активный иштиракчини хьана. Илимдин кIвалахдихъ галаз санал У. Мейлановади республикадин общественный уьмуьрдани активнидаказ иштиракзавай. Ам советрин дишегьлийрин Комитетдин, Африкадинни Азиядин уьлквейрин садвилин советрин Комитетдин, ислягьвал хуьнин рекьяй Дагъустандин комитетдин член хьана. Ам КПСС-дин Дагъустандин обкомдин штатдик квачир лектор тир. Хейлин йисара республикадин “Дагъви дишегьли” тIвар алай тележурналдиз регьбервал гана. Адан илимдин кIвалахрал республикадин гзаф миллетрин алимар чIехи хьана. Бес ихьтин кас рикIелай ракъурун дуьз яни? Хъсан жедай адаз вич хайи Кьасумхуьрел са бюст кьванни эцигнайтIа, адан кар ва тIвар гележегдин несилриз чир жедайвал авунайтIа.
Тарихда гел тур алимар чахъ мадни ава: Абужафер Мамедов, Мавлуд Ярагьмедов. Абурун тIварарихъни куьчеяр хьана кIанда Кьасумхуьрел.
Зун мягьтел жезвай кар мадни ам я хьи, маса миллетри медицинадин рекьяй бажарагълу пешекарриз лап чIехи къимет гузва. Са хирург Аскерхановаз Махачкъалада кьве памятник эцигнава, Хасавюртда — техникум, адан тIварцIихъ куьчеярни янава. Чахъни хъсан духтурар хьайиди я. Мисал яз, Султанов Абдулагьад зурба чирвилер авай духтур, гьар садан гьарайдиз гьай лугьудай кас тир. Ам вич азарлудаз куьмек гудайла, кечмиш хьанай. Ахьтин инсанар чна рикIелай ракъурна кIандач. Райондин больница адан тIварунихъ хьайитIа, пис жедани? Лайихлу ватандашрин, СВО-дин игитрин тIварар эбеди авунин, абур жегьилриз чирунин къайгъуда хьана кIанда».
«Лезги газет»
