21-февраль – Хайи чIаларин югъ

ЧIала жемиятда зурба роль къугъвазва. Ам инсанар чеб чпихъ  галаз рахунин, алакъада хьунин, фикирар лугьунин, и ва я маса гьиссер къалурунин важиблу, муракаб алат, такьат я. Гьар са чIалахъ виликди финин яргъал тир девир, къадим тарих ава. ЧIала халкьдин медениятдин, эдебиятдин, илимдин, яшайишдин милли ивирар, девлетлу хазина хуьзва ва несилрилай несилрал агакьарзава. ГьакI хьайила, чIал хуьн – им къагьриманвал­, жуван халкь-миллет, диде, хайи Ватан хуьн я гьавайда лугьузвач. ЧIехи писатель Максим Горькийдихъ ихьтин дерин­ манадин гафар ава: «ЧIал адал рахазвай халкь, кас патал аскердив гвай яракь хьиз я: а яракь гьикьван хъсанди, хциди яз хьайитIа, ас­керни­ гьа­кьван къуват­лу, гужлу жеда». ЧIал чи гъиле гужлу алат, яракь я. Ам гьи­кьван михьиз, хцидаказ хвейитIа, адав гьи­кьван­ къадирлувилелди­ эгечIайтIа, чунни гьа­кьван къуватлу жеда.

Дидед чIалалди фасагьатдаказ рахаз, гьакI дуьздаказ кхьиз алакьун – им гъвечIи месэла туш. Девирар, са кьадар­ вахтар алатиз фирдавай, жемиятда хьиз, чIалани бязи дегишвилер тахьана­ амукьзавач. Бажарагълу алимрин, писателрин­, шаиррин журналистрин, ин­телли­ген­ция­дин векилрин къайгъударвилин нетижа­да чи чIал, лугьун хьи, рандадай яна, къайдадик ква. Гьажибег Гьажибегован, Мегьамед Гьажиеван, Унейзат Мейлано­вадин, Ражидин Гьайдарован, Агьме­дул­­лагь Гуьлмегьамедован, Букар Тали­бован­ ва масабурун яргъал йисарин зегьметдин нетижада, маса миллетрив гекъи­гайла, чахъ къайдадик квай орфогра­фия­дин кIватIал, гафарганар ва герек тир са кьадар маса ктабар ава. ЧIал виликди тухуник, михьиз хуьник республикадин «Лезги газетдин» редакциядин коллективдини еке пай кутазва, чIалан мес­элайриз ада датIана гзаф фикир гузва. Гьа са вахтунда чIалаз талукь са кьадар месэлаярни кIватI хьанвайди, абур тади гьалда ваъ, сабурлувилелди, гъавурдик кваз, чIалан, языкознанидин къанунар – законар чиз, дуьзгуьн теклифар кIватIна, гьялна, тартибдик квачир бязи­ чкаяр туькIуьр хъувуна кIанзавайдини къейд тавуна жедач. Гьавиляй чи чIалан орфографиядин къайдайрин кIватIалдик герек тир алаваяр, са кьадар дегишвилер кухтун веревирд авун патал чIалан пешекаррикай ибарат махсус десте арадал гъана лап хъсан кар хьанва. Зун газетда чапнавай проектдихъ галаз мукьуфдивди таниш хьана. Зазни кухтадай са кьадар алаваяр, гудай телифар ава, гьикI хьи, редакциядин къуллугъчи яз, чIалан,  дуьз кхьинин са жерге месэлайрал зун жуван кIвалахда гьар юкъуз расалмиш жезва.

1. Кьве тахан гьарфарин гьакъиндай. Бязибуру кьве тахан гьарфар ишлемишуник кухтун теклифзава. «Мана чир хьана кIандачни?» — лугьузва абуру. ИкI, 2007-йисан 27-сентябрдиз «Лезги газетдин» редакцияда хьайи чIалан конференциядал Азиз Алема вичин фикир икI делилламишнай: «Месела, «мусибатдин тагъ яни, ттагъ? Чарадай яни, ччарадай? ЦIайлапанди тар янани, — ттар? Кул ханани, — ккул?»

Адаз жаваб гайи Ражидин Идаятовича къейднай: «…Зун 60 йис я кхьинрик­ кваз, яни чIалан месэлайрал машгъул жез… Кьве тахан гьарфар латиницада­ иш­лемишзавай. Чун гила кьве тахан гьарфар ишлемиш хъувунал хтунин лазимвал авач. За тухвай тежрибайри къалурайвал, кьве тахан гьарфар кваз кхьенвай текстери гзаф чка кьазва. Чун чи чIал регьятариз, кьезилариз алахъна кIанда. Чи кхьинар къайдада гьатнава, абурук хуькуьрунин лазимвал авач… Гьарда вичин жуьреда кхьиз хьайитIа, арадал вуч аламукьда? ИкI жедайди туш. Чал атанва Мегьамед Гьажиеван ирс. Ам хуьн ва вилик тухун чи буржи я».

Зи фикирдалдини, алимди дуьз лагьанва, кьве тахан гьарфар ишлемишунал хтунин лазимвал авач. Гъавурда акьан тийизвай, лап кьериз-цIаруз гьалтзавай дуьшуьшра кьве тахан гьарф тирди я скобкада къалурун, я адан кIаникай цIар чIугун теклифзава за. Месела, «мусибатдин тагъ (ттагъ)», «тар (ттар) хана»­, пар-пар, чара-чара, кул-кул, тум-тум, кар-кар ва икI мад. Конференциядал, са кьве касдилай гъейри, амайбур вири кьве тахан гьарфар кхьинал хтуниз акси хьанай.

2. Дуьз кхьин тийизвай бязи гафариз талукь яз. За гьа конференциядални къейднай ва гилани тикрарзава: чи гъиле авай орфографиядин гафарганра хейлин гафар гьатнавач, бязибур лагьайтIа, кхьинин къайдаярни дуьз къалурнавач. Месела, 1989 ва 2001-йисара Р. Гьайдарован редакциядик кваз акъат­навай лезги чIалан орфографиядин словарра «савкьват», «хизан, хипехъан­, хи­пехъанвал» кхьенва. Чна мектебра кIел­­завай 50-йисара «савкьат», «хпер, хпе­хъан, хпехъанвал» кхьизвайди тир. Месела, «Тийижиз» шиирда:

ТIвар инсан тир бязи хпер

Кьуна, кьилик кутIун епер.

(СтIал Сулейманан 1954-йисуз акъатай шииррин кIватIал, 115-чин).

«Савкьат» шиирда:

Заз музейдай юлдашари

Са хъсан савкьат ракъана.

(279-чин. ТуькIуьрайди – М.М. Гьажиев, редактор Н.А. Абдулжамалов).

Абуру дуьз кхьенва. Савкьат лугьудайла, чна кIуф кIватIзавач кьван, «в» герек авач. М.Гьажиеван словардани­ «сав­кьат» кхьенва. «Хзан», «хпер», «хпе­хъан»­­ кхьена кIанда. И кар вичивай­ хьайи­ди        Р. Гьайдарова конференциядал­ къейднай. Мадни, «эксковатор» ваъ, «экскава­тор» кхьена кIанда. 1989-йисуз акъатай гафарганда «кягъун» глаголдин­ алай вахтунин жуьре «кязва» кхьенва. Дуьз туш, «кязава», «эцязава», «кIвалах­зава», «эця­да» («гъ» авачиз) кхьена кIан­да. Орфографиядин своддин «Глаголар ва абурун формаяр дуьз кхьин» разделдин «д» пунктунани гилан вахтунин форма кязва, эцязва кхьенва. ТуькIуьр хъийин.

«Эверзава», «кIвалахзава», «кIелза­ва ва икI мад кхьидай глаголар тIимил туш. «З»-дилай гуьгъуьниз «а» кхьин тийидай хейлин маса глаголар ава: физва, незва, цIразва, гуьзва ва мсб.

Бязибуру «уьзуьагъ» кхьизва, педучилищеяр патал лезги чIалан ктабдани гьакI кхьенва. «Уьзягъ» кхьин дуьз я.

3. Маса чIаларай атанвай гафар, гьакI­ни бязибуру гуя лезги чIалаз хас туширбур я лугьузвай -суз, -миш, -лу ва маса суффиксар чи чIалай акъудун теклифзавайбуруз жаваб яз. «Лезги­дин сад лагьай ва виридалайни хци яракь адан чIал я», — лагьаналдай алим, чи газетдин сад лагьай редактор Гьажибег Гьажибегова. И касди гзаф четин йисара чи халкь жуван дидед чIалалди ­савадлу авун патал еке зегьметар чIугурди я.

(КьатI ама)

Ш. Шихмурадов