Киберлутуяр хаталу я
«Общественная служба новостей» изданиди раижзавай къейдерай гъавурда акьазвайвал, рекъемрин технологияр йигиндаказ вилик фини, чпи масадбуруз зиян тагузвай агьалийрин уьмуьр хъсанарунихъ галаз сад хьиз, чIуру къастар авай ксарив чарабурун пул твадай кисейра гьахьун патал цIийи алатар вугузва. ПЭК компаниядин IT-директор Андрей Щербинан гафаралди, ихьтин шартIара Россиядин агьалийри чпин онлайн-тежриба чIуру къастар авайбурукай гьикI хатасуз авун лазим ятIа рикIел хуьн лап важиблу я. Киберлутуйрин кIирина гьат тавун патал вуч чир хьун герек ятIа, ада «Общественная служба новостей» изданидиз ихтилатна.
ИИ-дин (искусственный интеллект) куьмекдалди алай вахтунда лутуйри, чпи чеб гьа инсан хьиз къалурзавай гьар гьи касдин хьайитIани ван «туькIуьрзава». Чпин къурбанддин тIварцIелай гьакъикъидаз ухшар аудиосообщение туькIуьрун патал абуруз а касдин 20 секунддин кхьин бес жезва.
Къалп аудиосообщение гьакъикъидалай тафаватлу авун патал интонациядиз ва гьиссериз фикир гана кIанда: роботдин сес гзаф вахтара сад хьиз, са тегьерда ва я гьакъикъи тушир акъвазунар галаз акъатда. Идалайни алава яз, секинсузвал кутадай (яни атанвай аудиосообщенидал шак гъидай) ихьтин лишанарни жеда: пул ракъурун ва я маса гьерекатар кьилиз акъудун патал гуьзлемиш тавур ва кIеви тIалабунар авун. Ихьтин вахтара шаклувал арадал атайтIа, багъридин, дустунин ва я кIвалахдин юлдашдин телефондиз зенг авун меслят къалурзава информация ахтармишун патал (яни эгер и ва я маса ви таниш ксарин тIварцIелай абурун ванциз ухшар сесиналди вавай пул тIалабзавай аудиосообщение атайтIа, вуна а касдиз зенг авуна, чира. Мумкин я вавай «тIалабзавайди» сес ви танишдан ванциз ухшарнавай роботдин сес хьун). Гьа са вахтунда къейдзавайвал, пулдин такьатрин патахъай куьмек тIалабдай метлебдин текстерин сообщенияр атун хьайитIа (мисал яз, СМС-ар), и чIавузни абур нин тIварцIелай атанватIа, гьа касдиз, арада масад авачиз, зенг авун ва я маса мессенджердай адаз кхьин меслят къалурзава (чирун патал гьакъикъатдани сообщение ракъурнавайди гьа кас ятIа, туштIа). ГьикI хьи, лутуйрин гъиле са касдин алакъадин вири къаналар гьатдай дуьшуьшар кьериз жезвайди я (мисал яз, эгер ваз са касдин мессенджердай ада пул тIалабзавай са тел атайтIа, вуна ам гьакъикъатдани гьа касдин тIалабун яни, тушни чирун патал адан маса мессенджердиз кхьихь, я тахьайтIа, маса рекьяй адал экъечI).
Экспертди къейдзавайвал, кьилинди пул рекье тваз ва я маса тIалабунар гьасятда кьилиз акъудиз тади къачуна кIандач. Эгер лутуйрин таб агалкьунралди кьилиз акъатайтIа (адавай а кас алдатмишиз хьайитIа), къурбандди банкуниз лугьун лазим я ва картадин операция акъвазарна кIанда…
Хсуси кхьинар масадбурун гъиле гьатдайвал тахьун патал хатасузвилин са шумуд дережа ишлемиша. Гьар са сервис патал надир ва четин паролар туькIуьра, кьилинди — кьве фактордин аутентификация кутур, икI авурла, гьатта ви пароль масада чуьнуьхайтIани, SMS-дай хкведай код ва я махсус приложение галачиз, чIуру къаст авай касдивай ви аккаунтдиз гьахьиз жедач.
Андрей Щербина гьатта са гъвечIи вахтундани гаджетар гуьзчивилик квачиз тун меслят къалурзавач. ГьикI хьи, коддиз килигун ва зиян квай ПО (программное обеспечение) кутун патал са шумуд декьикьа бес хьун мумкин я.
Кардик кутун патал
РФ-дин хуьруьн майишатдин министр О. Лутан гафаралди, «Чил» госпрограммадин сергьятра аваз, чилер хуьруьн майишатда кардик кутунин кIвалах давамарзава. И программа кардик квай йисара, санлай къачурла хуьруьн майишатдин производстводал 3,2 миллион гектар желбдай мумкинвал хьанва. Идакай «Интерфакс» изданиди хабар гузва.
2030-йисалди 13,2 миллион гектар кардик кутун лазим я. Винидихъ тIвар кьунвай программадик гьакIни хуьруьн майишатдин чилер мелиорация авунин серенжемар кьиле тухунни акатзава. И мярекатар пулдин такьатралди таъминарунин кьадар йисалай-суз са тIимил дегиш жезва, санлай къачурла, и рекъем асул гьисабдай 40 миллиард яз амукьзава.
Виликдай «Интерфаксди» раиж авурвал, «Чил» программа РФ-да 2022-йисалай кардик акатнава. Ада 10 йисан муддатда 13 миллион гектардилай тIимил тушиз хуьруьн майишатдин чилер кардик кутун фикирда кьунва.
РФ-да ишлемиш тийизвай хуьруьн майишатдин чилерин мулкар саки 44 миллион гектардикай ибарат тирди гьисаба кьунва, абурукай 20 миллион гектар — кьуьгъверарнавай чилер.
Артух хьун мумкин я
ИКАР-дин (Институт конъюнктуры аграрного рынка) кар алай эксперт Евгений Иванова хабар гайивал, Россияди 2025-йисуз 6,6 миллион тонндилай гзаф шекер гьасилун мумкин я. Йис идалай вилик адан кьадар 6,37 миллион тонн тир. Идакай «Агроэксперт» сайтди раижзава.
Шекердин чугъундурар цадай мулкар цIи 3 процентдин гзаф хьанва — 1,202 миллион гектардал кьван. Йис идалай вилик 1,169 миллион гектар тир. «Алай сезонда шекер гьасилунин кьадар 6,6 миллион тонндилай алатун мумкин я. Сезон идалай вилик 6,37 миллион тонн тир», — лугьузва ада. Чешмеди кхьизвайвал, 2023-йисуз 6, 924 миллион тонн шекер гьасилнай.
Е. Иванова махсус мярекатдал фикирдиз гъанвай материалрал асаслу яз, 23-сентябрдин делилралди, 429,7 агъзур гектардай (35,7 процент мулкарай) 16,237 миллион тонн шекердин чугъундурар кIватI хъувунва. Бегьерлувал — са гектардай 377,8 центнер (идалай виликан са йисан рекъемдив гекъигайла, — 3,8 процентдин гзаф я).
Инкарна кIандач
Михаил Мурашкоди раижзавайвал, эгер уьмуьрдив эгечIзавай тегьер дегишар тавуртIа, 2030-йисалди дуьньяда чIехи инсанрикай гьар кьвед лагьайди бедендин артухан заланвал аваз яшамиш жеда. Идакай РФ-дин здравоохраненидин министерстводин телеграм-каналди хабар гузва.
Пи акьалтун, лап тIимил кьурла, 12 жуьредин ракдин начагъвилерин себеб я. ГьакI ам кьуьзуь хьуник тади кутазвай начагъвилерин группадикни акатзава. Абурун арадай яз, артериальный гипертензия, 2-типдин шекердин диабет, саркопения (жукIумрин кьадар ва къуват агъуз аватун) хьтин начагъвилерин тIварар кьазва.
Виликдай «Интерфаксди», уьлкведин здравоохраненидин министрдин заместитель Евгений Камкинан къейдерал асаслу яз, хабар гайивал, 2023-йисан делилралди, Россияда саки 2,5 миллион кас пи акьалтуникди начагъ я. Амма эпидемиологиядин ахтармишунри къалурзавайвал, уьлкведин агьалийрин пудакай са паюнихъ пи акьалтунин уьзуьр ава.
Гьазурайди — Муса Агьмедов
