Шаир ва таржумачи Евгений Чекановахъ галаз суьгьбет

Куьруь къейд.

Евгений Феликсович Чеканов — Россиядин­ шаир, писатель, журналист, издатель. Ада Ярос­­лавль областдин жегьилрин «Юность», област­­­дин гьар йикъан  «Губернские вести» газет­рин кьилин редакторвиле, областдин госдумадин­ пресс-секретарвиле кIвалахна. Литературадин «Русский путь на рубеже веков» ва «Причал» журналар арадал гъана. 2015-йисалди «Печать» издательстводин кIвалин правленидин председатель тир.

1990-2000-йисара акъатай  поэзиядин са жерге  кIватIалрин автор я. Москвадин IV поэзиядин «Золотое перо» международный конкурсдин дип­ломант (Москва, 2007), литературадин международный «Перекресток-2009» конкурсдин лауреат (Дюссельдорф, 2009), Вирироссиядин Павел Васильеван тIварунихъ галай поэзиядин I конкурсдин лауреат (Москва, 2010). Урус чIалаз лезги шаиррин эсерар таржума авуна: СтIал Сулейманан, алай девирдинбурукай Арбен Къардашан, Майрудин Бабаханован, Седакъет Керимовадин, Фейзудин Нагъиеван, Зульфикъар Къафланован, Гъулангерек Ибрагьимовадин, Къейседин Алиеван, Теране Оружевадин.

– Евгений Феликсович, пара шад я нубатдин сеферда квехъ галаз гуьруьш­миш хьунал. Чи кIелзавайбуру квез ри­кIин сидкьидай сагърай лугьузва лезги поэзия кIан хьунай, адан гъавурда акьунай, адай урус чIалаз ийизвай­ гуьзел таржумайрай. Таржумачидин кIвалахдикай рахадалди вилик чи кIелзавайбур квехъ галаз танишарин. Лап жегьил йисарилай эгечIна. Чаз чидайвал, 8-классда авайла, куь сочинение райондин газетдиз акъатнай. ТахьайтIа, масакIа башламиш хьайи­ди тирни?    

— Зи кIвалахдиз виниз тир къимет гунай, закай лугьузвай хъсан гафарай пара сагърай. Эхь, башламиш хьайиди я фад, 1967-йисан эхирра, Кеферпатан ракьун ре­кьин Иоссер станциядал, — гьана, Коми АССР-да, а чIавуз зун дидедихъни бубадихъ ва гъвечIи стхадихъ галаз яшамиш жезвай. Чи 6-классда урус чIаланни литературадин муаллимди (гьайиф хьи, а къени дишегьлидин тIвар зи рикIел аламач) ученикри азад темадай кхьенвай сочиненийрин пис-хъсан веревирдзавай, — бирдан ада лагьай гафари,  регъуьни авунайтIани, зак дамахни кутуна: «Заз Чеканован стиль бегенмиш я». Зи цIипуд йис тир, рикI ажуз, кIелунра са гьихьтин ятIани кьетIен агалкьунар авачир гада. Эхь, азад темайрай сочиненияр за регьятдиз кхьидай… мад са затIни. Инал чIехи инсанди вири классдин вилик закай ихьтин гафар лугьузва! Захъ литературадин жуван стиль ава кьван… Гьа йисуз, гатун муьгьлетриз тиртIа лугьуда за, жуван прозадин сад лагьай эсер теснифиз эгечIна: космосдай атай къариба затIарикай илимдинни фантастикадин роман. Ам кIелай сад лагьайдини диде хьана, гьамни, рикIел алама, заз са маса жуьреда килигнай. Райондин газетдиз за кхьей затI кьве йисалай акъатнай, чи хизан Коми АССР-дай Ярославль областдин Никольское хуьруьз хтайдалай кьулухъ.

– Теснифдай гьевес, гьатта жуван стиль авайтIани (муаллимди кьатIайвал), уьмуьрда куьне маса рехъ хкяна — тарих чирна…

— Райцентрада 1972-йисуз школа акьал­тIарай зи аттестатда саки вири тарсарай кьудар авай. Куьрелди, гуманитарный чирвилерихъ ялзавай хъсан ученик. Кьилин образование къачун патал завай экечIиз жедай чкаяр, жуван фикирдай, са акьван гзаф тушир: я пединститутдин филологиядин фа­культет, я тарихдин. Урус чIалан учебник­ди лагьайтIа, заз лап агъургъан гъизвай (саки гъалатIар квачиз кхьизвайтIани), гьавиляй за меркезда тарихдинни архиврин институтдик экечIиз гьазурвилер акваз эгечIна. Сад лагьай сеферда баллар бес хьанач, са йисалай — мад. Пуд лагьай сеферда жува-жуван темягьар агъузарна, меркезда ваъ, областдин центрада Ярославлдин университетдин тарихдинни праводин факультетдин тарихдин отделенидиз документар вугана. А вахтунда зун гьа авай чкада, райцентрада, яшамиш жезмай, за пардин котелдин кочегарвиле кIвалахзавай. Гила хьиз рикIел алама: кочегаркада столдихъ ацукьнава зун, гагь-гагь манометрдиз вил ягъиз, кIелзава, кIелзава, белки, цIуд лагьай сеферда СССР-дин тарихдин учебник…

ЯрГУ-да истфакдиз конкурс са чкадал­ кIуьд кас тир, ятIани зун экечIна. Пуд йисан­ къене учебник саки хуралай чирна­вай эхир!.. Истфакди, меркездин вуз тушир­тIа­ни, заз пара хийир гана. Сифте нубатда, ада зун ихьтин фикирдал гъана: инсанрин общество, тарихда гьар жуьре девиррай акъатнатIани, вичин бинейра тIимил дегиш­ жезва. Илимдинни техникадин прогрессдал­ шак алач, анжах инсанар, чпин лайихлувилерни кимивилер кваз, гьа садбур яз амукьзава. Истфакдилай гуьгъуьниз заз герек хтайди гъавурда акьун тир: ибур вуч затIар я — инсанар? И месэла жув патал гьялизни социобиологиядин илимди куьмекна. Адай тарсар университетда гузвачир, вири жува-жуваз чирна… Тарихдин образованиди зи литературадин яратмишунриз гьикI таъсир­на? И суалдиз жаваб за гун тийин… И мукьвара захъ галаз са курсуна кIелай са руша, гила тарихдин илимрин докторди, зи лирикадин цIийи шиирар кIелна, лагьана: «РикIяй вун, гьа виликдай хьиз, тарихчи яз амазма!» Ман вучда кьван, ина, хъсанвилелай гъейри, писвал авач.

– Поэзиядин  таржумайрал  куьн  гьикI хьана атанай? И кIвалахди куь ­уьмуьрда гьихьтин чка кьазва? Им гьикI хьайи кар тир: Россиядин лап дегь-де­ринрай, Ярославлдин чилелай, Да­гъус­тан акун ва чир хьун, адан халкьарин поэ­зия икI мукьувай кьабулун?

— 2012-йисан гатуз, хатадай хьиз — гьикI жедатIа акваз, за аваррин шаир Мегьамед Агьмедован са шумуд шиир таржума авуна. Автордизни а таржумаяр бегенмиш хьана, зазни жувалай, гуж акьалт тавуна, таржумаяр ийиз алакьзавайди акуна. А чIавуз заз чизвай: вуч валай кьезилдиз алакьзаватIа, гьа рехъ кьуна алад. Зунни фена… Гуьгъуьнин йисан зулуз зун Махачкъалада, Дербентда, Каспийскда мугьманда хьана, за Расул Гьамзатован 90 йисан, Дагъустан Рос­сиядик акатунин 200 йисан шад мярекатра иштиракна. Гьа йикъара неинки са Мегьамед Агьмедовахъ, гьакI Зульфикъар Къафлановахъ, Арбен Къардашахъ, Фейзудин Нагъиевахъ галазни таниш хьана. Вири и шаиррин шиирар гуьгъуьнлай за урус чIалазни элкъуьрна.

Таржумайрал кIвалахди гила зи уьмуьрда кьазвай чкадикай лагьайтIа… Захъ адалай гъвечIи тушир яратмишунрин маса проектарни ава, за гьабурни тамамарзава. Анжах заз аквазва таржумайрин кIвалах герек тирди, гьавиляй за ам гадарзавач. Гьич тахьайтIа, зур йиса садра шаиррикай сада заз таржумадин кIвалах гузва, зани ам гъиле кьазва. Зун гъавурда акьазвайвал, им важиблу кIвалах я.

–  Дагъларин уьлкведиз куьн садрани кьведра атанач. Кьилди къачуртIа, Кьиблепатан Дагъустандани хьана. Акур-такурди, рикIел аламукьай агьвалатар, инсанар?

— Гьар са империядин (и гаф за хъсан манада ишлемишзава, зун патал адак чIуру ранг ерли квач) центрадилай адан къерехра асант, ви гъавурда акьадай инсанар гзаф яшамиш жезва. РикI ачух, ягь-намус квай, зегьметкеш инсанар. Акур-такурди? Сифте сеферда Самур акурла, гьейранвиляй гьатта зи нефес кьунай…

–  Ярославлда авай Лезгийрин региональный милли культурадин автономиядихъ галаз куь алакъаяр гьикI башламиш хьайиди тир?

— Сифте за жув лезгийрихъ галаз гьикI таниш хьанайтIа ахъайин. 2000-йисарин эвелра, гьикI ятIани, садра зун Бакудиз акъат­на. Туристрин фирмади гайи къад йиса авай лезги руша кьве юкъуз зун и шегьерда къекъуьрна. Рушарин минарадални фена чун, Лезги мискIиндизни, чи арада гзаф  затIарикай рахунарни хьана. Гьайиф хьи, а рушан тIварни зи рикIелай алатна… са гъвечIи лезги руш тир. Гьа чIавуз заз сифте яз ана лезгияр гьикI яшамиш жезватIа, абурун фикирар, кьатIунар чир хьана. Зун, авайвал лугьун, халисандиз теспача хьанай, заз и крар ерли чизвачир эхир.

ЦIикьвед йис алатайла, ингье кьисметди зун мад лезгийрин кьилив гъана. Гила — Ярославлда. Кьиле Васиф Гьасанов авай чи областдин лезгийрин НКА-ди Дагъустандин литературадин классик СтIал Сулейманан цIийи таржумайрин ктаб акъуддай проект гъиле кьуна. А чIавуз зи рикIени Сулейманан шиирар таржума ийидай мурадди цIир янавай. Вири лазим тирвал атана: Ярославлда ва областда яшамиш жезвай са шумуд лезгиди проектдин спонсорвал чпин, Махачкъалада яшамиш жезвай лезги алим ва шаир Фейзудин Нагъиева, Сулейманан яратмишунрай пешекарди, адан шиирар цIарба-цIар таржума авун вичин хивез къачуна. За таржумайрал кIвалахзамай кьван Нагъиев заз датIана консультантни хьана. 2014-йисуз, СтIал Сулейманан 145 йис къейддайла, Ярославлда «СтIал Сулейман. ЦIийи таржумаяр» ктабдиз дуьнья акуна. И кIватIалдик классикдин за таржума авур 40 шиир акатна.

Чи шегьердин мэрияда шад гьалара ктабдин презентацияни тухвана, ам гзаф инсанар квай сувариз элкъвена, мярекатдикай хъсан кхьинар-лугьунарни хьана. Кьилди заз таъсир авурди Ярославлдани областда авай лезгийри а проект тамамарунин карда иштиракун тир: поэзиядивай яргъа инсанри пуларни кIватIна, ктаб акъу­дунин кIвалахдал гуьзчивални тухвана… Эхь, им хъсан кIвалах хьанай! Васиф Гьасановаз а проект тамамариз куьмек гайи ярославлви лезгийрин, ЯрЛНК-дин Советдин членрин, тIварар зи рикIел аламукьна: Жаллат Абдуллаев, Маис Шагьмурадов, Рамиз Акимов, Аскер Эмиров. Баркалла чпиз, вири лезгийризни, чпин культура кIани ва хуьзвай!

–  Куь таржумайра лезги поэзияди чIехи чка кьунва. Ана куь фикир виридалайни гзаф куь желбзава? Куь рикI алай авторар, эсерар къалуриз жедани?

— Са вуж ятIани кьилди за къалур тийин. Чин чина аваз — чин аквадач, Есенина лагьайвал. Къуй вахтуни хъсан-пис сафунай ягърай, къуй несилри хъсанбурун тIварар кьурай… Вуч бегенмиш я заз лезги поэзияда? Гзаф затIар бегенмиш я заз лезги поэзия­да. Сад лагьайди, вичин деринра ам вири, зун гъавурда акьазвайвал, тIебиатдихъ галаз алакъалу, чилел кIвалахзавай  лежбердин асиррин тежрибадал бинеламиш хьанва. Лезгияр куьчерияр туш, абур са чкадин халкь я, чпин алатай девирра Кавказдин Албания хьтин тарихдин зурба имарат авай. Гьа и лежбердин тежрибади инсанриз хас виридалайни хъсан ерияр лезгийрик кутунва: чил, тIебиат кIан хьун, таб тавун (чил алдатмишиз жеч эхир!), ягь-намус вине кьун, зегьмет чIугваз алакьун, жавабдарвал, дамах акат тавун… Заз, пуд ва я кьуд несилда­ Ярославлдин лежберрин веледдиз, вири и крар мукьвани я, багьани, зун абурун гъавурда акьазва. Сифте сеферда СтIал Сулейманан са бендинин цIарба-цIар таржума кIе­лайла, гьейранвиляй зун гьатта хкадар хьанай. Ингье а бенд, Фейзудин Нагъие­ва заз гайи жуьре ва адан цIарба-цIар таржумани:

Эй факъир! Ви цIару кашу —

Винел къуьл экIя жедайд туш.

Ягъалмишмир, хва кьейди, чу —

Кьусудал къуьл кя жедайд туш!

 

Эй бедолага! На твоем пестром кашу

Для сушки зерно сыпать невозможно.

Не вводи нас в заблуждение —

Узким веслом зерно развеять невозможно.

За лагьайтIа, бенд икI таржума авуна:

Эй нищеброд! Чтоб пояс твой

Гумном предстал — тому не быть.

Чтоб от зерна кушак худой

Сор отвевал? Тому не быть!

Аквазвайвал, бендинин заз чизвай вири мана таржумада гьатнач, ятIани Сулейманан фикир урус чIалал кIелзавайбурал завай, умудлу я, агакьариз алакьна… Им сад лагьайди ва кьилинди. Кьвед лагьайди, заз хуш кар, лезги шаирар чпин чIехи паюна шиирар туькIуьрунин рагъэкъечIдай патан адетдин къайдайрал бинеламиш хьанва (гагь-гагь абурухъай къерех жезватIани). Шиирдин тIарам кIалубди шаир низамлуни ийизва, адан фикирдив, вич къалурдай вариантар жагъуриз, кIвалахни ийиз тазва — имни шиир патал гьамиша хийирлу кар я… Эхиримжидини: поэзия къенин юкъузни лезгияр патал яратмишунра чпикай малумардай са къайда яз амукьуни зун шадарзава. Алай девирдин лезгийри шиирар кхьизва, шиирар музыкадал эцигзава, а манияр язава — им поэзия галаз яшамиш жезвай халкь я. И еридалди ам зи урус халкьдиз мукьва я, вичикай садра Бертран Рассела лагьай: ам  «вири, кьилелай агъадалди, шаирринни художникрин халкь я».

Суьгьбет кхьейди Гь. Чандаров я

*  *  *

«Лезги газетдин» редакцияди Евгений Феликсовичаз адан 70 йисан юбилей рикIин сидкьидай мубаракзава!

Е.Ф. Чеканован тIвар инкар тежервал Россияда лезги поэзия артух чир хьунихъ галаз алакъалу я. Ада тамамарнавай СтIал Сулейманан, Арбен Къардашан, Майрудин Бабаханован, Абдуселим Исмаилован ва са жерге маса шаиррин эсеррин таржумайри урус чIалал кIелзавайбурун гегьенш къатариз лезги литературадин девлетлу дуьнья ачухна. Адан «СтIал Сулейман. ЦIийи таржумаяр» ва таржумайрин «Лезги цуьквер» ктабар урус чIалал кIелзавайбур лезги поэзиядихъ галаз танишарунин карда важиблу вакъиайриз элкъвена.

Гьуьрметлу юбилярди лезги литературадин, культурадин векилрихъ галаз неинки са Россияда, гьакI адалай къерехрани сигъ алакъаяр хуьзва. ИкI, 2023-йисуз ам КцIара литературадин «Марвар» тешкилатдихъ, шаир ва писатель Седакъет Керимовадихъ галаз гуьруьшмиш хьана. Евгений Феликсовичан яратмишунрин кIвалах халкьар агудзавай дуствилин муькъуьз элкъвенва. Чи му­рад адахъ сагъламвал, акьалтI тийир яратмишдай къуват, яргъи уьмуьр хьун я!