(Эвел — 2023-йисан 45-50-нумрайра, 2024-йисан 2-9, 14-15, 19-20, 22-33, 35-40, 47,48-нумрайра, 2025-йисан 2,7, 13-15, 17-нумрайра)
ГъвечIи лишан №112
Чатун устIардин целци уф гана (цIурурнавай) ракь зирзибилдикай михьдайвал, Мединади вичин къеняй пис (чIуру) инсанар чукурда
(…) Умар ибн Абдулазиз халифадилай (къуй ам Аллагьдин регьимдик хьурай) агакьнавайвал, гьикI ятIани са сеферда ам Мединадай экъечIна, Музагьимахъ — вичин азаднавай лукIрахъ элкъвена, лагьана: «Я Музагьим! Ваз чун Мединади вичяй гадарнавайбурукай хьун (жез) кичIе тушни?».
Им Мединада яшамиш хьана ва гуьгъуьнлай масаниз куьч хьайиди пис, нагьакьан инсан я лагьай чIал туш. Ваъ. Мединадай маса шегьерриз, жигьад ва я тахьайтIа, даъват тухун патал Пайгъамбардин (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) виридалайни хъсан асгьабар куьч хьана.
Абу Гьурейра асгьабди (къуй адалай Аллагь рази хьурай) хабар ганвайвал, Аллагьдин Расулди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (мана):
«Абуру Медина ам лап абад хьайи чIавуз тада ва аниз анжах гьайванар къведа»1.
Им акI лагьай чIал я хьи, инсанар, Мединада яшамиш жедай мумкинвал авайтIани (адан няметар хъсанбур тир, яшайишни ана авадан жедай), анай куьч жеда. Амма фитне крар, четинвилер, гъулгъулаяр гзаф жеда — инсанар ам туниз ва масанриз куьч хьуниз мажбур жеда. И кар Медина тамамдиз ичIи жедалди давам жеда. Ана амукьдайбур ичIи хьанвай кIвалерни, куьчеярни, мискIинар я… Ана авай мискIинра къайдасузвилер ийида (цварар яда гьайванри), абур акъвазардай садни жедач а макан инсанрикай ичIивиляй.
ГъвечIи лишан №113
Дагълар алай чкадилай юзун
Аллагьди дагълар мягькембур ва кIевибур яз халкьнава. Абур лабар (хкар) хьиз я чил патал. Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) чаз хабар ганвайвал, дагълар чеб алай чкадилай юзун, чукIун Къияматдин йикъан лишанрик акатзава. Я абур гьакъикъидаказ алатда, уьцIена ва я чкIана, юзада, я абур инсанри чпин къуватралди чукIурда. Мисал яз, чи йикъара хейлин уьлквейра, дагълар чилихъ галаз сад ийиз, абур алай чкайрал жуьреба-жуьре дараматар эцигзава.
Дагълар чеб алай чкадилай юзунин себебрикай сад гьакIни уьцIуьнар пара, кьвалар ацахьунихъ галаз алакъалу хьун мумкин я. Ихьтин дуьшуьшар виликдай садни-кьвед хьанвач.
Самурагь асгьабди (къуй адалай Аллагь рази хьурай) агакьарнавайвал, Аллагьдин Расулди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (мана):
«Дагълар чеб алай чкайрилай алат тавунмаз, Къияматдин югъ алукьдач ва квез виликдай такур хьтин зурба (зегьле ракъурдай) крар аквада»2.
ГъвечIи лишан №114
КъагьтIан къебиладай тир ва вичиз инсанар муьтIуьгъ жедай кас пайда хьун
Къияматдин югъ мукьва хьунин лишанрикай сад КъагьтIан къебиладай тир инсан пайда хьун я. КъагьтIан арабрин машгьур къебила я. А касдиз инсанар муьтIуьгъ жеда ва гьам регьбер (башчи) хьунал гаф сад жеда. А кар, заманаяр дегиш хьайила, кьиле фида.
Абу Гьурейра асгьабди (къуй адалай Аллагь рази хьурай) агакьарнавайвал, Аллагьдин Расулди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (мана):
«Вичин асадин куьмекдалди инсанар гьалдай (вичин гуьгъуьна аваз тухудай) КъагьтIандай тир инсан пайда тахьанмаз, Къияматдин югъ алукьдач»3.
«…Асадин куьмекдалди инсанар гьалдай» гафарихъ инсанар адаз муьтIуьгъ жеда, адан меслятрал амалда, адахъ галаз рази жеда лагьай метлеб ава. Яни ада асадикай менфят къачуда лагьай чIал туш. И гаф ишлемишнава адаз муьтIуьгъ хьунин ва инсанрин винел пачагьвал хьунин мисал яз къалурун патал. Амма «аса» гаф ишлемишуни къалурзава а касдин векъивал ва кьетIивал ва гуж авун ада абуруз.
Аквар гьаларай, а инсан диндар яз жеда. Ибн Аббас асгьабди (къуй абурулай кьведалайни Аллагь рази хьурай) агакьарнавай риваятда лагьанва (мана):
«…ва КъагьтIандай тир итим — вири абур диндарар яз жеда»4.
Адан бине КъагьтIандай хьуни ам азадди тирди къалурзава. Ам Жагьжагь лугьудай инсан туш, гьикI лагьайтIа, ихьтин тIвар алаз машгьур жедайди азаднавай лукI я.
ГъвечIи лишан №115
Жагьжагь тIвар алай инсан пайда хьун
Къияматдин йикъан вилик квай девирда чпиз инсанрин арада гужлувал, кесерлувал авай итимар пайда жеда. Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) абурукай бязибур, тIварар кьуналди ва я абурун винел патан акунар ачухуналди, къейднава. Абурун арада Жагьжагь тIвар алай итимни жеда.
Абу Гьурейра асгьабди (къуй адалай Аллагь рази хьурай) агакьарнавайвал, Аллагьдин Расулди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (мана):
«Вичел аль-Жагьжагь тIвар алай лукIвиляй азад хьайи касди пачагьвал тавунмаз, йикъар, йифер алатдач»5. Ва маса чина (чешмеда) «аль-Жагьжалу» къалурнава.
ЧIехи алим аль-Гьафиз ибн Гьажара лагьана: «Жагьжагь» гафунин асул, яни мана гьарай (кIеви сес) я».
ГъвечIи лишанар №№ 116, 117, 118 ва 119
Вагьши гьайванар, чан алачир затIар рахун; къамчидин кьил (эхир) рахун; кIвачин къапарин багъ [шнурок] рахун; инсандин ютурди адаз адан хизандикай хабарар гун
Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) хабар ганвайвал, Къияматдин югъ мукьва хьунин лишанрик ничхирар ва вагьши маса гьайванар рахун акатзава. ГьакIни рахада къамчидин кьил, кIвачин къапарин багъ [шнурок] ва итимдин ютур.
Абу Саид аль-Худрий асгьабди (къуй адалай Аллагь рази хьурай) агакьарнавайвал, Аллагьдин Расулди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (мана):
«Нин Гъиле зи чан аватIа, Гьадал кьин кьазва: Къияматдин югъ алукьдач инсанрихъ галаз вагьши гьайванар рахун тавунмаз, итимдихъ галаз адан къамчидин кьил ва кIвачин къапарин багъ рахун тавунмаз. Ва хабар гуда адаз адан ютурди адан хизанда авур цIийи крарикай адалай кьулухъ»6.
«…инсанрихъ галаз вагьши гьайванар рахун тавунмаз», — ихтилат аслан, жанавур хьтин гьар са вагьши гьайвандикай физва.
___________________________
1 Гьадис аль-Бухарийди ва Муслима гъана.
2 Гьадис ат-Табараниди гъана ва аль-Альбаниди «ас-Сильсиля ас-сахих»-да ам якъинди я лагьана.
3 Гьадис аль-Бухарийди ва Муслима гъана.
4 Гьадис Абу Нуэйма «аль-Фитанда» гъана ва аль-Гьафиза «аль-Фатгьада» адан иснад хъсанди я лагьана, 10/301.
5 Гьадис Муслима гъана.
6 Гьадис ат-Тирмизиди гъана ва Ибн Гьиббана, аль-Гьакима ам якъинди я лагьана.
(КьатI ама. Мугьаммад ибн Абдуррагьман аль-Арифидин ктабдай).
Гьазурайди — диндин алим
Ямин Мегьамедов
