Эхь, Россиядин гьа ихьтин са порт анжах Дагъларин уьлкведин меркезда ава. Алатай йисуз респуб­ликадин гьукумдин органри, жемиятдин векилри ва портунин чIехи коллективди анин 155 йисан юбилей къейдна. Шадвилин мярекатдал Дагъустан Республикадин Кьил Сергей Меликова портуникай региондиз ва вири уьлкведиз авай хийир кьетIендиз къейдна. «Им пара зурба тарих авай карха­надин чIехи юбилей я. Къенин юкъуз Махачкъаладин гьуьлуьн алишверишдин порт чи уьлкведин транспортдихъ галаз ала­къалу стратегиядин метлеб авай кархана я. Международный транспортдин «Кеферпад – Кьиблепад» дегьлиз вилик тухунин сергьят­ра аваз, порт кар алай форпост яз гьисабзава. Транспортдин къурулуш вилик тухунин карда адахъ Махачкъала шегьер патални еке метлеб ава»,- лагьана С. Меликова.

Ада мадни къейдна хьи, алай аямдин пор­тунин къурулушдик акатзава: гавань, причалар, герек вири шейэралди тадарак­ла­мишнавай техилдин, ракьун рекьин, транспортдин, нафтIадин ва паромрин терминалар. ЦIийи стратегиядин сергьятра аваз, портуна мадни эцигунар кьиле тухузва. 2028-йисалди ана 100 агъзур тонн техил гьакьдай цIийи терминал эцигна куьтягьда. Ам ишлемшиз вахкайла, муьштерийриз йиса 1,5 млн тонн рекье твадай мумкинвал жеда.

И йикъара кьиле фейи РД-дин Гьукумат­дин гьуьлуьн месэлайриз талукь советдин­ за­седанидал алишверишдин портунин­ стратегиядин кIвалах вилик тухудай крар авай гьал­дикай ихтилат фена. Портунин генераль­ный директордин везифаяр вахтуналди­ тамамарзавай Юсуп Гьажиева малумат гайи­­вал, стратегиядин кьилин макьсад Кас­пий­дин региондинни ЧIулав гьуьлуьн бассейндин, Юкьван Азиядин ва Персиядин заливдин арада авай алакъаяр мягькемарун ва менфятлу авун патал Махачкъаладин порт алай аямдин мультимодальный логис­ти­кадин зурба базадиз элкъуьрун я. Ида Каспий гьуьлуьн къерехра авай вири уьлквейрин экономика хкажуниз, вилик финиз таъсирда.

Важибу хилерикай сад контейнеррин­ май­дан гегьеншаруниз талукьди я. Ида контейнерра аваз тухузвай парар артухардай­ мумкинвал гуда. Терминально-логисти­кадин­ «Белый Раст» ценрадихъ галаз икьрар ку­тIун­нава ва ада вири крарни тамамарда. Меслят хьанвайвал, ракьун рекьяй поездра аваз контейнерар тухунин ва Махачкъаладин портуниз гъунин къиметарни агъузарзава.

Портуна ишлемишзавай тадаракар, техника цIийибуралди, мадни къуватлубуралди эвеззава. Мисал яз, 400 тонн ва адалайни гзаф пар хкаждай кранар эцигзава. Абуру парар вахтунда кьабулдай ва муьштерийриз рекье твадай вахтар тIимилардай мумкинвал гуда. Гьа са вахтунда логистикадин паркарин, къав алай складрин ва парар кьабулдай гьамбарханайрин майданар (310 гектарда) гегьеншарзава, портуниз къвезвай ракьун рекьерин кьадарни артухарзава.

«Росморпорт» ФГУП-дин Махачкъаладин филиалдин директор Фикрет Исмаилова лагьайвал, гьуьлуьн порт вилик тухунин генеральный схемадихъ галаз кьадайвал, 2030-йисалди портунин гидротехнический имаратар бинедилай ремонтда ва цIийикIа туькIуьр хъийида.

ЦIийивилер гьа идалди куьтягь жезвач. Милли «Инфраструктура» проектдин сергьятра аваз, гьуьлуьн алишверишдин портуниз кьван цIийи рехъни тухузва. И кардиз 8,9 миллиард манат пул чара ийизва. Эцигунар гъилевай йисан эхирдалди куьтягьун лазим я. Алай вахтунда герек чкайрал муькъвер, даяхдин цлар эцигзава, рекьин кIаникай цин турбаяр кутазва, элктроэнергиядин ва газдин линияр къайдадиз гъизва.

Идан гьакъиндай РД-дин Кьил Сергей­ Меликова къейдна: «Им мукьвал йисара Дагъустандин экономика патал виридалайни важиблу проект я. Чи портунихъ, международный трансопртдин дегьлиздин жигьетдай лагьайтIа, лап еке метлеб ава. Портуниз кьван цIийи рехъ тухун – им кьилдин проект туш, ам республикадин экономика вилик тухунин умуми программадин кьетIен ва важиблу пай я. И рехъ тахьайтIа, кIвалахдин майданар са шумуд сеферда артухарзавай портунилай вичин вилик эцигзавай везифаяр кьилиз акъудиз жедач, Махачкъаладин куьчейрани акъваз хьунар (заторар) гзаф хьун мумкин я. Алай аямдин­ логистикадиз жаваб гузвай портунихъ кIва­лахдин бегьерлувал артухардай цIийи рекьер ва ана вишералди инсанриз кIва­лахдай алава мумкинвилер жеда. Санлай къачурла, алишверишдин портуни респуб­ликадин экономика мадни вилик тухуда».

Пешекарри лугьузвайвал, портунив агатдай, адаз гьахьдай рехъ кьуд зулуникай­ ибарат жеда. Ада портуниз физвай ва анай эхкъечIзавай вири жуьредин улакьриз­, ше­гьердин куьчейриз гьахь тавуна, абурал пар акьалд тавуна, заторар арадал тагъа­на, Ма­хач­къа­ла – Астрахань шегьредал экъечI­дай­­ мумкинвал гуда. Им меркездин агьалияр патални пара хъсан проект я. ЦIийи хъувунвай портуна кIвалахдай чкаярни гзаф жезва эхир.

Алай вахтунда портунин регьберри Кас­пий гьуьлуьн къерехра авай уьлквейрин талукь идарайрихъ, фирмайрихъ, компанийрихъ галаз парар тухунин, агакьарунин, алишверишдин икьрарар кутIунзава, куьгьнебур цIийи хъийизва.

Махачкъаладин портунин тарих екеди­ я. Ам Урусатдин пачагьлугъдин девирдилай­, 1850-йисарилай башламиш жезва. 1853- 1856-йисарин Крымдин дяведа Урусатдин империядин ЧIулав гьуьлуьн флотни, са шумуд къелени саки михьиз терг хьанай. Ихьтин мусибатдин шагьид хьайи пачагьлугъдин кьиле авайбурун рикIел Кьиб­лепата дявединни стратегиядин метлеб авай Порт-Петровск шегьер хтана. Ана порт эцигуникай ихтилатар фадлай ийизвайди тир. Амма абур гьа рахунар яз амукьзавай. Ингье гила чара амачир, Каспий гьуьлел порт чарасуз герек тир.

И кар патал Урусатдин дявединни инженервилин ведомстводи Каспий гьуьлуьн къерехдай хейлин чил маса къачуна. Сифте нубатда гимийриз экв гудай, рехъ къалурдай маяк эцигна кIанзавай. 1852-йисуз эцигайди бегьемди хьаначир. Гьавиляй Кавказдин сердер (наместник) М. Воронцован тапшуругъдалди 1866-йисуз Анжи-Арка дагъдал цIийи маяк эцигна. Ада гимийриз экв гуз ингье160 йис я.

Урусатдин пачагьлугъдиз Дагъустанди­кай, Каспий гьуьлуькай еке хийир жедайди­ чизвай. Гьавиляй Анжи-Арка къеледин къаншарда пристань, ахпа гавань, порт эциг­на. И крариз сифтедай гимишдин 50 агъ­зур манат, ахпани 4 млн манат харжнай. Герек тадаракар, механизмаяр (рельсер, вагонар, локомобиль, пардин кIута, пардин­ лесопильня­, къванер кукIвардай, фурар эгъуьндай маши­нар) Англиядай гъанай.  Порт эцигуниз кьуд йис тайинарнавайтIани, жуьреба-жуьре себебар аваз эцигунар яргъал фена. Порт анжах 1870-йисуз ишлемишиз вахкана. Влади­кавказдин ракьун рекьин Петровскдин (Махачкъаладин) участок кардик кутурла, шегьер парар, гимияр, поездар кьабулдай ва парар масанриз тухудай зурба пунктуниз эл­къве­на. Дагъустандин савдагарриз гимий­ра аваз Астрахандиз фидай, анай дагъвийриз герек шейэр гъидай мумкинвал хьана.­ Эгер 1860-йисуз Петровскдиз пардалди фи­дай 16, елкенрин 437 гими атанайтIа, 1868-йисуз, талукь тирвал, — 116 ва 218 гими­. Гимийра аваз 1711744 манатдин къимет авай парар гъана. Гьа са вахтунда Петровскдай 186644 манатдин къимет авай парар тухвана.

Тарихчийри тестикьарзавайвал, гьа 1870 йисан ноябрдин вацра Порт-Петровск­дин Анжи-Арка дагъдал алай къеледай тупари залп ганай, гьа идалди Дагъларин уьл­кведа, Каспий гьуьлел мад са порт ачухайдакай хабар ганай. Са акьван вахт алатнач, порт шегьердин экономикадин центрадиз элкъвена.­ Шегьердиз неинки дагъларин хуьрерай, гьакI  Урусатдин губернийрай, За­кавказьедай­ инсанар куьч хьана, шегьердин агьалийрин кьа­дарни виниз акъатна. 1875-йисуз порт уьл­­кве­дин рекьерин минис­терстводив вахка­на.

Портунай гимийра аваз дяведин метлебдин ва савдагаррин парар тухузвай. Гьар йисуз портуниз 300 агъзур тонндив агакьна­ жуьреба-жуьре парар гъизвай. Советрин гьу­кумдин йисара Махачкъаладин гьуьлуьн­ алишверишдин порт мадни чIехи хьана. 1940-йисуз портуниз гъизвай парарин кьадар 5,5 млн тонндилай алатна. Азиядай памбаг, Грозныйдай, Бакудай нафт, Астрахандай фан продуктар, парчаяр, ракьун шейэр, цемент гъизвай, Дагъустандай сар, хамар, кьурурнавай емишар, майваяр, балугъар тухузвай.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара порт транспортдин кар алай макандиз элкъвена. Инай фронт патал Юкьван Азиядай ва Закавказьедай гъизвай кьван шейэр, парар рекье твазвай. Гитлера Махачкъала кьуниз еке метлеб гузвай. Идан гьакъиндай­ Черчилла 1942-йисан 30-сентябрдиз Сталиназ­ кхьей кагъазди шагьидвалзава: «Вермахтдин командованидиз Махачкъала кьуна,­ анаг Каспий гьуьлуьн дявединни гьуьлуьн­ кьилин базадиз элкъуьриз кIанзава. Адаз регьбервал гудай адмирални, Баку муь­тIуь­гъардай планарни тайинарнава…»

Ихьтин гьалар фикирда кьуна, Кавказ­ Гитлеран кьушунрикай хуьдай женгера Ма­хачкъала ва вири Дагъустан вермахтдин­ стратегиядин планар чIурдай кIеви сен­гердиз-плацдармдиз элкъуьрнай. Портунин­ коллективди фашистар, чапхунчияр терг авунин ва Гитлеран Германиядал Гъалибвал къазанмишуник вичин пай кутунай. Анжах са 1945-йисуз портунай 3 миллион тонндилай виниз нафт ва нафтIадин продук­тар фронтдиз рекье тунай. Зегьметда къалурай игитвилерай портунин 150 къуллугъчи  гьукуматдин шабагьралди къейд авунай.

Вахт ва шартIар гьикьван четинбур тир­тIани, портуни бегьерлувилелди кIва­лахун патал зегьмет алай кIвалахар механизироватна, нафт кьабулдай чанар артухарна. Махачкъаладин порт фронт нафтIадин продуктралди таъминарзавай кар алай чкадиз элкъвена. Каспийдин вири флот Бакуди­хъай гъизвай нафтIадин продуктар Волгадал, Уралдиз ва маса районриз агакьарунал желб авуна.

Гьукуматдин тапшуругъдалди Махачкъаладин портуни дявеяр кьиле физвай районрай, шегьеррай катнавай агьалияр Юкьван Азиядиз ва Къазахстандиз тухвана. Гьа и саягъда Украинадай хкай кьван техилни далу патаз акъудна.

КIвалахар лап къалин хьана. Абур тамамардай инсанарни кIанзавай эхир. Портунин хейлин фялеяр, механизаторар, ин­же­нерви­линни техникадин къуллугъчияр­ фронтдиз фенвай. Портунин регьберри пенсиядиз фенвай виликан къуллугъчийриз­, фялейриз­ эхвер хъувуна. Республикадин гьукуматди­ портуна кIвалахдай 500 кас жа­гъурна ва аниз рекье туна. Абурун чIехи пайни жаванар, жегьилар тир. Абур патал­ портуна крановщикрин, транспортерщикрин­,­ радистрин­, телефонистрин курсар ачух­най. Абуруз теж­ри­балу токарар, слесарар Н. Кострикова, С. Рясноя,   К. Чеботарева, И. Мерлинова, В. Дромашкоди, А. Валова, И. Заинкова, В. Палевича ва масабуру вердишвилер гана.

Дяведилай гуьгъуьнин йисара портуни Астрахандин, Красноводскдин, Гурьевдин ва маса портарихъ галаз транспортдин алакъаяр тайинарна. 2000-йисуз РФ-дин транспортдин министерстводи ва РД-дин Гьукуматди Махачкъаладин порт цIийикIа туькIуьр хъувунин гьакъиндай къарар кьабулна. Совет­рин девирда умумибур тир Азербайжандин­ портар гъиляй акъатайла­, Каспий гьуьлел Россиядин транспортдин­­ флотдин дибар мягькемардай бине кIан­завай. Амни анжах Махачкъаладин порту­нихъ галаз алакъалу ийиз жедай. Гьавиляй­ ам гегьеншарун, цIийи хъувун къарардиз къачуна. Производстводин цIийи дараматар, терминалар эцигна, майдан 25 гектардив агакьна.

2000-йисара автомобилар ва контейнерар тухудай ва ракьун рекьин паромар кардик кутуна. Ида йиса 20 агъзур вагон туху­дай ва Къазахстандин, Туьркмениядин, Ирандин портарихъ галаз савда, алишвериш ийидай, анриз парар дашмишдай мумкинвал гана. Алай аямдин техникадалди таъминарнавай пуд причал, 1 миллион тонн техил гьакьдай терминал, складар ишлемишиз вахкана. Нафт кьабулдай ва дашмишдай пирсар цIийи хъувуна. Алай вахтунда нафт кьабулзавай ва гьялзавай вад причал­ кардик ква. КIвалахар акваз-акваз вилик фена. Эгер 1999-йисуз портуна 80 агъзур тонн парар гьялзавайтIа, къе – 5,8 миллион тонн.

2024-йисуз Махачкъаладин портуниз гъайи ва инай тухвай парарин кьадар 2 миллионни 860 агъзур тонндив агакьна. Алатай­ йисуз коллективдин нетижайрин бегьер мадни екеди хьана. Анжах нафтIадихъ галаз алакъалу парар 1 миллионни  551 агъзур тонндиз барабар хьана. Умуми парарин кьадар кьуд миллион тонндилай алатна.

Кьилди къачуртIа, цементдин парар 2.2 сеферда гзаф хьана. Эгер 2024-йисуз 40 агъзур тонн дашмишнайтIа, 2025-йисуз – 90 агъзур тонн. ГьакIни 300 агъзур тонн техил. Гилевай йисуз техилдин кьадарар 30 процентдин виниз акъатда.

Республикадин Гьукуматди тайин икьрарар кутIунунин нетижада Индиядин Мумбаи портунай парар гъунин къиметар кьве сеферда тIимиларнава. Кьве терефдизни­ хийир хкатдай меслятар авуналди, Махачкъаладин портуни алишверишдин, савдагарвилин кIвалах Ирандихъ, Индиядихъ, Ки­тайдихъ, Къиргъизиядихъ, Туьркмения­дихъ ва Къазахстандихъ галаз давамарда. Са гафуналди, Махачкъаладин портунихъ чи ва «Ке­ферпад – Кьиблепад» дегьлиздик акатзавай уьлквейрин экономика хкажунин карда еке метлеб жезва.

Нариман Ибрагьимов