ЧIехи Гъалибвилин — 81 йис

Йисар къвез, сад-садан гуьгъуьналлаз тарихдиз физва. Амма­ уьлкведин экономика, яшайиш­, ме­деният вилик тухун, зурба ватандин аслу туширвал, азадвал­ хуьн патал женгер, зегьмет чIугур инсанар чи рикIера эбеди яз амукь­зава. Ахьтинбурукай сад Эфендиев Абдулкерим Мустафаевични я.

Абдулкерим 1925-йисан 9-ок­тябрдиз Ахцегьрин хуьре муаллимдин хизанда дидедиз хьана­. Ана 1-нумрадин юкьван школа куь­­тягьай гада Буйнакск шегьер­дин педагогвилин училищедик экечI­на. Урус чIаланни литературадин муаллимар гьазурдай са йисан курс куьтягьай Эфендиева зегьметдин биография Ахцегь район­дин Хинерин хуьруьн школада кIва­лахунилай гатIунна. Са акьван вахт алатнач, жегьил педа­гогдиз райондиз инспекторвиле кIва­ла­хиз теклифна. Идалай гуьгъуьниз ам ВЛКСМ-дин Ахцегь рай­комдин 2-секретарвиле хкяна.

1943-йисуз Абдулкерим Эфендиев Дагъустандин СтIал Сулейманан тIварунихъ галай педагогвилин институтдик экечIна. Са шумуд варзни алатнач, адаз Яру Армиядин жергейра къуллугъ ийиз эвер гана. Ахцегьви Закавказьедин фронтдин Бакуда авай ПВО-дин частариз акъатна. Ада вичин­ час­туна къуллугъзавай аскеррихъ галаз Гитлеран фашистри цавай ийизвай гьужумрикай Бакудин наф­­­тIадин мяденар, нафтIадив ацIан­вай вагонар тухузвай ракьун рехъ хвена.

Кьилдин цIуд лагьай дивизиондин командир, майор Полковникова 1945-йисан 14-мартдиз аэростатрин дивизиондин ротадин телефонист Эфендиеван къуллугъдин характеристикада ихьтин гафар кхьенва: «Эфендиев Абдулкерим Мустафаевич низамлу, чеш­нелу, женгинин ва сиясатдин рекьяй виниз тир гьазурвал авай ас­кер я.  Ам датIана вичин пешедин сирер чириз алахъзава. Герек вахтунда юлдашризни куьмек гузва. Вад лагьай полкунин управленидин парторг яз, ада аскеррихъ галаз датIана менфятлу кIвалах тухузва. Къуллугъдайла, лап хъсан ерияр, чешне къалурунай, вичин везифаяр лазим тирвал тамамарунай 1943-йисуз Эфендиев «Кавказ оборона авунай» медалдиз лайихлу хьана. Яру Армияда къуллугъ давамарун патал ам военный училищедиз рекье туртIа жеда».

Ахцегьвиди саки са йисуз Харьковдин военно-политический училищеда кIелна. И вахтунда Эфендиеван тIварунихъ Дагъус­тандин илимдинни ахтармишунардай институтдин Ватандин ЧIе­хи дяведин тарихдин комиссиядилай ачух чар атана. А чIавуз армияда къуллугъзавайбуруз респуб­ликадикай, агьалийрин зегьметдикай, агалкьунрикай чарар кхьидай адет арадал атанвай. Вичиз атай кагъаздиз Абдулкерима жавабни ганай. Курсантди вич Дагъустандин агьалийри зегьметда къазанмишзавай агалкьунри, фронтдиз гузвай кьван куьмекди шадарнавайдакай хабар гузва. Фендигар, инсафсуз душмандал гъалибвал къачунин карда вирида иштирак авуни руьгь кутазва, Яру Армия гъалиб жедайдахъ инанмишвал артухарзава. Ада комиссиядин членриз вичин везифа — военный училище хъсан нетижаяр аваз куьтягьун — тамамардайдакайни кхьизва. Гьа са вахтунда ада вичиз къведай кагъазда хайи Ахцегь райондин зегьметчийрин кIвалахрикай, абуру фронтдиз­ гузвай куьмекдикай кхьин тIа­лаб­зава.

1945-йисан декабрдиз А. Эфен­диев Дагъустандиз хквезва ва адаз ВЛКСМ-дин Дагъустандин обкомда пропагандадинни агитациядин рекьяй секретардин къуллугъ гузва. Са тIимил вахтундилай алакьунар авай жегьил обкомдин кьвед лагьай секретарвиле хкязава. Идалай гуьгъуьниз ада ВКП(б)-дин Дагъус­тандин обкомда зегьмет чIугвазва. Гьа са вахтунда ада армиядиз фидалди вич экечIай педагогвилин институтни акьалтIарзава.

1960-йисан ноябрдиз А. Эфендиев  ДАССР-дин культурадин министрдин заместителвиле тайинарзава. КIуьд йисалай адан хиве КПСС-дин обкомдин культурадин отделдин заведующийдин везифаяр твазва. Культурадин минис­терствода кIвалахдайла, Эфендиевал Дагъустандин государст­водин кьуьлерин «Лезгинка» ансамбль къецепатан уьлквейриз­ ту­хун ва хкун тапшурмишна. 1961, 1962 ва 1963-йисара адан регьбервилик кваз Да­­гъус­тандин кьуьлердайбуру Фран­цияда, Венгрияда, Китай­дин Халкь­дин Республикада, Чехосло­­ва­кия­да, Югосла­вия­да ва маса уьл­­квейра концертар гана. Къецепатан уьлквейра Дагъларин уьл­­­кведин кьуьлердайбуру гайи кон­цертрикай, машгьур инсанрихъ галаз хьайи гуьруьшрикай Эфендиева А. Обуховичахъ галаз санал «Лезгинка» — къецепатан уьлквейра» ктаб кхьена. Ана авторри чи кьуьлердайбуру чеб фейи чкайрин тамашачияр гьейран авурвиликай вижевай рикIел хкунар ганва.

Ктабда гьакI Эфендиева вичиз акур ажайиб чкайрикай, гьалтай инсанрикай, халкьарин адетрикай, таъсир авур шикил­рикай итижлу суьгьбетар авунва.

Ктабда ихьтин са дуьшуьшди­кайни ихтилатнава. Сараево шегьерда «Лезгинкади» концерт­ гудайла, цIайлапанар ягъиз, марф къвана. Тамашачийриз чи кьуьлер­дайбурун устадвили­ йифен вах­тунда цавай язавай цIайла­панди хьтин эсерни авуна. Идакай чкадин газетри кхьенай. Чара уьл­квейрин тамашачияр Дагъустандин халкьарин садавни гекъигиз тежедай хьтин девлетлу яратмишунрал гьейран хьана амукьна.

Китайдин Халкьдин Респуб­ли­када къалурай концертарни пара таъсирлубур, эсерлубур хьанай. Ки­тайда авай СССР-дин векил Н. Месяцева А. Эфендиеван­ ва Т. Из­раилован тIварарихъ бар­калла­дин­ чар рекье хтунай. Ана ихьтин­ гафар авай: «Китайда чи лап ус­тадлу коллективдин концертар акьалтIна. Куьне Китайдин агъзурралди тамашачий­риз совет­рин­ артистрин гуьзел­ искусство къа­­лурна. Са рахунни алач, куьне­ гайи концертри Советрин Союздинни Китайдин халкьарин арада дуствилин алакъаяр мягькемаруник еке пай кутуна».

1970-йисан октябрдилай Абдулкерим Эфендиева Дагъус­тан­­­дин хуьруьн майишатдин инсти­тут­дин тарихдин кафедрадин за­ве­дующий яз зегьмет чIугуна. 1971-йисуз диссертация хвейи ада­­кай тарихдин илимрин кандидат хьана.

25 йисуз институтда кIвалах­дайла, ам жемиятдин краривайни къерех хьанач. Ада жемиятдин  илимрай, жегьилрин международный гьерекатриз талукь яз студентрин арада Вирисоюздин конкурсар тешкилна, акьалтзавай несилдиз ватанпересвилин тербия гунин карда иштиракна.

Гзаф йисара гьакъисагъвилел­ди зегьмет чIугунай Абдулкерим Эфендиеваз «Знак Почета» кьве орден, 14 медаль, ВЛКСМ-дин ЦК-дин, ДАССР-дин Верховный Советдин, СССР-дин культурадин ми­­­­нистерстводин ва са жерге  маса гьуьрметдин грамотаяр гана.

Абад Азадов