Милливал хуьзвай макан

30-январдиз Дербент шегьерда Да­гъустандин милли сад лагьай театр яз гьисабзавай гьукуматдин музыкадинни драмадин СтIал Сулейманан тIварцIихъ галай Лезги театр арадал гъана – 120, адаз гьукуматдин театр­дин дережа гана 90 йис тамам хьуниз талукьарнавай чIехи межлис кьиле фена.

Мярекатди гьукумдин органрин, жемиятдин тешкилатрин, медениятдин, илимдин векилар, театрдин искусстводал рикI алайбур санал кIватIна. Юбилейдин суварик атанвай гьуьрметлу мугьманрин арада РД-дин медениятдин министр Зарема Бутаева, Дагъустандин жемиятдинни сиясатдин машгьур деятель, Дагъустандин Халкьдин Собрани­дин депутат, тIвар-ван авай меценат Имам Яралиев, СтIал Сулейманан райондин кьил Саид Темирханов, ФЛНКА-дин вице-президент Гьуьсен Шагьпазов, РФ-дин театррин деятелрин союздин секретарь, Дагъустандин театррин деятелрин союздин председатель Айгум Айгумов,  Дербент шегьердин  кьилин замес­титель Видади Зейналов, Ахцегь райондин кьилин заместитель Роберт Гьамзаев, Мегьарамдхуьруьн райондин администрациядин медениятдин отделдин директор Эседуллагь Селимов, Докъузпара райондин депутатрин собранидин председатель Салигь Абасов ва масабур авай.

Межлис Азиз Мирзебегова Лезги театрдин тарихдикай кхьенвай сценарийдин бинедаллаз гьазурнавай документальный фильм къалурунилай гатIунна. Малум хьайивал, ХХ асирдин сифте кьилера Бакуда яшамиш жезвай ва ина нафтІадин мяденра кІвалахзавай лезгийрин кьадар, амай миллетрив гекъигайла, гзаф тир. Гьавиляй лезги чІалал сифтегьан тамашани Бакуда гьазурун ва ам чкадин лезгийриз къалурун дуьшуьшдин кар тушир. Эхиримжи йисара милли театрдин ирс ахтармишзавай ксари винел акъуднавай делилри шагьидвалзавайвал, Лезги театр виликан вахтара къалурнавай 1906-йисуз ваъ, 1905-йисуз арадал атана. Ам Бакуда нафтIадин мяденра кIвалахзавай лезги фялейрин «Фарух» жемиятдин куьмекдалди кІвачел акьалтнай. А театр чи халкьдин тарихда чIехи ватанпересар ва марифатчияр хьиз машгьур хьайи Идрис Шамхалова, Гьасан Кисриева, Халил Гьуьсейнова, Ашурбег Ашуралиева, Жавад Межидова, Умудхан Межидова, Къазимегьамед Алибегова, Абдурагьман Алибегова ва масабуру арадал гъанай.

Лезги театрдин гьевескарри къалурай сад лагьай тамашадин тІвар «Буржали» я. Сюжет лезги фольклордай къачунвай и пьесадин автор ва ам сегьнедал эцигай режиссер Идрис Шамхалов (1877-1944) тир. 1906-йисуз лезги гьевескарри и тамаша Ахцегьани къалурнай. Вучиз лагьайтІа, Бакуда сифтегьан тамашада иштиракай актеррин са пай ахцегьви фялеяр тир. Гуьгъуьнлай абуру «Кавказдин дяве», «Периханум» ва «Вилик квай йикъара» тамашаяр эцигна.

Советрин девирдин сифтегьан йиса­рилай цІийи гьукумат Лезги театрдин коллективдиз куьмекар гуз, адан къайгъу чIугваз, адаз даях ва дестек жез эгечІнай. 1920-йисуз адаз гьукуматдин театрдин дережа ганай ва адал Ахцегьрин совет­рин театр тІвар акьалтнай.

1927-йисуз Самур округдин исполкомдин председатель Гьажимет Сефералиеван эмирдалди Ахцегьрин хуьруьн къуза пата 500 тамашачи гьакьдай зал галай театрдин дарамат эцигнай. Ахцегьрин советрин театрдин директор Мегьамед Эфендиев, художественный руководитель Малик Гъаниев, режиссерарни Идрис Шамхаловни Сефербег Агъабалаев тир.

1935-йисуз ВКБ-дин Дагъустандин обкомдин ва Дагъустандин Гьукуматдин къарардалди лезги театрдиз «Лезгийрин музыкадинни драмадин гьукуматдин театр» лагьай дережа гана. Пуд йис алатайла, театр Дагъустандин халкьдин шаир СтIал Сулейманан тIварцIихъ яна.

1948-йисуз Лезги театр Ахцегьай Дер­бентдиз куьчарнай ва ина театр патал хъсан шартIар арадал атанай. Пешекар артистрихъ муьгьтежвал авайвилиз килигна, театрди 1950-йисуз са дес­те лезги жегьилар Москвадин театр­дин институтдиз — ГИТИС-диз рекье тунай. 1955-йисуз Москвада кIелунар акьал­тIарна, хайи театрдиз кIвалахиз хтай РФ-дин лайихлу артистар Абдурашид Магьсудов, Абдулкъадир Сайдумов, Расми­ Жабраилов, Дагъустандин лайихлу артистар Аллагькъули Аллагькъулиев, Аминат Алиева ва масабур неинки Лезгистанда, гьакI вири Дагъустанда ва Урусатдани машгьур хьанай.

1997-йисуз театрдиз гила авай тIвар гана: «Гьукуматдин музыкадинни драмадин СтIал Сулейманан тIварцIихъ галай Лезги театр».

Документальный фильмда чи бажа­рагълу режиссерикай, абуру эцигнавай­ тамашайрикай, драматургрикай, ак­тер­рин агалкьунрикай, театрдин вири­ работникрин баркаллу зегьметдикай гегьеншдиз видеоматериалар ганва.      Алай девирда Лезги театрдиз цІийи нефес,  цIийи руьгь, цІийи талантар атанва. Абуру коллективдин 100 йисан баркаллу крар вини дережада давамардайдахъ чун агъунва.

Межлис кьиле тухузвай жегьил артистри — Гуьзелагъа Къадировадини Мегьамедсаид Шихкъаибова — мярекат ачухунин гаф Зарема Бутаевадиз гана.

Театрдин коллективдиз еке метлебдин юбилей РД-дин Кьил Сергей Меликован патай рикIин сидкьидай тебрикуналди, ада лагьана: «Вичин вири баркаллу тарихда Лезги театрди, милли драмадин школадин адетрикай менфят къачуз ва ам къайгъударвилелди хуьз, тамашачийрин патай кIанивал ва дикъет гьиссзава. Театр чIал машгьурзавай ва лезги халкьдин медениятдин чIехи ирс хуьзвай,  раижзавай важиблу макан я.

…Къе Лезги театрди, кьиле кар алакьдай регьбер Динара Эминова ва кьилин режиссер Казбек Думаев аваз, цIийидаказ гужлу уьмуьр кечирмишзава. Театрдин сегьнедал дуьньядин, уьлкведин ва милли драматургиядин гурлу тамашаяр эцигзава.

Къадим Дербент шегьердин сегьнедин майдандал, кIвенкIве авай театр яз, Лезги театрди Дагъустандин пешекарвилин театррин искусство вилик тухуник кутазвай паюниз къимет гуз гзаф четин я.

Вафалудаказ сегьнедиз къуллугъ авунай, надир яратмишунрай ва халис устадвиляй за квез рикIин сидкьидай сагърай лугьузва».

Лезги театрдиз ва актерриз вири патарихъай куьмекар гузвай меценат Имам Яралиева лагьана:

«Лезги театрдин еке метлеб авай юбилей къейд ийиз атанвай гьуьрметлу­ дустар, багьа мугьманар! Куьн ина чи къвалав акунал чун шад я. Квез виридаз­ чи багъри театрдин юбилей рикIин ­сидкьидай мубаракрай! Заз чаз виридаз багъри театр гзаф кIан­­дайдакай лугьуз кIан­­зава. Гъве­чIи чIа­ва­лай, зурба­ режиссерри эциг­на­, чун килигай тамашаяр, гъвечIи чIа­валай чун ашукь хьайи артистри арадал гъайи экуь къаматар чи ри­кIел алама. Чун чи аялризни лезги театр кIанариз алахъзава.

Къе межлисда­ иш­тиракзавай­бур хьиз, иниз къвез агакь тавун­вай­бурни­ лезги театр­дин вафалу­ тамашачияр я. Чун гьамиша багъри театрдин къвалав гвазва. Чна актерриз гьакъисагъ зегьметдай, театрдин адетриз вафалу­вал хуьнай, кIвалахда яратмишдай цIийи­вилерихъ къекъуьнай ри­кIин сидкьидай сагърай лугьузва.

Къейд ийиз кIанзава, алай вахтунда­ театр, вичин чешмейрихъ хквез, вилик фидай цIийи рекьер жагъуриз алахъна­ва. И карда, кьиле Д. Эминова ва К. Ду­маев аваз, коллектив тупламиш хьанвайди чаз аквазва.

Чун виликдай гьикI лезги театрдин лап вафалу тамашачияр тиртIа, исятдани я, гележегдани гьакI яз амукьда ва гьамиша куь далудихъ гала. Юбилеяр мубаракрай!»

Ахпа РФ-дин театррин деятелрин со­юздин председатель В. Машкован ва вичин патай юбилейдиз талукь теб­рикар гваз анал Айгум Айгумов, СтIал Сулейманан райондин кьил Саид Темирханов, ФЛНКА-дин патай Гьуьсен Шагьпазов, Дербент шегьердин кьилин патай Видади Зейналов, Ахцегь райондин кьилин патай Роберт Гьамзаев, Мегьарамдхуьруьн райондин кьилин патай Эседуллагь Селимов, Докъузпара райондин кьилин патай Салигь Абасов рахана.

Мярекатдал винидихъ рахай вирибуру Дагъустандин Кьил Сергей Меликован, РД-дин Гьукуматдин, РД-дин медениятдин министерстводин ва районрин кьилерин патай театрдин кьилевайбурув ва са жерге артистрив гьукуматдин шабагьар, дипломар, разивилин чарар, жуьреба-жуьре пишкешар вахкана. Кьилди къачуртIа, Саидин Думаевав адаз «Да­гъус­тандин халкьдин артист», Шихбала Шихбабаевав адаз «Дагъус­тандин медениятдин лайихлу работник» лагьай гьуьрметдин тIварар ганвайвилин шагьадатнамаяр, Фаризат Зейналовадив — РФ-дин медениятдин министерстводин Разивилин чар, Амалия Керимовадив — РД-дин Кьилин Разивилин чар, Агъахан Агъахановав РД-дин Кьилин тIварцIин сят вахкана.

Лезги халкьдин девлетлу культура къалурзавай чIехи концертдин программани къалурна. Ана театрдин машгьур артис­тар Фаризат Зейналовади, Зарифа Къухмазовади, Эльмира Къараханова­ди, Ибрамхалил Рамазанова, Агъахан­ Агъаханова, Саидин Думаева, Самур Эмирбегова ва масабуру иштиракна, тамашайрай чIукар къалурна. ГьакI Дербентдин музучилищедин хорди (дирижер  — Мавлудин Хаиров), ашукь Айдун Мегьамедова, кьуьлердай «Гуьнеш» ва «Каспий» ансамблри чпин гуьзел нумрайралди театрдин коллективдиз юбилеяр тебрикна.

Межлисдиз атанвай багьа мугьманриз театрдин кьилевайбуру, театрдин тарихдикай кхьенвай, артистрин къаматар рангарин шикилралди безетмишнавай вижевай ктаб багъишна.

Чи халкьдин милли театрдин уьмуьрда кьиле фейи и вакъиайри адахъ девлетлу тарих, йисаралди давам жезвай хъсан адетар авайди, ам лезги миллетрин руьгьдин ирс хуьзвай макан тирди къалурна.

Къагьриман  Ибрагьимов