Гьич са касни,  гьич са затIни рикIелай фенвач

Дяведин ва адалай гуьгъуьнин йисара уьлкведин «Красная Звезда» газетдин чинриз Ватандин ЧIе­хи дяведин вакъиайрикай, женгерикай, чи аскеррин игитвилерикай­ низ чида гьикьван­ макъалаяр акъат­­натIа. «Абурун арада чи баркаллу ватанэгьли, Советрин Союздин Игит Гьасрет Алиевакай, Днепр патал женгинин тарихда гьатай адан дяведин са вакъиадиз талукь очерк­ни ава», – кхьенва   А. Пу­тер­бро­­­та 1979-йисан «Дагправда»­ га­зет­да­ гайи «Эпизод великой битвы» тIвар алай макъалада. Совет­рин бажарагълу журналист ва пи­са­тель Александра Терентьевна Путерброта 1944-1971-йисара, ТАСС-дин кор­респондент яз, Дагъустанда кIва­лахна. Ам Гьасрет Алиевахъ галазни таниш тир.

Гужлу Днепр вацI! Низ чида гьи­кьван крар-вакъиаяр акунатIа адаз тарихдин гьар жуьре девирра. Амма абурукай виридалайни тафаватлубур, якъин, 83 йис идалай вилик Советрин аскерри нем­серин фашистрихъ галаз­ азадвал, гьахъ-адалат патал адан къерехра кьиле тухвай къизгъин женгер я. Кьве патайни абура кьуд миллиондив агакьна кьушунри иш­тиракна. Са шумуд вацра давам­ хьайи къати женгера советрин ас­керри чапла патан Украина азад хъувуна, Европада чIехивилиз пуд лагьай вацI тир Днепрдилай элячIна ва фашистар виш километрдилайни артух мензилдиз гадарна. Яру аскерри Днепр патал женгера игитвилер къалурна, абурукай 2438 кас Советрин Союздин­ Игит лагьай тIварцIиз лайихлу хьана…

…1943-йисан зулун чIимел югъ. Командир лейтенант Шпаковскийди вичин аскеррин вилик­ нубатдин везифа эцигна: йифиз­ чинеба Днепрдин а патаз элячIна, душмандин къуватарни мумкинви­лер ахтармишун ва дяведин майдан-плацдарм кьун. «И жуьр­этлу кар кьилиз акъудун патал­ гуьгьуьллубур – са кам вилик экъечI!» – буйругъна ада. Ротадин­ 33 аскерни, сад хьиз, командирдив са камунин мукьва хьана. Ада викIегьбурукай лап дирибашбур хкяна. Абурук дагъви Гьасрет Алиевни квай. «Яру аскер Гьасрет Алиев – комсомолрин активист, ви­чив хажалат агуд тийир, четин шартIарани яшамиш хьуниз къабил, туьнт, женгерай акъатнавай юлдаш», – кхьенвай адан характеристикада.

Днепрдилай энгел тавуна элячIна кIанзавай. Хаталувал екеди я. Разведчикар вацIун къерехдив чуьнуьх хьанва. Бирдан мичIи чкада вацI галай патахъай цин ван атана. Са декьикьадилай хьиз шимеда балугъчийрин гъвечIи луьткве акьуна, акъвазна. Адай кьве итим эвичIна. Малум хьайивал, абур душмандикай советрин командованидив малуматар агакьарун патал атанвай Сошиновка хуьруьн агьалияр тир. Энгелна жезвачир. Лейтенант Шпаковскийди вичин разведчикар сапёрри жагъурнавай кьве луьткведа ацукьарна. Мукъаятдиз рекье гьатдайла, командирди сятдиз вил яна: кьведан зур тир. Разведчикри хаталу 925 метрдин мензил атIана кIанзавай. Цава душмандин экв ийидай ракета пайда хьана. ВацIун къерехдив агакьдалди 200 метр амаз, душман галай патай пулемётдин гуьл­лейрин хар къвана, секин хъхьана. Разведчикар сагъ-саламатдиз вацIун къерехдив агакьна, абуру къулай чкаяр кьуна. «Гьа и майдандилай элячIна кIандач. Луьт­квеяр – кьулухъди, абур ана чарасуз я», – буйругъна разведчикрикай садаз лейтенантди.

Са герендилай хьиз, вацIалай пияда аскеррин рота элячIдайла, гитлеровчийриз малум хьана, абур ягъиз эгечIна. Гьа са вах­тун­­­да разведчикри юлдашриз­ куь­ме­кун патал хабарсуздаказ кье­тIи­вилелди душмандал гьужум­на.­ Гьасрет Али­ев кьулухъай пуле­мёт­чикдив агакьна, автоматдай адан расчёт къирмишна, вич душмандин пулемётдив агатна ва адай Сошиновкадин куьчейрай, ки­чIевилин велвела акатна, катзавай гитлеровчий­рал кьаркьушумдин цIай къурна…

Пехъи душманди 1942-йисан­ зулухъ Дагъустан къурхулувилик­ кутунвайла, 19 йисан яшдавай Гьасрет Алиев, Ахцегь райондин­ Хинерин хуьруьн ктабханадин къул­лугъчи, гуьгьуьллувилелди­ фронтдиз фена. Дагъви пулемётчикди Моздокдин патав сифте женгина душман тергунин вичин сифте сиягь ачухна. Ахпа душман­дихъ галаз ада Сочидин гирведал ва Туапсе шегьердин патав къизгъин женгера иштиракна. Четин са женгина чапла гъилел хер хьанвайтIани, Алиеван пулемёт кисдачир. Иви физ, гьалдай аватнавай ам анжах тепедилай душман чукурайдалай кьулухъ секин хьанай.

Госпиталдай эхкъечIай викIегь пулемётчик командованиди разведротада тайинарна. Кубань азад хъийиз, гьужумчийрин вилик­ жергейра разведчикар авай. Сад­ра уьтквем 40 аскер, абурук Гьас­­ретни квай, бирдан са хуьруьз акъатна. Хабарсуз гьужумдик чеб-чпивай квахьай гитлеровчийрихъ галаз женг гьатта куьмек­ агакьдалди давам хьана: хуьр азад хъувуна. Алиева винтовкадай­ 10 фашист тергна. Гвай патрумар­ни­ гранатар куьтягь хьайила, хъел акатнавай ам гапур гваз кака­хьай женгиник экечIна, мадни кьве гит­леровчи ярхарна. И женгина ви­кIегьвал, жуьрэтлувал къалуру­най адаз сифте шабагь – «Яру Гъед» орден гана. Гьа икI, Кавказдай пехъи душман чукурзавай Яру Армиядин кьушунрихъ галаз Гьасрет Алиев Украинадив агакьна.

«Красная Звезда» газетда­ ачухарнавай дяведин и вакъиа­ Гьасрет Алиеван биографияда­ виридалайни важиблуди хьана.  «1943-йисан 25-26-сентябрдин йиф тир. Зун Сошиновка райондай Днепрдилай сифте яз элячIай 25 кас разведчикрин дестеда авай, – суьгьбетна Гьасрета Александра Терентьевнадиз. – Чи гьужум душмандиз ахьтин хабарсузди хьанай хьи, фашистар, кичIевилин велвела акатна, катнай. Ахпа са герендилай чеб чпел хтана, гужлудаказ чаз акси гьужумдиз атана. Са йикъан къене гитлеровчийри чалай са шумуд сеферда артух къуватралди чи дестедал вегьена. Абуру чал миномётринни тупарин ва пулемётрин цIай къурзавай, гьатта самолётар тIалабна, цавайни бомбаяр гадарзавай. ГьикI ятIани чидач, чна дурум ганай.

Фашистар цIусад лагьай сеферда гьужумдиз атайла, чахъ я патрумар, я гранатар амачир. Гьа чIавуз чна, кIвачел къарагъна, гужлу гьуррадалди душмандал вегьена. Серсер хьанвай оккупантри кьулухъ чIугуна. Йифиз вацIун гьяркьуь секин  чкадилай, бязи хкатунар хьанатIани, чи частунин вири аскерар элячIна, ягъунар кьуналди, душман кьулухъ гадарна».

Са тIимил ял яна, душмандин дяведин кIеви сенгерар  ахтармишиз,  Алиев мад разведкадиз фена. Вад юкъуз ам Днепрдин эрчIи пата чинеба женгера хьана. Разведчикрин Гьасрет квай дестедин вилик «мез» гъунин везифа эцигнавай. Буйругъ кьилиз акъудун патал разведчикар душмандин хандакIдиз сухулмиш хьана: вад аскер есирда кьуна, абурукай пуд – Алиева. ВацIун муькуь патаз акъудна, абур штабдиз хкунин везифани Алиеван ва адан дуст Трегубован хиве гьатна. Жавабдар и операцияда Гьасретал залан хер хьана.

Днепр вацIун эрчIи патан женгера кьетIен дирибашвал ва жуьр­этлувал къалурунай лейтенант Шпаковскийдин гъилик квай дес­тедин вири разведчикар ва вични командованиди Советрин Союздин Игитвилин тIвар гун патал къалурна. И кардикай Гьасрет Алиеваз анжах госпиталда хабар хьанай.

1944-йисан гатфариз Совет­рин Союздин Игит Гьасрет Алиев ВКП(б)-дин членвиле кьабулна. Партиядин собранидал взводдин командир, Советрин Союздин Игит старший лейтенант Сергей Петрович Шпаковскийдин къул алай адан характеристика кIелна. Ана ихьтин гафар авай: «236 стрелковый дивизиядин разведкадин 496-нумрадин кьилдин ротада къуллугъай вири вахтунда Гьасрет Алиева вич намуслу, викIегь аскер яз къалурна».

Гуьгъуьнлай Советрин Союздин Игит Гьасрет Алиев фронтдай хайи хуьруьз хтана. Гзаф йисара ада партиядин, советрин органра гьакъисагъвилелди зегьмет чIугуна. Ихьтин игит рухваяр къенин юкъуз СВО-да иштиракзавай кьегьалриз халис чешне я.

Дашдемир  Шерифалиев