КIекрез гайи тагъ
(Мах)
Хьана-хьанач са лацу кIек. ЦIакулар хьиз, бубухни, чуруни лацу тир адан. КIекре гьар юкъуз экуьн яралай, жугъундал акьахна, «уь-уь» ягъиз гьарайдай. Адаз вичи гьарай тавуртIа, югъ ахъа тежедай хьиз жедай. Гьавиляй датIана вичелай рази яз къекъведа ам. Вири ахварай авудайдалай кьулухъ кIекрен пеше акатайдахъ галаз гьуьжетун, абурук синихар кутун, алазни-алачиз къал акъудун тир.
КIвалин иесиди гьаятдин юкьвал мухан тварар вегьейла, верчери, сада-садаз тIуш гуз, басрух гайила, кIекре, вичел тIимил гьалтиз кичIела, гьарайдай:
– Акъваз кван, я хук хкатайбур! Квез гъвечIи-чIехи чидачни?
КIуф гана, верчер гьарма санихъ чукурна, вичи тухдалди тIуьрдалай кьулухъ кьакьандал акьахдай. Амай тварар патал къалда авай верчериз акьулар гудай ада:
– Куьн вучиз кикIизва, я кашатIар? Жуван нефсиниз тербет гуз жезвачни? Дуьньядин эхир яни?
КицIи куьчедай физвай садаз амп авурла, кIекревай акъвазиз жедачир:
– Вуна вучиз ампзава? И кIвале ван тек завай хкажиз жезвайди я!
КицIин туьтуьна зунжур хьаначиртIа, ада, хкадарна, кIекрен гардан кьилихъай галуддай, ингье, кIекрен бахтунай, кицIивай вичин кумадивай вад кам яргъаз физ жезвачир. И кар чизвайвиляй кIекре адак генани хъел кутадай:
– Ваз ампдай ихтияр авач. Ви югъ за гьарайзава лугьуз ахъа жезвайди я!
Кали «му-у-у» авурла, кIекре ван хкаждай:
– Алазни-алачиз ван твамир, тахьайтIани, гьаятдин са пай вуна кьунва. Агат, амайбурузни чка хьурай, – лугьуз, адаз югъ гудачир.
Кализ гагь-гагь кIекрез, вичин кIвачерик кутуна, тIуш гуз кIан жедай, амма кьил кьадачир адан.
Ахпа нубат хипел къведай. Садавни кар гвачир и гьайвандизни югъ гудачир кIекре:
– Са ван акъуда тIун, я хеб! Ваз чизвайди гьа сас регъуьн я хьи! Яз, вучда кьван вуна ван акъудна? ГьикI хьайитIани, ви эхир кьил шишинал кабаб хьун я, – лугьуз, кайи хамарал кьел алахдай ада хипен.
Нянихъ иесидихъ галаз санал кIвалахна, шулу яз гъенел хтай балкIандикни хкIурдай кIекре:
– Гьа-а-а, хтана чи играми дуст! Гила, чамарар ийиз, чи михьи гъен гьикI руквадай акъуддатIа аку! Чуьллера, сувара авур чамарар бес хьаначни ваз?
Гагь-гагь кIек патав агатайла, балкIандиз ам, кIурув яна, агажариз кIан жедай. И кар чиз, кIек гьасятда арадай акъатдай.
КIекрен ягьанатрикди чан туьтуьниз атай гьайванри адаз тарс гун кьетIна. Ахвариз фейила, ам кьуна, кIуфал зунжурдин са гьалкъа гьалдна, шешелда туна:
– Акван гила, вуна гьарай тавуртIа, югъ ахъа жедани, жедачни, – лагьана абуру.
Югъ ахъа жез мукьва кIекрен туьтуьник квал акатна, адаз, вердиш хьанвайвал, «уь-уь-уь» ийиз кIан хьана. Амма гьалкъадалди адан кIуф акI, чуькьвенвай хьи, вуч авуртIани, сив ахъайиз жезвачир. Гьикьван гуж гайитIани, ван акъатзавачир кIекрен. Гьайванрин лагьайтIа, вил ракъинал алай. Ам, кIекрен куьмек галачиз, цавуз хкаж хьайила, хвешила, гьарайна абуру:
– Гила мад кIекрен мез куьруь жеда. Ша акъудин ам шешелдай.
Шешелдин сив ахъаяйла, гьайванар къах хьана. Гуж гуникди тади фейи кIекрен бубухни чуру – яру, цIакулар лагьайтIа, гьарма са рангунинбур хьанвай.
Цавай чиниз хъуьрезвай рагъ акур кIек вич галачизни югъ ахъа жезвайдан гъавурда акьуна. Адан пер хана. Гьа чIавалай кIекрен садавни кар хьанач.
Азизрин Севда
_______________________________________
Шииратдин цIийи гъед
Къенин чи жегьил несилрин арада яратмишунрин рекьяй пай ганвай музыкантар, шаирар, художникар тIимил авач. Абурухъ чпин кьетIен бажарагъ, хатI ава. Ахьтинбурукай сад ЦIийихуьруьн юкьван школадин 7-классдин ученик Муслим Идрисов я лагьайтIа, чун ягъалмиш жедач. Ада чи лезги литературадиз, шииратдиз куьлуьз-куьлуьз викIегь камар къачузва. ИкI, Кьасумхуьруьн библиотекада кьиле тухвай «Шарвили» эпосдиз талукьарнавай кIелчийрин конкурсда ада Шарвилидиз вичи кхьей шиир а саягъда кIелна хьи, адан руьгьдин хцивили, эсердин михьивили иштиракчияр гьейранарна. Адахъ яб акалай заз лап хвеши хьана. «Эхь, чи дидедин чIалахъ, эдебиятдихъ, тарихдихъ гележег ава», — лагьай хиял фена зи рикIяй. Ам, са шакни алачиз, конкурсдин гъалибчи хьана.
Муслим Идрисов 2012-йисан 8-июлдиз ЦIийихуьре Идрисов Арсенан хизанда дидедиз хьана. Ада школада лап хъсан къиметар аваз кIелзава. Лезги чIалан ва литературадин тарсарал рикI алай жегьилди вичин шиирар 10 йисан яшда аваз кхьиз башламишна. Адан сифтегьан шиир багъри лезги чIалаз талукьарнава, тIварни адан «Лезги чIал» я.
Яратмишунин рекьяй алакьунар авай Муслиман «Хайи Ватан», «Шарвили», «ЧIехи Гъалибвал», «Дагъустан», «Девирдин рушар» шиирар аялрин «Кард» журналдиз акъатнава. И мукьвара абур «Лезги газетдиз», райондин «Куьредин хабарар» газетдизни акъатда.
ГъвечIи шаирди вичин эсерар уьмуьрдин жуьреба-жуьре темайрай кхьизва. Амма адан яратмишунра ватанпересвилин темади кьилин чка кьазва:
Рейхстагдал тикнай пайдах,
Фашистрин рикI атIанай.
Яру аскер, ийиз дамах,
Гъалибвал гваз хтанай.
Ам дяведин йисара яру аскеррин викIегьвилерикай, игитвилерикай, гъалибвал къазанмишуникай рахазва.
«Дагъустан» шиирдани Муслима ватандихъ авай кIанивал, гьуьрмет, ватанпересвал къалурзава. Эхь, Ватан ада дидедихъ галаз гекъигзава. Шиир ихьтин цIараралди акьалтI жезва:
Заз герек туш гьич Парижни Турция,
Заз бес я хьи зи Дагъустан, хайи чил,
Куьз герек я чара уьлкве Греция?
Сагъ хьурай зи пак дагъларин рехи кьил!
Жегьил гададик шиирар кхьиз гьевес кутазвайбур Етим Эминан, СтIал Сулейманан, Майрудин Бабаханован, Владик Батманован эсерар я. Ам «Диде», «Алчах кIек», «Гатфар», «Лезгияр», «Билбил», «Зи мектеб», «Вил хьанва Ватандихъ», «Зулун гьунар» шииррин авторни я.
Муслима школадин уьмуьрда, райондин дережадин мярекатра иштиракзава. Мукьвара лезги чIалаз талукьарнавай фасагьатдаказ шиирар кIелунин конкурсра ада сад лагьай, «Чун лекьер я» конкурсда 2-чкаяр кьуна. Ам райадминистрациядин образованидин отделдин, мергьяматлувилин «Умуд» фондунин, аялрин яратмишунин кIвалин грамотайризни къиметлу пишкешриз лайихлу хьана.
Муслимаз школада муаллимрин, са классда кIелзавай юлдашрин, дустарин патай еке гьуьрмет ава. Адан гъвечIи вах Зейнабазни ам гзаф кIанда.
Къуй, Муслим хва, вахъ мадни еке агалкьунар, ви къелем хци хьурай. Вун чи лезги шииратда экуь гъед хьиз куькIуьрай!
Лена Саидова
_____________________________________________
Гатфар
Март виликай къакъудна,
Салам гана апрелди.
Адан салам вирида
Кьуна лап хушвилелди.
Ада чилин винелай
ХъуьтIуьн яргъан алудна.
Рак гатана, ксанвай
Чил ахварай авудна.
КIеви хъуьтIуьн чиладай
Вири шад яз экъечIна.
Гьар са магьсул чиликай,
Кьил хкажиз, хкечIна…
Живер цIрай ятари
Дяве туна кIамара.
Къушарини манийрал
Чан хкана тамара.
Къацу партал алукIна,
Нур аватна чилериз.
Гуьзелвилин гьисаб кьун
Четин жезва вилериз.
ТIебиатдин гуьзелвал
Гьакьзамачир къужахра.
Малдарар, куьч хъхьана,
Мехъерик ква яйлахра.
Чуьл ацIанва дамахдив —
Им гатфарин гьунар я.
Чил ацIанва кIвалахдив —
Им халкьарин гьунар я…
Абдул Муталибов
______
Лезги мисалар шиирралди
— Квез чидач-гьа хьайиди…
— Вуч хьана, лагь, вуч хьана?
— Ламрал алаз фейиди
БалкIандаллаз хтана!
— Къе масад я хьайиди…
— Вуч хьана, лагь, вуч хьана?
— БалкIандаллаз фейиди
Ламрал алаз хтана!
* * *
Гьич садрани пехилвалмир чарадал:
Пехил касдин затIни къведач арадал.
* * *
Къариблухда жедалди бег,
Хьун хъсан я ватанда цвег.
* * *
Далдам хьиз я: ванда кIевиз,
Вич лагьайтIа, къеняй ичIиз.
* * *
Са стIал яд хъиченалди,
Ифенвай хьар рекъидай туш.
Цеквре дабан кIасна лугьуз,
Фил, ярх хьана, рекьидай туш.
* * *
Адаз чизмач яцрал крчар алайни,
Я тахьайтIа, ламраз акьул авайни.
* * *
Вич – авам,
Мез – шалам
Майрудин Бабаханов
_______
Емишар чаз хъуьреда
Гатфарихъ тIур авуна,
Къелемди пеш ахъайна.
И кар вилиз акуна,
Айнади икI гьарайна:
«Килиг, буба, чан буба,
Чна цайи къелемди
Пешер ахъайна зурбаз,
Ачух хьана бегьемдиз».
— И тарци са йисалай
Ачухда чаз цуькверни.
Шефтелийрин, нур алай,
Гъида чIехи бегьерни.
ГьакI хьайила, чан зи руш,
Чун адахъ дуьз гелкъведа.
Къелемдални гуьрчег, хуш
Емишар чаз хъуьреда.
Гъулангерек Ибрагьимова
