(Эвел – 11-15-нумрайрай)
Дагъустанни хвена, вири Россияни
СССР чукIуриз хьуни ашкъиламишнавай, «къайи дяведа» чеб гъалиб хьанвайди яз гьисабзавай империалистрин макьсад гила Россиядин Федерацияни чпин арада пайи-паяр авун тир. ИкI, Къарабахда, Абхазияда, Кьиблепатан ва Кеферпатан Осетияда, Ингушетияда, Чечняда цIай туна. Абурун вил гьам геостратегиядин, военный, гьам экономикадин жигьетдай гзаф важиблу район тир Кавказда фадлай ава. Дагъустанни чпин гъилик ийиз кIанзавай. Диндин экстремизмди, терроризмди, тахсиркар дестейри чпин гъиляй къведайвал авуни (инсанар, машинар чуьнуьхунар, агьалийрин чандиз къаст авунар ва икI мад) республикада жемият къарсурзавай. Къадардин зонада боевикри, сепаратистри, экстремистри агъавалзавай. Гьалар йикъалай-къуз чIур жезвай. Инсафсуз террористри Каспийскда 9 мертебадин кIвалер чукIурна, Дагъустандин муфтийдин чандиз къаст авуна, Пархоменкодин куьчеда хъиткьинун арадал гъана ва гзаф маса терактар тешкилна.
1999-йисан 2-августдиз Басаевни Хаттаб кьиле авай боевикрин яракьлу дестеяр Чечнядай ЦIумада ва Ботлих районриз сухулмиш хьана. Дагъларин уьлкведин вилик мад агъур имтигьан акъвазна: яракьлу чапхунчийриз кьулухъди рум гун. Тарихда хьиз, и сефердани чи халкьари чпин садвал, уяхвал, эвер тавур мугьманар чи пак чилелай чукур хъувунин кIеви къаст къалурна: халкьдин дружинаяр, самооборонадин дестеяр, игит хва Шамил Асланов кьиле авай интербригада тешкилна. Адан жергейриз агъзурралди кьегьал рухваяр гьахьна: идарайрин къуллугъчияр, студентар, спортсменар, карчияр, депутатар, администрацийрин кьилер ва гзаф масабур.
Бандитрин геллегьрин планрик, РД-да законлу гьукум алудна, республикадин тIебии ресурсар кьун, Каспий гьуьлуьв агакьна шариатдин государство тешкилун тир.
10-августдалди гуьгьуьллубурун жергейриз 2 агъзур кас кьван гьахьна. Абурун арада уьлкведин маса регионрай атайбурни авай (Москвадин, Нижний Тагилдин, Свердловскдин, Волгограддин, Архангельскдин, Тюмендин, Омскдин областрай, Татарстандай ва маса чкайрайни).
1999-йисан 11-августдиз интердесте Махачкъаладай дагъларихъди рекье гьатна. Чкадин къайдаяр хуьдай органрин къуллугъчийрин, гуьгьуьллубурун, армиядин ва ОМОН-дин подразделенийрин сад тир къуватралди 25-августдалди ЦIумада ва Ботлих районар душманрин геллегьрикай михь хъувуна. Гуьгъуьнлай террористар Новолак райондай, Къизлярдайни чукурна.
Четин йикъара халкьдин ополченидин дестеяр республикадин саки вири хуьрера, шегьерра, районра арадал атана. Лезгийрикай, даргийрикай, аваррикай, лаквийрикай, къумукьрикай, ногъайрикай, агъулвийрикай, табасаранвийрикай, гьакIни маса халкьарин векилрикай ибарат интербригадади вичин буржи баркаллувилелди кьилиз акъудна, игит рухвайрин сад тир къуватри Дагъустанни хвена, вири Россияни.
Лайихлувал, намуслувал, садвал, гьахълувал, жуьрэтлувал, викIегьвал ва къилихрин гзаф кьадар хъсан маса ерияр хас я Дагъларин уьлкведин халкьариз. Ина анжах са чпиз хас тир къадим культура, къени адетар авай цIудралди халкьар виш йисаралди дуствилелди санал яшамиш жезва. Дагъустандин садвал, ана яшамиш жезвай миллетрин садвал хьиз, дерин манадин, гзаф терефрин еке месэла я. Чи алимри-философри кхьенвай кIвалахра (ХХ асирдин 90-йисар квачиз) Дагъустандин халкьарин садвилин идеяйри гзаф чка кьазва. И кар, кьетIенвал вирида гьамиша аннамишун, и идея мадни виликди тухун важиблу я, гьикI хьи, Россиядин, Дагъустандин къуват, къудрат гьамиша садвиле ава.
Мукъаятвал истемишзава
СтIал шаир Сулейманахъ философдин хьтин ихьтин цIарар ава:
Ажайиб къвез фида дуьнья,
Я вилик, кьулухъ тийижиз,
Са зерре кьван эдеб-гьая,
Вичик квай синих тийижиз.
ХХ асирдин Гомер амайтIа, къенин девирдиз ада ихьтин къимет гудай: дуьньядин хак акъатнава! Гьакъикъатдани гьакI я. Дуьньяди саки гьар юкъуз, гъуьлягъди хьиз, вичин хам дегишарзава. Ислягьвал хуьнин даях, пайдах, мягькем къеле тир Советрин Союз авайла, вагьшийри, дявекарри адахъай вил къязавай. СССР чукIурайла, дуьньядин агъаяр чеб я лугьузвайбуру Ирак, Ливия, Афгъанистан, Сирия барбатIна, ислягь Белграддал бомбаяр вегьена. Слободан Милошевичан, Саддам Хусейнан, Муамар Каддафидин чанариз къаст авуна. Чи уьлкве чукIуриз хьуни ашкъиламишай, иштагьар мадни ачух хьайи душманри РФ-ни пайи-паяр, адан девлетар, ресурсар чпин гъилик авунин мураддалди Чечняда дяве къарагъарна, чи уьлкведа гзаф терактар, ягъунар, кьиникьар, цIаяр ягъунар, кIвалер чукIурунар (ва икI мад) тешкилна.
Советрин Союз, Варшавадин икьрардин коллективный хатасузвилин система чукIурайла, виликан соцгосударствойрин крарик активнидаказ къаришмиш жедай, западдиз хуш тушир режимар кIуддай мумкинвал арадал атана. ИкI, и кар империалистрилай Югославияда, Украинада, Гуржистанда, Къиргъизистанда, Молдавияда, Египетда, Ливияда, Иракда, Тунисда ва маса уьлквейрани кьилиз акъудиз алакьна. Чеб дуьньядин агъаяр яз гьисабзавайбуру миллиардралди пулар ахъайна, сифте нубатда и ва я маса уьлкведин яшайишдин, сиясатдин ва экономикадин терефра къайдасузвилер, алаш-булашдин гьалар арадал гъизва.
Ш. Шихмурадов
