Россиядин халкьарин садвилин йис
Малум тирвал, Россиядин Федерацияда алай вахтунда 190-далай гзаф миллетар яшамиш жезва. Ихьтин чIехи уьлкведин агалкьунарни асул пуд дестекдал – даяхдал бинеламиш хьун лазим я: виликди фенвай экономика, жемиятдинни сиясатдин жигьетдай мягькемвал, дурумлувал, миллетрин, динрин арада меслятвал, туькIвейвал, сад-садав кьун. Гьам – вири уьлкведа санлай, гьамни – чка-чкада. Ибур чеб чпелай жери крар туш, дуьзгуьн идеяяр, идеалар, бинейрин баркаллу тарих, и тарихдин игитвилин чинар, лайихлу ксар чир хьун, чирун ва, ара датIана, галатун тийижиз, герек кIвалахни тухун важиблу я.
Гьавиляй алатай йисан 25-ноябрдиз Президент В.В. Путина миллетрин арада алакъайрин рекьяй Советдин заседанидал 2036-йисалди государстводин милли политикадин цIийи хъувунвай Стратегия тестикьарун дуьшуьшдин кар туш. И гзаф важиблу документда кьилин фикир уьлкведин халкьарин, миллетрин арада садвал хуьниз, мягькемаруниз, гьакI РФ-дин Гьукуматдиз ам уьмуьрдиз кечирмишуниз талукь тапшуругъарни ганва. Чун сад ва тупламиш хьунилай, и кар гзаф важиблу тирди дериндай аннамишунилай уьлкве вири рекьерай виликди фин, ада гележегда мадни цуьк акъудун аслу я. ИкI, 25-декабрдиз Президентди 2026-йис Россиядин халкьарин садвилинди яз малумарнавайдакай ва талукь тир къарардал къулни чIугунвайдакай хабар гана.
Садвал чи къуват я; сад хьайи инсанри дагълар юзурда; cадвал авай чкада азадвални жеда; стхаяр, халкьар сад хьайила, душманар катда, – чирзава чаз чи халкьдин камаллу мисалрини.
Жуьреба-жуьре девирра Урусатдин чилерин, князрин арада садвал авачирла, абуру гьарда санихъ ялиз, уьлкве пайи-паяр хьанвайла, къецепатан гзаф душманри и кардикай гьикI менфят къачунайтIа, тарихда мисалар гзаф ава. ГьакI хьайила, тарихдин вакъиаяр, халкьар тупламишунин, душманар терг авунин кьиле акъвазай зурба ксарни хъсандиз чир хьун, веревирдерни авун важиблу я. «РикIел хуьн (память) – имни яракь я, – кхьенай В. Пикула. – Ватандин тарих чир хьуни инсанар руьгьдиз девлетлубур, къилихриз мягькембур, акьулдиз – къанажагъдиз уяхбур, хцибур, дикъетлубур ийида». Къадим Римдин сиясатдин деятель, оратор, адвокат, писатель Цицеронахъни гзаф камаллу гафар ава: «Тарих – асиррин шагьид, гьакъикъатдин чирагъ, зегьметдин руьгь, уьмуьрдин насигьат я». Тарих чин тийиз, милли къанажагъдикай рахун гьаваян кар я. Гьавиляй алимри тарих дувулар виликан девиррин деринра авай, бегьерар гележегда агакьдай цуькверин кIунчIарив гьавайда гекъигзавач.
Халкьарин садвилин бинейрин бинеяр
Тарихдай чаз чизвайвал, гьеле 13-14 лагьай асирра немсерин рыцаррин Тевтондин ва Ливондин орденри – турар, къилинжар гвайбуру, чкIайвиликай, сад туширвиликай менфят къачуна, РагъэкъечIдай патан Европадин ва Урусатдин халкьар гзаф гьелекзавай. 1242-йисан 5-апрелдиз полководец Александр Невский кьиле авай урусрин дирибаш кьушунри Чуд вирел рыцаррин геллегьар кукIваруни (Ледовое побоище) Римдин католикриз урусрин чилерин агъавал ийиз кIан хьунин планар дарбадагънай, Прибалтикадин халкьаризни чапхунчийрин хура акъвазиз куьмекнай. Амма Европадай датIана куьмек къвез хьуни, Римдин империяди тереф хуьни Тевтондин ордендиз халкьарин аксивал пуьрчуькьардай, Висладинни Немандин арада гегьенш чилер пацук кутадай мумкинвал ганай, Урусрин государстводиз Балтикадиз фидай рекьер агална, регион экономикадин жигьетдай виликди финиз кьецI гузвай. Феодальный Русь чкIанвайвиликай, ам монголринни татаррин чапхунчийрихъ галаз женгера зайиф хьанвайвиликай менфят къачуна, Тевтондин ордендин рыцарар, Швециядихъни Даниядихъ ва Ригадинни Дерптдин кешишрин кьушунрихъ галаз сад хьана, урусрин чилериз гьахьна. Кьиле шведрин герцог, полководец Биргер аваз авур сифте гьужум Невадин женгина чибур гъалиб хьуналди акьалтIнай. 1240-йисан хъуьтIуьз немсерин кьушунар Новгороддин мулкариз сухулмиш хьана, анра вири тарашна. Гьа хъуьтIуьз душманди Псковдални вегьена. Воевода хаин яз, и шегьер немсерив вугана. Новгородвийри а чIавуз Переяславлдин князь тир Александр Ярославичавай куьмек тIалабна. ЧIехи пай ремесленникрикайни лежберрикай ибарат ополчение кIватIна, А. Невскийди Финский заливдихъ гьерекатна. Копорье къеле къачуна, 1241-йисан сифте кьилера Новгороддин чилер азад хъувуна. Вичин стха Андрей кьиле авай полкарин куьмекни галаз, А. Невскийди немсерин гарнизон пуьрчуькьарна, Псковни азад хъувуна, ам Ордендин чилериз гьахьна. Амма рыцарри мад къуватар кIватIна ва мад урусрин чилерал вегьена. А. Невскийди абурун вилик пад атIана, душман Чуд вирин муркIадал дарбадагъ авуниз гьазурвилер акуна. Ордендин рыцарри, Прибалтикадин кешишдин ва датчанрин къуватарни галаз, 1242-йисан 5-апрелдиз урусрин кьушунрин центрадал гьужумна. Александран кьушунри абур элкъуьрна кьуна, хейлин ягъияр кьена, вире батмиш хьана ва есирвиле кьуна.
(КьатI ама)
Ш. Шихмурадов
