8-Март – Виридуьньядин дишегьлийрин югъ

Гьар са девирдихъ вичин кьетIенвилер, лишанар, къазанмишунар, магьрумвилер­, къени ва пис крар ава. Яшар яхцIурни цIуд йисалай алатнавай инсанар алай аямда чка-чкада арадал къвезвай яшайишдин нагьакьан крари тажубарзава. Жегьил хизанар, санал кьуд-вад йисни тахьанмаз, къакъатзава, чамни свас чара жезва. Виликдай ихьтин крар чи хуьрера тек-туьк тир эхир. Инал государстводин статистикадин делилар гъайитIа, пис туш.

2020-йисуз Дагъустанда 5200, 2021-йисуз 9131 хизан чара хьана. Иллаки 2022-йис и жигьетдай рикIел аламукьдайди хьана: 18 агъзур хизан чара хьана. 2025-йисуз гена гьалар са жуьре къайдадик акат хъувуна. 2024-йисан нетижайрив гекъигайла, чара хьайибурун кьадар 31 процентдин тIимил хьана. Пешекарри тестикьарзавайвал, гзафни-гзаф кьуд-вад йисуз санал яшамиш хьайи гъуьлни паб чара жезва.

Себебар гьихьтинбур жезва? Хизандиз пул бес тахьун, яшайишдин кIвал тахьун, чIуру къилихар, амалар, кукIун-чухун, сада-садаз ихтибар тавун, къилихар кьун тавун, гъуьлуьн бейкарвал, аялар тахьун…

Яргъалди дуствилелди, кIанивилелди яшамиш жезвай, чешнелу хизан арадал гъанвай заз чизвай инсанрик Магьмуд ва Пакизат Рагьимхановарни акатзава. Къведай йисуз абуру чпин санал хьунин 50 йис къейдда. Къе чна хизандин мягькемвиликай, дишегьлидин бахтуникай, яшайишдин муракаб месэлайрикай ва гъуьлни паб яргъалди санал яшамиш хьунин сирерикай Пакизат Наж­мудиновнадихъ галаз суьгьбетзава.

– Зур асир са къулан патав акъудун регьят ва я четин кар яни? Магьмуд КIиридай, вун Билбил-Къазмайрин хуьряй я. Куь рекьер мус ва гьикI сад-садал ацалтна? – хабар кьуна за.

— Заз жуван уьмуьрда акурвал, зегьмет чIугвазвай, чарадан гьалалсуз затIуна вил авачир, масадаз писвал тийиз алахъзавай, къени крарихъ калтугнавай инсанриз гьар са югъ четин акъваззавайди я. ГьикI лагьайтIа, ам регьят рекьерихъ къекъвезвач. Хизандин гьакъиндайни гьа икI лугьуз жеда. Лап кесибар, девлетлуяр хьайитIани, жемятар кIватIна, мехъер тешкилзава, кьве жегьил агудзава. Хизан гьуьрметлуди, кIаниди, дуст­вилинди, хушбахтлуди хьун гьа кьве жегьилдилай аслу я. Паталай меслятар, теклифар (гьам хъсанбур, къенибур, гьам писбур, нагьакьанбур) гудайбурни жезва. Мадни абурукай хийирдинбур хкяна, чIурубур инкарна, дуьзбурал амал авун гьа жегьилрилай аслу я. Кьиле затI авачирбуру, кстахбуру, аватIа, са зун ава лугьузвайбуру чIуру меслятар кьазва. Абур уьмуьрдив гьикI кIандатIани хьурай лугьудай тегьерда эгечIзава. Гьелбетда, ихьтин хизанрин уьмуьр куьруьди жеда.

Чи хуьруьн школа муьжуьд йисанди тир, — давамарзава ихтилат Пакизат Рагьим­ха­новади (Туьменовади). – ЦIуд лагьай класс­­диз Тагьирхуьруьн-Къазмайрин юкьван шко­ладиз фена кIанзавай. И кар диде-бу­ба­диз са акьван хуш хьанач. Заз амукьайди хуьруьн «Победа» совхоздиз кIвалахал фин хьана. Зи дах Нажмудин майишатдин бригадир ва лап хъсан багъманчи тир. Багълар лагьайтIа, чахъ пара авай. Бригадирди тапшурмишай гьар са кIвалах гъиле-гъил аваз тамамарун заз адет хьанвай. Ара-бир зал кIвалахар гзафни ацалтзавай. ЯтIани за наразивалзавачир. За багъларани, уьзуьмлухрани, никIерани, саларани зегьмет чIугуна. Тарифун туш, зун зирек, викIегь, дирибаш руш тир. Бязибуру лугьудайвал, цIайни гум, цIайлапандин хьел. Совхоздин директордизни и кар акуна ва ада са юкъуз лагьана: «Чна вун Махачкъаладиз бухгалтерар гьазурдай школадиз ракъурда. КIелна, хъша, вакай совхоздин бухгалтер жеда».

Гьелбетда, зун шад хьана. Махачкъала­­диз атана. Ина зав хабар агакьна: бес бухгалтервиле маса руш кьабулнава. Хъел атана заз. Бухгалтервилин школадани кIелиз, заз шуьшедин чIунарин заводда кIвалахизни кIан хьана. Ана захъ галаз школада санал кIелай Гьуьруьзатани кIвалахзавай. Адани зак ашкъи кутуна. Заводдин кадрийрин отделдиз фена, кIвалахдин гьакъиндай рахунар ийидай вахтунда зун са жегьилдиз (ахпа чир хьайивал, – кIириви Магьмудаз) акуна. Гьа и акун адаз бес хьана кьван. Меркезда зи чIехи стха Нарудин яшамиш жезвай. Гежел тевгьена, Магьмуд зи стхадин кIвализ фена ва адаз вич вучиз атанвайди ятIа малумарна. Гьелбетда, стха гададин адетсуз къастуни тажубарна. Са сеферда акуна, кIанзава лугьуз, гьатта къизилдин тупIални гваз атун – де лагь, вуж тажуб жедач кьван.

Куьрелди лугьун хьи, Магьмуд вичин фикирдилай элячIнач. Ада стха  инанмишарна. Хуьруьз зи диде-бубадин патав ам са шумудра фена (диде акси тир, ам «за руш дагълариз гъуьлуьз гузвайди туш» лугьуз акъвазна). Гьабурни алакьарна, вичин къастарихъ, мурадрихъ инанмишарна.

Чун чаз чир хьайи пуд вацралай мехъер­ни хьана, зун КIиридиз тухвана. Гьа югъ къе­нин югъ – чун санал ала, сада-садаз ­уьмуьр ширинарзава.

– Пакизат Нажмудиновна, вун чешнелу хизандин, вафалу веледрин, хтулрин сагьиб я. Вун бахтлу дишегьли я лугьуз жедани?

— За жув бахтлу дишегьли яз гьисабзава. Гьелбетда, «бахтлу» гафунин манаяр ге­гьеншбур я. Гьар са инсандизни бахтлувал, къанажагъдиз, зигьиндиз, уьмуьрдин тежрибадиз ва маса ерийриз килигна, вичин вилерай аквазва. Зи бахтлувал адетдинди я.  Диде-буба инжиклу тавуна, кьве патанбурувни сад хьиз эгечIуналди, арада гьуьрмет-хатур аваз, сада-садан гуьгьуьл къачуз, четинвилериз санал дурум гуз, яшамиш хьун. Гьа им бахт я. Къе зун и яшдиз атана, чун сад-садаз ала, гьуьрметлу хьун, гъавурда акьадай веледар хьун, хтулриз зунни Магьмуд чпин баде, чIехи буба хьиз кIан хьун – им бахт я. Инал за къейд авур ерийрин­, крарин иесияр хьайила, девлетни, къулайвални, уьмуьрдал разивални жезвайди я.

– Дишегьли лагьайла, чи фикирдиз диде, вах, уьмуьрдин юлдаш, руш, свас… къвезва. И гафар рикIиз хушбур, ми­либур, руьгь кутазвайбур я. И гафара багъривилин, кIанивилин, гьейранвилин, вафалувилин, къешенгвилин гьиссер, лишанар, рангар ава. Пакизат Наж­му­диновна, ваз чидайвал, чи гадаяр, итимар дишегьлидив гьикI эгечIзава? Абур дишегьли бахтлу авун патал алахъзавани?

— Пара хъсан суал я. Санлай къачурла, чи итимар дишегьлийрив гьуьрметдивди, инсанвилелди, кIанивилелди эгечIзава. Чибуруз миливал, хъуьтуьлвал, къенивал, тавазивал, мегьрибанвал хас я. Гьайиф хьи, бязи итимри чи халкьдин бинеда авай и хъсан ерияр квадарзава. Идаз чIехи жердавай инсандик акатзавай чIуру амалри, къилихри, вердишвилери куьмек гузва. Хъваз, анаша чIугваз, надинжвилер ийиз вердиш хьанвай, темпелвилиз кьил янавай итимрал ацалтай дишегьлийрин уьмуьр татугайди, бахтсузди жезва. Ахьтин хизанар чара жедай чкадални къвезва. Намус квай, аялрин кьисметдикай фикирзавай дидейри вири азабриз таб гузва, итимрин зулумар эхзава, хизан чукIурзавач. Им гьайиф чIугвадай кар я.

– Винидихъ чна чара жезвай хизанриз талукь делилар гъанай. Абур гзаф хьунин себеб вуч я?

— Себебар садни кьвед туш. Кар алайди ам я хьи, жегьилар диде-бубайри чпин хизанар арадал гъуниз мукьуфдивди гьазурзавач. Диде-бубадин кIвале гьазурдан иесияр тир жегьилар, чпин хизан кутурла, кIеве гьатзава. Мехъеррин вилик квай ва адалай гуьгъуьнин гьевеслу, шад, бахтавар йикъар алатайла, уьмуьрдин, яшайишдин йикъар­ башламиш жезва. Гъанвай сусаз кIвалин крар ийиз, хуьрекар гьазуриз, гъуьлуьхъ гел­къвез чизвач. Чам вичин хиве гьатнавай важиблу жавабдарвилин гъавурда гьатнавач. Адаз сусав гьикI эгечIдатIа, адан иштагьар гьикI таъминардатIа чизвач. Нетижада сад-садан гъавурда акьун тавунар, бейкефвилер, хъел хьунар жезва. Свас дидедин патав кат хъийизва. Гъавурда туна, эл­къуьр­на хсуси кIвализ рахкурна кIандай чкадал, ада рушан тереф хуьзва, адак мадни лувар кутазва. Рушан «зун адахъ галаз яшамиш хъжедач» лагьай гафариз къуват гузва.

Алай вахтунда уьмуьрда жезвай дегишвилери, жегьилри чеб тухузвай тегьерди, абурук акатзавай чIуру амалри диде-бубайрик къурху кутазва. Рухвайринни рушарин уьмуьр тешкилун четин месэладиз элкъвенва. Завай са шумуд чирхчирди, танишди чпин рухвайриз кутугай чкадилай сусар жагъурун тIалабна. Чибуру лугьудайвал, вири бахта-бахт я. Уьмуьрда гьикI жезва? Ара-бир лап хъсанбур я лугьузвай гадани руш, эвленмиш хьайила, чIурукIа акъатзава.

Заз чида хьи, инсанвал, зегьмет, гьуьр­мет вине кьазвай хизанра тербия къачунвай веледри кутазвай хизанарни къадимлубур жезва. Гьа са вахтунда гележег бахтлуди, тарифлуди, пайгарди хьун гьар са жегьилдилайни аслу я. Жуван бахт патал, ­уьмуьрдин юлдашдин гъиле-гъил туна, зегь­мет чIугуна кIанда. Акьалтзавай четинвилерни манийвилер санал алудиз вердишарун герек я.

– И рекьяй, заз чиз, куь хизан къенин жегьилриз хъсан чешне я.

— Мумкин я. Зунни Магьмуд эвленмиш хьайила, чун Махачкъаладин шуьшедин чIу­нарин заводдин общежитида яшамиш хьана. Дар кIвал тиртIани, мугьманар кими хьайиди туш: гагь зи, гагь гъуьлуьн талукьар, мукьвабур, хуьруьнвияр. А чIавуз меркезда лезгияр са акьван авайди тушир.

Магьмуда — заводдин хаммалдалди таъминардай отделда инженервиле, за МВД-дин ВДО-дин отделда кIвалахзавай. Чи гъилиз аяларни атана: хва Ислам ва руш Асият. Советрин Союз чукIунихъ галаз санал яша­йиш заланди хьана. Виридахъ галаз чнани са гьилле кьил акъудна, хизан хвена. 2003-йисалди Магьмуд заводда амукьна. Ам къуллугъдин жигьетдайни вилик фена. Отделдин начальник хьана адакай. Ахпа ам «Кавказкурортстрой» карханадиз фена кIвалахиз. Зи хьиз, Магьмудан хизанни чIехиди тир. ГьакI хьайила, диде-бубайрихъ чаз куьмекдай мумкинвал авачир. Аялар са гьилле кIвачел акьалтайла, яшайишдин­ къулайвилер арадал гъунивни эгечIна чун. Магьмудан хуьруьнвидин куьмекдалди «Теп­лицайрин майи­шат» авай чкадай чил къачуна ва анал чна кIвалер эцигна. Магьмуд — устIар, зунни фяле хьана. 26 йисуз МВД-дин къурулушда къуллугъ авур зун бизнесдал элячIна. Хизандин къайгъуяр артух жезвай. Финансар акъакь­завачир. Бизнесди чи мумкинвилер артухарна. Шегьердин къулай чкадилай кIвалер маса къачуна. Веледриз кьилин образование къачудай мумкинвал яратмишна. Сифте кьиляй общежитидин дар кIвале яшамиш хьайи чун къе гегьенш ва къадимлу хсуси кIвалерин, хъсан хизандин иесияр я. Гьикьван четинвилер ацалтнатIани, чна абур санал, сада-садаз куьмек гуз, алудна. Аллагьди гайитIа, къведай йисуз чна санал яшамиш хьунин 50 йис къейдда.

–   Пакизат Нажмудиновна, вун, къад йисалай виниз жавабдар къуллугъдал хьайи кас, кIвалин кайвани общественный кIвалахрик гьикI экечIайди я? «Суна чан» ансамбль тешкилун гьикI рикIел атана?

— Авайвал лагьайтIа, зун алаз хьиз ватанперес я, миллетчи ваъ гьа. Меркезда кьиле физвай милли мярекатрикай (театр­дин тамаша, концерт, эдебиятдин вечер, гуьруьшар, собранияр) зун хкечIзавайди тушир. Са бязи месэлайри, гьар жувандан хьиз, зи  рикIни тIарзавай. Аялар чIехи хьанвай. Бизнесдин карни филик физвай. Азад вахтни амукьзавай. Зун жуванбуруз алакьдай куьмекар гуз алахъна. Къени крар алакьни авуна. Иштагьар мадни ачух хьана.

–   Гьа идалди ви общественный кIвалах акьалтзавач кьван?

— Ваъ, гьелбетда. 2014-йисалай за лезгийрин милли автономиядин председателвилин везифаярни тамамарзава. Хсуси идара, мажиб авайди туштIани, чна меркезда милли месэлаяр гьялуник пай кутазва, гьукумдин талукь тир идарайривай истемишунар ийизва, теклифар гузва. За эзбердач, чна Махачкъалада, жуван Билбил-Къазмайрин хуьре, Дербент шегьерда авунвай къени крарикай чи ватанэгьлийриз хабар ава. Са кардикай лугьуз кIанзава: 2019-йисан сентябрдиз Дагъустандиз Туьркиядай чи ватанэгьлияр-лезгияр атанай. Абурухъ галаз «Лезги газетдин» редакцияда пара метлеблу гуьруьш кьиле фенай. Туьркиядай атай стхаяр вири за чи кIвале илифарнай. Ватандин няметрин атир галай хуьрекар гайи абуруз хьайи кьван шадвилин гьиссер гилани зи рикIел аламайди я.

– Пакизат Нажмудиновна, веледрикай ви рикI архайин яни? Суварин вилик вуна чи дишегьлийриз, иллаки жегьилриз вуч  лугьуда?

— Аллагьдиз шукур, зунни Магьмуд чи балайрилай рази я. Кьведани Дагъустандин техуниверситет куьтягьна. Ислам Моск­вада яшамиш жезва. Адахъни Лилиядихъ руш Камила ва хва Сулейман ава.

Асият шегьердин къацу набататар­ битмишардай майишатдин кадрийрин отдел­дин начальник я. Адахъни Хтун-Къаз­майри­лай тир уьмуьрдин юлдаш Шамилахъ Лейла ва Алимегьамед балаяр ава. Абуру чун гьамиша шадарзава.

Заз малум тирвал, Дагъларин уьлкведин агьалийрин 55-57 процент дишегьлийри кьазва. Обществода пайгарвал хуьнни, хьунни абурун крарилай гзаф аслу я. Гьавиляй заз вири дишегьлийрихъ бахтлу, къени, муьгьуьббатлу хизанар хьана, абуру рес­пуб­лика абад, авадан авуник чпин зегьметдин пайни кутуна кIанзава. Жегьилри, инсанвал вине кьуна, халкьдин адетар, ахлакьдин, марифатдин къанунар вилив хвена, виликди еримишна кIанзава заз.

Квез ва чи вири дишегьлийриз сувар мубаракрай, гьуьрметлу Пакизат Нажмудиновна!

Нариман Ибрагьимов