(Шаир Ахцегьрин машгьур школада)

Ахцегьрин машгьур школадин кIавузардикай хкатай лап бажарагълу ксарикай сад вичиз гзаф патарихъай гегьенш зигьин-алакьунар ганвай Имам Исламович Асланов я – алим, журналист, шаир, Каспийск шегьердин гьуьрметлу гражданин...

Ам 1924-йисан 10-январдиз Ахцегь райондин Усуррин хуьре зегьметчи чIехи хизанда дидедиз хьана (2006-йисуз рагьметдиз фена). Диде рагьметдиз фейидалай кьулухъ 18 йисан яшдавай чIехи хцин хиве вичелай гъвечIи 8 аялдин – стхайринни вахарин къай­гъударвал авун гьатна. Колхозда кIвалахиз, къизилдин медалдалди Ахцегьрин 1-нумрадин школа акьалтIариз алакьай викIегь жегьилди гуьгъуьнлай яру дипломдалди ДГУ-дин филологиядин факультет ва Москвада аспирантура куьтягьна. Вичин вири чирвилер, алакьунар асул гьисабдай педагогикадинни публицистикадин рекье эцигай муаллимдин экуь къамат несилрин рикIера эбеди я.

Квел машгъул хьана Имам Асланов, халкьдин арада кьетIен гьуьрмет, машгьурвал ада гьикI къа­занмишна? 30 йисалай артух­ вахтунда ада Каспийскда дагъви­ етим аялар паталди тир шко­ла­­дин-интернатдин муаллимвал­, ди­­ректорвал авуна. ДАССР-дин ла­йихлу муаллим, РФ-дин прос­­ве­щенидин отличник лагьай­ кьа­­кьан­ дережайриз акъатай пе­ше­кар­дин гъиликай-тер­бия­ди­кай хка­тай 18 касдикай педагогикадин илимрин кандидатарни докторар­ хьана, парабуру чпи-чеб писателвилин, искусстводин хилера малу­марна. ИкI, Мегьамед-Расул Да­­гъустандин халкьдин писател­ви­лин, Таймаз Асланов машгьур ша­ир-драматургвилин, Салман Ас­ла­нов скульпторвилин, Тажидин­ Мегьамедов Дагъустандин культурадин лайихлу къуллугъчи – фоторепортёрвилин (вирибурун тIварар кьаз жедач) дережайриз акъатна.

Общественный деятель ва писатель яз, И. Асланов са шумуд­ра Каспийск шегьердин собранидин депутатвиле хкяна, 15 йисуз Лезги писателрин союздин (ЛПС) Каспийскдин отделенидин кьиле акъвазна. Адан къелемдикай 24 ктаб ва илимдин 250 ахтармишун,  публицистикадин  кIва­лахар хкатна. Машгьур яратмишунрин арадай «Баркаллу инсанар» (1961), «Къайгъудик квай инсанар» (1962), «ТIвар алай сят» (1966), «Ги­мишдин цам» (1995) ва маса тIварар кьаз жеда. Вичин очеркра, гьикаяйра ва шиирра, халкьдин сивин яратмишунрин такьатар ишлемишиз, авторди жегьилар патал эдеб-ахлакьдин, тербиядин месэлаяр къарагъардай.

Дагъустандин школайринни интернатрин кIвалахрин тежрибадин ахтармишунрин бинедаллаз ада 1968-йисуз «Педагогические проблемы формирования коллектива с многонациональным сос­тавом учащихся» темадай­ педа­гогикадин илимрин­ кандидатвилин диссертация хвена. Гуьгъуьн­лай Каспийскдин лит­объе­­диненидин членрин яратми­шунрин «Первая ласточка» (1962),    «У кромки­ моря» (1984), «Го­­род наш родной» тIва­рар алай кIватIалар гьазурна чапна, 1990-йисуз «Использование исторических памятников в патриотическом воспитании школьников» темадай кIвалах кхьена.

И мукьвара Ахцегьрин машгьур музейда Имам Асланован   уьмуьрдинни яратмишунрин рекьиз талукь экспозициядин вилик (ада гьеле чан аламаз вичин хсуси архивдин материалар музейдиз вахкана) Агьмед Дагъларова суьгьбет авурвал, Имам Асланов СтIал Сулеймана илгьам гайи бажарагъ я.

Кар икI хьана. Дагъустандин халкьдин шаир СтIал Сулейман кудай дарман ятарин санаторийда сагъламвал мягькемарун патал 1936-йисуз вичин хва Мусаибахъ галаз балкIанраллаз, Кьурагьай яна, Ахцегьиз атана. Эхь, ада хкягъай бубайрин жигъиррин рехъ «Кьасумхуьр – Кьурагь – Ахцегь» гилани инсанрин рикIелай фенвач. 2024-йисуз, чIехи шаирдин 155 йисан юбилейдин шадлухдай СтIал Сулейманан райондин жегьилрин парламентдин членрин дестеди гьа и рехъ-маршрут тикрар хъувунай. Ахцегь райондин администрациядиз гьатта анай машиндин рехъ тухудай фикир ава.

Лугьун хьи, Ахцегьрин гьамамрал хьайи пуд-кьуд югъ шаирди неинки вичин сагъламвал мягькемаруниз серфна, кьилинди халкьдин шаирдиз чкадин жемятдихъ галаз чими гуьруьшмишвилер тухудай надир мумкинвал хьана. Ахцегь райондин кьиле авайбуру, вилик-кьилик квай ксари ам еке гьуьрметдивди къаршиламишна. СтIал Сулеймана ахцегьвийрихъ ва райондин маса хуьрерин агьалийрихъ галазни, гуьруьшмиш жез, ачух рикIин суьгьбетарна.­ Дагъустандин халкьдин шаир Ах­цегьиз атанвайди чир хьайила,­ «якъин чи уьшкъуьли багъдални кьил чIугвада» (школадиз а чIа­вуз гьакI лугьузвай) лугьуз, коллективдик къалабулух акатнавай. ГъалатI хьанач, ам школадиз ­атана.

1936-йисан апрель. Ахцегьрин уьшкъуьли багъдин гьаят. Вири коллектив суварин къайдада шадвилин кьетIен линейкадал акъваз­нава. В.И. Ленин хайи йикъан­ (22-апрель) серенжемрин сергьят­ра аваз, ина хъсандиз кIелзавай аялар пионервилиз кьабулиз гьазур я. Виридан вил варарал ала, СтIал Сулейман гуьзетзава. Амма ада вич яргъалди гуьзетиз тунач. М. Горькийди «ХХ асирдин Гомер» тIвар гана, Ленинан ордендин сагьиб тир, вири уьлкведа машгьур шаир райондин вилик-кьилик квай ксарин арада аваз линейкадал атана. Аялриз, кIватI хьанвай вири жемятдиз ам рикIелай алат тийидай вакъиа хьана. ГьикI хьи, адет яз, аялрин гарданра яру галстукар, несилрин арада алакъа хуьн яз, чIехи юлдашри гъвечIибурув вугузвай эстафета хьиз, чIехи классра кIелзавай комсомолри ва я тешкилатдин вожатыйри твадай. И сеферда лагьайтIа, и кар машгьур шаирди авуна!

СтIал Сулеймана, коллективдин вилик акъвазна, насигьатринни тебрикдин таъсирлу гаф лагьайдалай кьулухъ са жерге отличникар пионервилиз кьабулна. ЧIехи шаирди аялрин гарданра галстукар твадайла, гуя ам вич аялрин заминвиле акъваззавай: «Куьн гила пионерар я, кIелунани, амай вири хъсан крарани сифтебур, чешнелубур хьана кIанда…» Вични а макъамда, дагъвийрин арада чIехидан гафунихъ илла­ки кьетIен къуват, ихтибарлувал­ авайла, им уьмуьрдин гьич рикIе­лай тефидай тарс тир.

Ахпа школадин уьмуьрдин важиблу серенжемдал ацалтай чIе­хи шаирдин гардандани лишанлу яру галстук твадайвал хьана. Нел тапшурмишда и кар? Пионервилиз кьабулзавай 5-классрин аялрикай виридалайни хъсандиз кIелзавай ученик Имам Асланов яз, гьадал тапшурмишна. Имама шаирдин гарданда мукъаятвилелди яру галстук туна. «Сагърай, чан хва. Гьа икI хъсандиз кIела, Ватандиз бакара къведай гегьенш чирвилер къачу, агалкьунар хьурай вахъ!» – лагьана ада аялдин кьилелай кап элкъуьрна…

И югъ, вакъиа неинки анал алайбурун рикIера, гьакI школадин тарихдин кьетIен чин яз амукьна. Лишанлу вакъиадин гьуьрметдай гьа чIавалай инихъ школа СтIал Сулейманан тIварунихъ галайди яз гьисабзавайтIани, официальнидаказ и тIвар гуьгъуьнлай, 1998-йисан 20-февралдиз, регист­рациядин (ЕГРЮЛ, ОГРН) документра МКОУ «Ахтынская средняя общеобразовательная школа №1 им.  С. Стальского» тамам тIвар кхьинихъ галаз тестикь хьана.

Тарихдин и агьвалатда виридалайни итижлуди – шаирди кьилелай кап элкъуьруникди аял­дин­ илгьам ачух хьун я. Дагъус­тан­дин халкьдин шаир СтIал Сулейман школадиз атуникай пакадин­ юкъуз­, цлан газет акъуддайла, Имам Асланова, икьван гагьди яратмишунин са цIарни кхьин тавур гадади, вичиз руьгьдин регьбер хьайи шаирдикай вижевай шиир кхьена. Гележегда адакай гьакъикъатдани шаир, публицист, ватанперес, халисан инсан хьана.

Дашдемир  Шерифалиев