12-13-ноябрдиз республикадин мулкунал Каспийдин рекъемрин международный форум кьуд лагьай сеферда кьиле фена. Мярекатда Россиядин жуьреба-жуь­ре регионрай ва Каспий гьуьлуьн патав гвай уьлквейрай тир тахминан 2 агъзур касди иштиракна. Малум жезвайвал, рекъемрин къурулушар экономикадин гегьенш къатара ишлемишунин месэлади къвердавай гзаф итиж желбзава.

12-ноябрдиз Каспийск шегьердин «Моск­ва» КРЦ-дин майдандал уьлкведин­  гьукумдин органрин, бизнесдин, ИТ-компа­нийрин векилар, пешекарар ва Азербайжан­дай, Индиядай, Ирандай, Къазахстандай, Тажикистандай ва Туьркменистандай тир амадагар кIватI хьана.

Форумдин кIвалах «Рекъемрин трансформациядин хиле Каспийдин патав гвай уьлквейрин тежриба» месэладай веревирдерилай башламишна. Мярекат ачухай РД-дин Кьил Федор Щукина тебрикдин келимаяр лагьайдалай кьулухъ кьетIендаказ къейд авурвал, рекъемрин форумдиз гьам Россиядин регионрин, гьамни Каспийдин патав гвай уьлквейрин патай еке итиж ава. «И майдандал са кьадар уьлквейрай тир амадагар санал кIватI хьуни  государстводин ва бизнесдин итижар патал форумдин важиб­лувал гьикьван екеди ятIа къалурза­ва. Лагьана кIанда, Каспийдин региондин­ уьлквейрин арада «рекъемрин муьгъ» туькIуьрун чи мурад я. Дагъустан Республикадихъни и карда лайихлудаказ иштиракдай вири мумкинвилер авазва», – лагьана ада.  

Уьлквейрин арада сих алакъаяр аваз кIва­лахунин важиблувиликай гуьгъуьнлай рахай РФ-дин МИД-дин Федерациядин субъ­ектрихъ, парламентдихъ ва жемиятдин­ кIватIалрихъ галаз алакъайрай департаментдин директор Игорь Копыринани лагьана. Ада къейд авурвал, къецепатан сиясатдин рекьяй министерстводи Каспий гьуьлуьн къерехда авай вад уьлкведин арада гьамиша амадагвилин алакъаяр хуьнин ва экономикани сиясат вилик тухунин рекье  сада масадан итижар фикирда кьунин мес­эла иллаки важиблуди яз гьисабзава. 

Кеферпатан Кавказдин федеральный­ округда Россиядин Президентдин тамам ихтиярар ганвай векилдин заместитель Владимир Надыктоди форумдин дережа да­тIана хкаж жезвайдакай лагьана. «За Кас­пийдин рекъемрин форумда иштиракиз им пуд лагьай сефер я, гьаниз килигна, завай адан ери къвердавай  виниз жезвайди къейд ийиз жеда», – лагьана ада.

Форумдин пленарный веревирдерин иштиракчийри электронный гьукумат вилик тухунин, рекъемрин жигьетдай барабарсузвал арадай акъудунин месэлаяр, киберхатасузвилин хиле саналди тир теклифар, серенжемар, гьакIни са шумуд уьлкведин сергьятриз талукь рекъемрин къуллугъар  гуьнгуьна тунин месэладив эгечIдай рекьер веревирдна. Чпин фикирар, Россиядин пешекаррилай гъейри, гьакIни Астрахань шегьерда Къазахстандин генеральный консул Канат Хасенова ва  Исламдин Иран Респуб­ликадин алакъайрин ва информациядин технологийрин министерстводин международный крарай ва экспорт вилик тухунин рекьяй Бюродин директордин заместитель Шахрам Даиди лагьана.

Кьилди къачуртIа, Ирандин векилди  Кас­пийдин гьавиздик акатзавай уьлквейрин арада рекъемрин рекьяй санал кIвалахунин (сад масадахъ галаз алакъалу тир месэлайрин) сергьятар гегьеншарун теклифна. Шахрам Даиди уьлквейрин арада алакъаяр аваз тешкилдай кIвалахдин асул рекьер къейдна:  сад масадахъ галаз алакъалу жедай ва делилрин хатасузвал таъминардай сетар арадал гъун ва лап хъсан дережадиз гъун; электронный алишверишдиз куьмек гун ва ам ви­ликди тухун; тIебии тушир интеллектдин  ва алай аямдин  маса технологийрин  хилера санал кIвалахун; киберхаталувилерикай хуьнин кIвалах гужлу авун; илимдин ва академиядин хилера алакъаяр вилик тухун.

ГьакIни Ирандин патай и ва я маса рекьяй саналди тир кIвалахдин дестеяр арадал гъунин, цIийи технологияр туькIуьрунал ва месэлаяр гьялдай рекьер жагъурунал машгъул вузрин, ахтармишунардай институтрин ва компанийрин  арада  алакъаяр гегьеншарунин теклиф атана. Шахрам Даиди къейд авурвал, Каспий гьуьлуьн  региондин гележег уьлквейривай  чирвилер, технологияр ва менфятлудаказ туькIуьрнавай алакъаяр гьикьван нетижалудаказ ишлемишиз хьайитIа, гьадалай аслу я. ВКС-дин къайдада мярекатда иштиракай Ирандин маса пешекаррини уьлкве ихьтин кIвалахра иштиракиз гьазур тирди малумарна.

Пленарный паюнилай гуьгъуьниз Федор Щукин, гьуьрметлу мугьманрихъ галаз санал, компанийри чпин технологияр ва разработкаяр майдандиз акъуднавай экспозициядихъ галаз таниш хьана. 

Сад лагьай йикъан важиблу мад  са нетижа санал кIвалахунин гьакъиндай икьрардал къулар чIугун хьана: Дагъустандин Гьукумат ва «СКБ Контур» компания электронный документооборот санал вилик тухунин,  карчийриз куьмек гунин ва транспортдин базар  электронный документрал элячIунин карда куьмек гунин гьакъиндай икьрар хьана. Документдал къулар  РД-дин рекъемрин рекьяй вилик финин, информациядин ва печатдин министрдин везифаяр тамамарзавай Юрий Гьамзатова ва компаниядин Кьиблепатан микрорегиондин цент­радин директор Галина Шевченкоди чIу­гуна.

Мярекатдин кьвед лагьай югъ Каспий гьуьлуьн патав гвай уьлквейри государстводин къуллугърин хиле сада масадан тежрибадикай менфят къачуниз, рекъемламишунин шартIара медиа вилик тухуниз ва кьве йикъан вахтунда хьайи тематикадин секцийрин нетижаяр кьуниз талукьарнавай.

РД-дин Гьукуматдин редседателдин за­местителдин везифаяр вахтуналди тамамарзавай Ризван Гъазимегьамедован регьбервилик кваз кьиле фейи нетижаяр кьадай пленарный заседанидал рабочий дестейрин кьилери рекъемрин жигьетдай вилик финин асул рекьерай кьилди къачур теклифар ра­ижна.

ИзображениеГоскъуллугъар ва и карда муьштери­дин итижар сифте чкадал эцигун: «МФЦ 2.0» туькIуьрун. РФ-дин экономикадин рекьяй вилик финин министерстводин департаментдин директор­дин заместитель Аркадий Егорова къейд авурвал, къуллугъриз государстводи агьалийрихъ галаз рафтарвал авунин сад тир, тамам къурулушдиз хьиз килигна кIанда. И жигьетдай кьетIен фикирдиз, адан гафаралди, Дагъустандин тежриба лайихлу я: рес­пуб­ликадин МФЦ-ди неинки къуллугъар таъминарзава, гьакIни абурун игьтияжлувал ва электронный къайдадал алудунин мумкинвилер ахтармишзава.

Муьштеридин итижар сифте чкадал­ эцигунин жигьетдай Дагъустан виниз тир рей­тинг (Б+) авай регионрик акатзава.­ МФЦ-дин бинедаллаз СВО-дин иштиракчийриз 42 рекьяй куьмекар гузва, абуру­кай 40 жуьре куьмек – вири патарихъай фи­кирда­ кьуналди. И къуллугъар тамамарзавай жуьредилай агьалийрин разивилин делил лагьайтIа, 100 процентдиз барабар я. Хъсан тежриба ахтармишуналди, къведай йисан рекъемрин форумдал «МФЦ 2.0» концепция майдандиз акъудун теклифнава (бинеда биометрия ва тIебии тушир интеллект авайдалай гегьеншдаказ ишлемишун авай). 

Экология ва Каспийдин «рекъемрин кьветхвер». PRO GOROD Ассоциациядин эцигунрин хел вилик тухунин  департаментдин кьил Михаил Якьубова алемдай янавай шикилрин ва ИИ-дин бинедаллаз Чилин винел пад зондрин куьмекдалди гуьзчивилик кваз хуьдай сад тир система туькIуьрун теклифна. Ихьтин къурулушди, ада гьисабзавайвал, накьвадин ери дегиш хьунал, законсуздаказ дараматар эцигунал ва гьуьлерин-вацIарин къерехар авай гьалдал гуьзчивалдай мумкинвал гуда. КьетIен фикир «Кас­пийдин рекъемрин кьветхвер» проектдиз гана. Инал ихтилат адетдин картадикай ва я делилрин кIватIалдикай ваъ, гьар жуьредин гзаф кьадар информациядин (спутникдай янавай шикилар, гидрометеорологиядин ва океанографиядин ахтармишунрин нетижаяр ва икI мад) бинедаллаз туькIуьрнавай гьуьлуьн виртуальный моделдикай физва­. Каспий гьуьл эхиримжи йисара тарихда сад­рани тахьай жуьреда (–29,16 метр) кьуразвайди фикирда кьурла, ихьтин модель арадал гъун иллаки метлеб аваз аквазва: ада цин дережадал, экокъурулушар авай гьалдал, мяденри гузвай таъсирдал гуьзчивалдай мумкинвал гуда.

Сад тир сергьятар авай уьлквейри санал кIвалахун ва рекъемрин манат. И секциядин нетижайрикай ахтармишунрин Caspia центрадин директор Орхан Йолчуева лагьана. Веревирдера Россияди, Иранди ва Азербайжанди иштиракна. Гележег аваз аквазвай хилер: международный гьахъ-гьи­сабра рекъемрин валютаяр ишлемишун, транспортдин «Кеферпад-Кьиблепад» рекьиз талукь месэлаяр вилик тухун ва смарт-алакъаяр гегьеншарун. РД-да Милли банкунин отделение идара ийизвай Мурад Идрисова хабар гайивал, 2026-йисан ноябрдалди рекъемрин алемда 310 агъзурдалай гзаф кисеяр ачухнава, платформадик лап чIехи 38 банк экечIнава, мад 140 банкуни и рекье кIвалах тухузва. ГьакIни электронный картографиядин сад тир бинедикай (ЕЭКО) – статистикадин, экологиядин ва экономикадин делилар сад ийизвай рекъемрин къурулушдикай лагьана. Росреестрдиз и технология Каспий гьуьлуьн уьлквейриз теклифдай фикир ава.

Къугъунрин индустрия. «Аманат-Ме­диа» проектдин бине кутур Шамил Гьасано­ва Россиядин Кьиблепата рекъемрин къу­гъунрин кластерар арадал гъуникай лагьана. Теклифнавай серенжемрик жегьил разработчикриз грантар къачунин кар кьезиларун ва студияр IT-компанияр хьиз аккредитация авун ква.

Изображение«Рекъемар VS чарар»: печатдин журналистика гуьгъуьна акъваззавач». И секциядин сергьятра аваз республикадин са жерге СМИ-рин кьилери чпин фикирар малумарна ва фикирдал атана: гьар жуьре форматдихъ вичин аудитория ава ва адахъ галаз ерилудаказ кIвалахиз чир хьана кIанда. Веревирдера гьакIни VK компаниядин векил Мария Вергейчика, Caspia (Азербайжан) центрадин аналитик Тамила Мамедовади ва са жерге маса пешекарри иштиракна.

Пишкешар ва шабагьар. Форумдин­ кьвед лагьай юкъуз Госдумадин депутат­, Россиядин Игит Энвер Набиева спортив­ный программированидай, фиджитал-фут­болдай, дронрин гьуьжетунрай ва международный хакатондай турниррин гъалибчийриз ва финалистриз медалар ва дипломар гана.

Жасмина  Саидова