И мукьвара, къайгъуяр аваз, Белиждин поселокдиз хъфенвай. Ана дагъ­лух Хпежрин хуьре муьжуьд лагьай класс куьтягьдалди санал кIелай Мисриев­ Седредин гьалтна. Жузун-качузун, аял, жаван вахтар рикIел хкунар. Ихтилатри чун къайгъусуз, шад йисариз хутахна. Ахпа ада садлагьана ихтилат дегишарна ва суал ­гана:

Нариман дуст, я хуьруьнви, вуна чи юбилей вучиз ри­кIелай алудна?

– Нин юбилей?

– Чи хуьруьн юбилей! Чун и Белиждин чилел куьч хьана, цIийи хуьр кутуна 60 йис хьанва эхир. Виликдай салар тир и чилел кIвалер эцигай чи бубаяр амач. Залзаладин мусибатдик акатай, дагъдай арандиз куьч хьуниз мажбур хьайи абуру инал хуьр хьун патал гзаф зегьметар чIугуна. Абур рикIел хкана кIанда.

Ихтилатар мадни хьана. Седрединан теклифни за кьабулна. Зи рикIел 1966-йисан апрелдин варз, ахпа дагълух хуьрерин агьалийрин кьисметриз залзалади авур таъсир, абуруз гайи азиятар, жемятрин юкьва арадал атай чуьруькарни… хтана.

20-апрелдин няни. Гьавадик къайивал акатнава. Хуьр, кьуд пад мичIивили кьунва. Вири нянин къайгъуйрик ква. Гьайванар динжарзава, нянин хуьрекар гьазурзава, бицIи аялрихъ гелкъвезва. Школадин дараматдин са классда хуьруьн коммунист­рин собрание кьиле физва. Зи дах Меликни ана ава. Бирегьим буба Муслим дадашахъ илифнава. Яаъ къулан кьилихъ гала. КIвале къажгъанда ргазвай якIун атир гьатнава. Каминат ваха ктаб кIелзава. За, столдихъ ацукьна, черченидин тарсунай ганвай шикил (чертеж) чIугвазва. КIвалин са пипIе кьепIина гъвечIи стха ксанва. Амай аялар дегьлизда, гьаятда къугъвазва.

Гьа и секин, инсанар чпин крарал машгъул макъамда япарихъ са ажайиб ван галукьна. Цура авай калери гьарайна, кицIер элуькьна. Заз акуна хьи, кIвалин цлар, гьуьлуьн цел алай луьткве хьиз, юзана. Къуватлу пагьливанди, къавун чIереяр кьуна, кIвалер вичелди ялиз, ахъай хъийизвай хьиз, цлари гагь са патахъ, гагь маса патахъ ян гузва. Къавни цларихъ галаз инихъ-анихъ физва. КIвале, дегьлизда авайбур, гьараяр акъатна, куьчедиз катна. Са легьзени алатнач, яаъ хтана ва зи гъвечIи стха Назим авай кьебни хкажна, тадиз кат хъувуна. Гьа са вахтунда зазни гьарайна: «Вун вучиз ацукьнавайди я? Ката куьчедиз! Залзала я!». Зун гьа алай чкадал столдихъ галамукьна. Зак я кичI, я гъалаба акатнавачир. Сад лагьай сеферда вилериз акур гьайбатди зун гьакI мягьтеларнавай. Легьзеяр алатна, чан акьалтай цларни, садазни таквазвай суьгьуьрчидин эмир агакьай хьиз, лакьна акъваз хъувуна. Хуьре тфенгар ядай ванер гьатна. Гила зун къавал экъечIна. Кьуд патахъай инсанрин къалабулух квай, шезвай, куьчейра амай аялриз эверзавай ванер къвезвай. МичIивиле гьатнавай хуьряй кас-мас аквазвачиртIани, абурун векъи, гъалаба квай сесери ва легьзейра давам хьайи залзалади инсанрик кичI кутунвайди, абурун кьилел бедбахтвал атанвайди кьатIуз жезвай. Дахни, бубани хтана. Чун вири сагъ-саламат яз акурди, чIехибур секин хьана. Лампадин экуьналди кьведани кIвалерин цлар ахтармишна - виринрай сварар ганвай. Бубади Аллагь-Тааладиз ­дуьаяр авуна ва кIвале акъвазун хаталу тирдакай лагьана.

Кьуд патахъай хуьруьнвияр агъа магьледин кимел, контордин вилик кIватI хьана. Инсанри сада-садавай хабарар кьазвай: саламат яни, кIвалер сагъзамани, зиянар гзаф яни? Суалар, суалар. Жавабар авачир. Экверни хкахьнавай макъамда кIвалериз тамашдай мумкинвал хьана жал? Яшлу инсанри дуьаяр кIелзавай. И йиф саки вирида куьчейра, кимерал акъуднай. Кавалрик, яргъанрик, литерик ксана.

Гьа инлай инсанрик акатай къурху, секинсузвал геждалди хкатнач. КIвалеризни хъфин тийиз (мадни залзала хьуникай къурху аваз), са шумуд югъ алатна. Хуьруьз­ райондай, Махачкъаладай чIехибур, жуь­ре­ба-жуьре комиссияр къвезвай: хьанвай зиянар чирдайбур, куьмекдин гъил яргъи ийизвайбур, дуьзендиз куьч хьун тек­лиф­завайбур…

Газетриз акъатай макъалайрай чир хьайивал, Россиядин Федерацияда мукьвал вахтара ихьтин къуватдин, 7-8 баллдин, залзала хьанвайди тушир. Дагъустандин агьалийриз куьмек гудай гьукуматдин комиссия тешкилна ва адан кьиле КПСС-дин ЦК-дин Политбюродин член, РСФСР-дин Министррин Советдин Председатель Геннадий Воронов акъвазна. Ам ва комиссиядин са бязи членар вертолетда аваз Кьурагьизни атанай.

Комиссияди тайинарайвал, Кьасумхуьруьн, Хив ва Кьурагь районра 5041 кIвал, 75 школа, 26 больницани ФАП, 33 клуб, 17 туьквен чкIана. Яшайишдин 16 395 кIвализ, 224 школадиз, медицинадин 67 идарадиз, 169 клубдиз, 136 туьк­вендиз зиянар гана.

Гьукуматдин комиссиядин теклифдалди макросейсмо­логиядин ахатармишунар ийи­дай десте тешкилна. КьепIир­дал, Хивда, Курхуьрел сейсмологиядин станцияр эцигна.

28-апрелдиз КПСС-дин Дагъустандин обкомдин бюро­ди ва ДАССР-дин Министррин Советди «Республикада хьайи залзалади гайи зиянар алудун,  агьалийриз куьмек гун патал тади серенжемар кьабулунин гьакъиндай» къарар акъудна. Ана ихьтин крар авун тайинарнавай: куьруь вахтунда яшайишдин кIвалер эхциг хъувун, Кьасумхуьруьн, Агъул, Кьурагь, Табасаран, Хив, Дахадаев районрин гзаф чукIунар арадал атанвай хуьрерай 5600 майишат-кIвал Дербент ва Къаякент районриз куьчарун…

Эгер сифте йикъар, гьафтеяр анжах зал­заладикай рахаз акъатнатIа, ахпа зи хуь­руьнвияр маса къайгъуйрик акатна. «ГьикI­да, вучда?» – суаларни майдандиз акъатна­. Хуьруьз датIана райондай ва республикадай инсанар къвезвай. Абурув гвай хабарарни жуьреба-жуьребур, дагъвияр­ секинсуз ийидайбур тир. Лугьузвай хьи, Кьурагь район михьиз Саратовдин областдиз акъудда. Дагъвияр арандиз куьчарда, Манасдин, Башлыкентдин, Къизлярдин мулкарал­. Куьч жезвайбуруз гьукуматди вири рекьерай куьмекар гуда. Хуьре амукьзавайбур Кьурагьрин колхоздал эхляда…

И чIавуз колхоздин председатель Смяли Ибрагьимов тир. Уьмуьрдин, педагогвилин (цIуд йисаралди райОНОдин инспекторвиле, биологиядин муаллимвиле кIвалахна) еке тежриба авай пешекарди колхоздиз гъавурда аваз регьбервал гузвай. Залзалади вири крар терсеба патахъ элкъуьр­на. Иллаки – дагъвияр арандиз куьчарда лугьузвай месэлади.

Хуьруьн жемят пуд чкадал пай хьана. Хуьре акъвазза­вайбур, куьч жеда­ лугьудайбур ва Вегьре­ тIула (хуьруьв агакьдали, жемятдин картуфар цазвай­ ва цик квай чилер) цIийи хуьр кутаз кIанза­вай­бур. Райондин ида­райрай гьар юкъуз­ къвезвай векиларни­ са гаф гвайбур­ тушир. Садбуру куьч хьун хъсан я, масадбуру фейи чкайрай квез гьатдай затIни авайди туш, куьн кIе­ве гьатда, лугьуз таб­лигъат тухузвай. Колхоздин седри же­мят чукIур тавунин­ фи­кирдал алай. Эгер агьалийрин 40 процент хьайитIани, хуь­ряй фейитIа, колхозни чкIида, ахпа – хуьр­­­ни. Райкомдин кьиле авайбур хуьре­рин агьалияр куьчар тавунин терефдал алай. ГьикI ла­гьайтIа, абуруз районни чу­кIунихъай, чеб къуллугърикай магьрум хьунихъай ки­чIезвай.

Чи классдани «чкадин метлебдин» бягьсер кьиле физвай. Чунни кьве патал пай хьанвай. Амукьзавай хизанрин аялри чIе­хибурувай ван хьайи ихтилатар тикрарзавай: «Квез аранда шур кьванни гьатдач. Куьн кIуь афнини цIиртI язавай помидор нез рекьида». Сада-садан кефиник хкIадай маса векъи гафарни лугьузвай чна.

Дагъвияр куьчариз кIанзавай чилерин гьакъиндай гьеле тайинвал авачир. Райондай атай векилри гагь са, гагь маса чкайрин тIварар кьазвай. Саки гьар юкъуз собранияр тухузвай, хуьре амукьзавайбурун ва куьч жезвайбурун сиягьарни туькIуьрзавай. Аламатдин крар жезвай. Къе хуьре акъваз­да лагьайбуру пакадин юкъуз чеб куьч жезвайбурун сиягьда кхьиз тадай. Куьч жез кIан­завай хуьруьнвийри чеб акъваззавай­дакай малумардай. Шумуд собрание тухва­натIа, рикIел аламач, эхирни эхиримжи сиягьар туькIуьрна. Райондай атайбуру дагъвияр куьч хьун патал къалурнавай чкайрин тIварарни кьуна. Итимрин са десте Манасдиз ва Башлыкентдиз фена. Анай хтайла, малумарна: «Чилер анра ава, чебни дуьзенар, гьар са затI цаз жедайбур. Амма кьумукърихъ галаз чун кьадач, гьуьрметлу хуьруьнвияр. Абур чун чпин чилерал атунал­ разини туш. Гьавиляй анагар чаз герек авач. Чаз чи патарин чилер хъсан я…»

Гьукуматдин къарарда Дербент райондин чилерин тIвар кьунвайтIани, анриз чи хуьруьнвияр куьчардай ихтилат талукь идарайрин чIехибуру садани ийизвачир. Мес­эла кьулухъ язавай. Майдин вацра хуьруьз­ сифте куьмекни атана. Урус шоферри­ гьалзавай машинра аваз тахта-шалман гъана­. Хуьре акъваззавайбурук ашкъи акатна.­ Эцигунардай материалар паюн патал кIва­­лериз зиянар хьанвайбурун сиягьар туь­кIуьрна. 

Райондин гьакимри, колхоздин председатель Смяли Иб­рагьимовича, школадин директор Рамазан Гьажибеговича хуьруьнвийрихъ галаз куьч тахьунин гьакъиндай таблигъат тухванатIани, гьукуматдин кьилевайбуру кьил кутур месэла акъвазариз хьанач. И кардиз Белиждин консервиярдай заводдин кьилин бухгалтервиле кIвалахзавай Абдуллагь Гьажимурадова гена къуват гана. Залзалади зиянар гайи хуьрерин, гьа гьисабдай яз Хпежрин, агьалияр арандиз куьчарзава лагьай ван агакьай ам хуьруьз хтана ва вичин куьмек теклифна. Мадни жемятар кIватI хьайи собранидал ада лагьана: «Эгер хуьруьн чIехи пай агьалияр куьч хьунал рази ятIа, за квез Белиждин поселокдин мулкунал чилер чара ийидайвал ийида. Башлыкентда куьне вуч ийида кьван? Белижда заводарни, совхозарни, базаярни, ракьун рекьин станцияни, маса идараярни ава. Садни кIвалах авачиз амукьдач. Гьукуматдин патайни квев пулуналди, эцигунардай материалралди ва устIарралдини куьмек агакьда…»

И гафари куьч жезвайбурун сиягь мадни яргъи авуна. Амма а вахтунда КПСС-дин Дербент райкомдин сад лагьай секретарь Саид Къурбанов анин чилер Кьурагь район­дай куьч жезвайбуруз чара авуниз акси акъвазна. Абдуллагь Гьажимурадов гъавурда акьуна: секретардиз районда лезгийрин кьадар гзаф хьана кIанзавач, ам вич-вичихъ агъунни авунва. Республикадин гьакимрини адан тереф хуьзва. Абдуллагь Абумуслимович, Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчидин хва, гъиле кьур кар кьилиз акъуд тавунмаз, секин жедайбурукай тушир. Адахъ вичин фикир, кар хуьдай викIегьвални авай. Ам дуьз Москвадиз фена ва талукь ксариз залзаладик акатнавай, арандин чилерал куьч жезвай инсанар бязи гьакимри кIеве твазвайдакай, чилер чара тийизвайдакай лагьана. Ам Москвадай жавабдар къуллугъчиярни галаз хтана. СакIани тежедайла, Саид Къурбанова шартI эцигна: Белиждин консервиярдай заводдин къвалав гвай чил чара ийида, анжах куьч жезвай инсанри вирида Керим Мамедбегован тIварунихъ галай совхозда кIвалахда.

Кар ана авай хьи, и совхоздин конторар Белиж хуьре авай ва адак Нуьгди, Селиг, Малахалил хуьрерни акатзавай. Майишатдин директорни азербайжанви тир. ШартI кьа­булна ва консервиярдай, чехирар хкуддай заводрин арада авай чилел Хпежрин ва Ахнигрин агьалияр куьчардайвал хьана.

Пайзавай чилер къачуз атай сифтегьан­ дестедик акатзавай: Мамедов Хиби­, Ширин­бегов Жабар, Абдулкеримов Асвар, Агьмедов Магьамад, Мисриев Агъа­мирзе, Исакьов Бейдуллагь, Гьажимурадов Абумуслим, Рамазанов Гьамид, Гьасанов Зигьирбег, Вагъуфов Рамазан, Тагъиев Мисрихан, Рамазанов Алискер, Рамазанов Гьайдар. Кьвед лагьай дестедик Абдулаев Къадир, Нуьгьов Юсуф, Къурбанов Шагь­эмир, Меликов Гъани, Агьмадов Къазимегьамед, Рамазанов Мурцали, Сулейманов Къагьриман, Рамазанов Шамсудин, Рамазанов Гьажи, Нежведилов Мегьамедэмин, Гьамзатов Гьажикъадир, зи дах Меликни акатна. Гьукуматдин къуллугъдал алай адавай Белиждиз физ жезвачир. Гьавиляй хуьруьнвийрихъ галаз зун ракъурнай.

Поселок лугьузвай чка за, дагъдин хуьруьн жаванди, жуван фикирда шегьердив гекъигнавай. Амма вилериз акур шикилри руьгь тухарнач. Чун Абдуллагь Гьажимура­дова къаршиламишна ва хуьруьз чара авунвай чкадал тухвана. Аниз агакьдалди, ада чаз са куьруь экскурсияни авуна.

(КьатI ама)  

Нариман  Ибрагьимов