Дяве. Ислягь цавун кIаник зегьмет чIуг­вазвай, кIелзавай, яшамиш жезвай со­вет­рин инсанрин гуьгьуьлар са легьзеда чIур хьана. 1941-йисан 22-июндиз Германияди Со­вет­рин Союздал илитIай инсафсуз дяве­дикай зурба уьлкведин вири пипIерив хабар агакьна. Агьалияр къалабулухдик акатна. Кьурагь райондин Хпежрин хуьруьз дяве хьанвайдакай хабар хьайивал Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчи, орденринни медалрин сагьиб, кIвач галачиз хтай инвалид, вири уьмуьр­ чIагъанчивал ийиз, агьалийрин мехъерар гурлу ийиз яшамиш хьайи Нежведилов Мегьамедэмина икI рикIел хканай.

— Колхоздин конторада телефон авай. Председатель Вагьид Эмиров, нисинин тIуьн нез, кIвализ хъфенвай. Гьа и арада зенг авуна. Телефон счетоводди кьуна. Райкомдай зенг авурда председателдиз тади гьалда Кьурагьиз атун буйругъна. Хуьрекни бегьем нез тахьай Вагьид балкIандаллаз райцентрадиз рекье гьатна. Нянрихъ хьиз ам хуьруьз хтана. Ада хуьруьн коммунистар, комсомолар, муаллимар кIватIна, Германияди Советрин Союздал вегьенвайдакай, дяве кьиле физвайдакай ва агьалияр Яру Армиядиз желбна кIанзавайдакай хабар гана. Са сятдилай къанлу хабар вири хуьруьз чкIана. Иллаки дидеяр, жегьил сусар гъамуни кьуна, къурхудик акатна. Са рахунни алач, рухваяр, гъуьлер, жегьилар армиядиз тухуда.

Пакадин юкъуз хуьруьз райондай уполномоченный атана ва ада жемятдин собранидал гъиле яракь кьаз жедай итимар Ватан хуьз фена кIанзавайдакай малумарна. Сифтени-сифте председатель Вагьид Эмирова вичин тIвар кхьиз туна. Адан гуьгъуьналлаз — амай коммунистрин, комсомолрин, юкьван яшдавай итимрин…

Гьа икI, 1941-йисан гатун, колхоздин кIва­­лахар лап гара авай вахтунда фронтдиз Хпежрин хуьряй  Али Абдуллаев, Нажмудин­ Апаев, Бирегьим Алимурадов, Магьмуд Асланов, Мавлудин Велиев, Гьалим Гьалимов, Гьуьсейн Гьуьсейнов, Кучун Исмаилов­, Асан Къадашев, Ражаб Кучумов, Сефербег Къужаев, Абдула Къурбанов, Багьар Мегьамедов, Рамазан Мегьамедов, Абди­ Меликов, Абдул Меликов, Мумин Меликов,­ Муслим Меликов, Самед Рамазанов, Абдул-Къадир Рзаханов, Вагьид Рзаханов, Агъа­риза Сулейманов, Алижан Шабанов, Герей­хан Шабанов, Абдулмуслим Эмиров, Межид Эмиров фена. Абуру саки вирида 1941-1942-йисара фашистрихъ галаз Кавказ, Сталинград патал кьиле фейи женгера чанар къурбандна.

Хпежвийрин кьвед лагьай пай итимар Гитлеран чапхунчияр, жаллатIар, Бакудин нафтIада вил туна, Кеферпатан Кавказдин­ республикайрин мулкариз гьахьайла, фронт­диз желбна. Душман лап патав агакьнавай эхир. Фашистри  Махачкъаладал, Хасавюртдал, Буйнакскдал, Дагъустандин Огнидал бомбаяр вегьезвай, дагълариз диверсантрин кIеретIар ахъайнавай. Неинки са Хпежрин, гьакI Дагъларин уьлкведин вири районрай ва шегьеррай дагъвийри гуьгьуьллувилелди яракь гъиле кьуна, душман Кеферпатан Кавказдин фронтдин сенгеррал рикIера ам къирмишунин къаст аваз къаршиламишна. Са бязи шегьерар, хуьрер кьаз алахънатIани, Яру Армияди, адан кьушунра викIегьвилелди женг чIугвазвай дагъвийри фашистар Бакудихъ ахъайнач.

Гила тарихчийри къейдзавайвал, Гитле­раз, Бакудин нафтIадин мяденар кьуна,­ Яру Армия, военный техника кудайдакай магьрум ийиз кIанзавай. А чIавуз Бакуди Советрин Союз 80 процент нафтIадалди таъ­минарзавай. Гитлеран план хаталуди тир. Эгер Баку адан гъиле гьатнайтIа, Яру Армия­дин танкар, самолетар, автотехника кудайди авачиз амукьдай. Аллагьдиз шукур, Верховноглавнокомандующий Сталинан регьбервилик кваз чи военачальникри Гитлеран жаллатIар Сталинграддин ва Кавказдин женгера барбатIна.

Дяведик вири район экечIна. Вири хуьрера митингар кьиле фена. 22-23-июндин йи­къарин митингра 8500 касди иштиракна. Мярекатрал рахайбуру чеб душмандихъ галаз­ женг чIугваз гьазур тир­дакай малумарна. Тителви Керим Алие­ва, Кьурагьай тир яру партизан Рамазан Алиева, ВКП(б)-дин райкомдин сад лагьай секретардин куьмекчи Хидир Демирова ва гзаф масабуру чеб тади гьалда фронтдиз рекье тун патал арзаяр кхьена.

Хабарсуз дяведин зулуматдик акатай советрин халкь тешвиш хьанач, руьгьдай аватнач. Нацистрин кьиле авай Гитлера ва адан гъилибанри гьакI фикирни авунвай. Халкьдик къалабулух акатда, миллетар дяведивай къерех жеда, диверсантри абур советриз акси женгиниз къарагъарда, са куьруь вахтунда гъалибвални къазанмишда. Амма совет­рин инсандин къанажагъ масад тир. Идан гьакъиндай документрини шагьидвалзава.

1941-йисан 28-июндиз акъатай «Дагес­танская правда» газетда «Фронтдиз!» ма­къала ава. Анай са шумуд цIар къачун: «27-июндин экуьнин сятдин ругудаз Ма­хач­къала шегьердин сборный пунктуниз­ фронт­диз физ кIанзавай гуьгьуьллубур кIватI жезва. Рекье твадалди са тIимил вахт ама. Вирида радиодай ван хьайи хабарар веревирд ийизва. Гьар сад фад фронтдиз акъатунин ва душман кукIварунин мураддив ацIанва. Авиациядин маршунин сесер акъатзава. Радиокомитетдин артистри концерт къалурзава. Политрук Яковлеван «Жергейра акъваз!» буйругъдин ван акъатзава. Итимрик тади акатзава. Акъвазнавай жергейрай гьарайзава: «Буржи намуслувилелди кьилиз акъудда. Яшамишрай чи Ватан ва партия! Чун гьахъвал патал женгиник экечIда ва душман къирмишда!..»

И жуьредин митингар гьар са хуьре, шегьерда кьиле физвай. Ватан хуьнин, душман атайвал рекье хтунин, адаз вижевай тарс гунин гьевес, ашкъи, къаст гьар са дагъвидин рикIе авай. Абуру чпин буржи тирвал кьилизни акъудна. Далу пата амайбуру гьар юкъуз фронтдиз куьмекна. Аялрини кваз. Дагъустанда военный частарни тешкилна. 44 ва 58 лагьай армияр, лишанчийрин 91-дивизия, НКВД-дин Махачкъаладин лишанчийрин дивизия, зениткайринни артиллериядин 714-полк (адан жергейра 980 дагъви рушарни авай), Дагъустандин атлуйрин эскадрон, «Комсомолец Дагестана» бронепоезддин экипаж. Абурун аскерар саки вири дагъвияр тир. Ватандин ЧIехи дяведа 200 агъзурдалай виниз дагъустанвийри иштиракна. Къизгъин женгера 90 агъзурдав агакьна кьегьал дагъустанвийри Ватан патал чанар къурбандна. Жуьрэтлувал, викIегьвал, дирибашвал къалурай 58 да­гъустанвидиз Советрин Союздин Игит лагьай тIвар гана.

Чкайрал диверсантрихъ, дяведай катнавайбурухъ, къачагърихъ галаз женг чIуг­вадай дестеярни кардик кутуна. 1941-йисан октябрдиз анра 12 агъзур кас авай.

Ватандин ЧIехи дяведив гатIунайдалай инихъ 85 йис тамам хьанвайла нацистрин ва абурун гъилибанрин чIулав къастар, тарихдин зурба тема тамамвилелди ачухарна кIанда. ГьикI лагьайтIа, къе Евросоюздик акатзавай гзаф уьлквейри­ Советрин халкьдин ва Яру Армиядин гъалибвал шаклувилик кутазвайла, къирмишай кьван инсанар, барбатIай кьван шегьерар ва хуьрер рикIелай ракъурзавайла, абур Россиядихъ галаз цIийи дяведиз гьазур жезвайла, алатай дяведин мусибатдикай ван алаз рахана, акьалтзавай несилриз вуж вуж ятIа чирна кIанда. ЧIехи Гъалибвилин къимет, метлеб гьикьван зурбади ятIа, ачухарун лазим я.

Къе тарихчийрин гъилера гьатнавай документри тестикьарзавайвал, гьеле дяведив­ эгечIдалди, нацистрин Германияди Совет­рин Союз ва адан халкьар тергдай алчах са шумуд план туькIуьрнавай: «Барбароссан», генеральный «Ост», Геринган «къацу папка» ва гьакI Баккенан «каш гунин план». Аквазва хьи, фашистар дяведин гьа сифтедилай чпин хурук акатай вири терг ийиз, цIай ягъиз,­ аялар, дишегьлияр, итимар рекьиз, гуьллеламишиз, тарагъажриз акъудиз алахъна. Абурун фикир экономика кIаняй акъудун, культура барбатI авун, зурба уьлкве анжах чеб патал ресурсрин майдандиз элкъуьрун тир. Ихьтин мусибатдин тахсиркарвилерин шагьидар тир документар Россиядин талукь ведомствойрин архивра хуьзва.

Душманди гъилик авунвай мулкара международный ихтияррин нормайрив ва инсаниятдин марифатдив, ахлакьдив кьан тийизвай къайдайрикай менфят къачузвай. Ислягь инсанар ва хуьрер терг ийидай карательный операцияр тухузвай. Гзаф кьадар инсанар телеф жедай эхиз тежедай шартIар (каш, азарар) арадал гъизвай. Есирда гьатнавай неинки аскерар, гьакI ислягь агьалиярни гужуналди зулуматдин лагерра твазвай. Миллионралди инсанар лукIариз элкъуьрзавай, Германиядиз тухузвай. Аялризни инсафзавачир. Культурадин ирс тарашзавай, тергзавай.

Нацистри кьунвай Советрин Союздин мулкарал вишералди лагерар кардик кутунвай. Алай аямдин пешекарри гьисабайвал, Россиядин Федерацияда гужуналди инсанар кьунвай ва тунвай лагерар 528 чкада­ авай. Есирда гьатай советрин 5,2 миллион касдикай 3,3 млн кас кьена. Нацист­рин лукIвиле гьатай 1,25 млн агьалияр кIва­лах­дин четин шартIар, каш, фашистрин инсафсузвал, азарар себеб яз телеф хьана. АкьалтIай мусибат ам я хьи, немсери аялризни ерли инсафнач. Абурувни, чIехи агьалийрив хьиз, жаллатIвилелди, инсафсузвилелди эгечIна. Кьилел ракь регъвез, югъди-йифди кIвалахиз туна. Руфуна бегьем недайдини авачиз. Нацистриз неинки вири халкь терг ийиз, гьакI ам тарихдани тахьайди хьиз ийиз кIанзавай. Оккупациядин вахтунда чапхунчийри вишералди музеяр, надир ктабар, архивдин докум ентар тарашна, чапхунна, хутахиз тахьайбуруз цIай яна, дараматар, имаратар харапIайриз элкъуьрна.

Эхиримжи йисарин суд-дуванрин нетижайрай аквазвайвал, къенин йикъан Россиядин Федерациядин мулкуна 8 миллиондилай виниз агьалияр (санлай Советрин Союздин 13684692 кас) геноциддин къурбандар хьана. Ихьтин тахсиркарвилер вири дуьньядин инсанри негьна кIанда. Къе мад фашизмдал чан хкизвай уьлквейризни, регьберризни, жаллатIризни халисан дяве малумарна кIанда.

Тарихчи, профессор рагьметлу Эфенди Аквердиева гьеле фад и месэладиз талукь яз кхьенай: «Ватандин ЧIехи дяведин вакъиаяр ва нетижаяр рикIелай алудун вахтуниз муьтIуьгъ туш. Ватан азгъун душмандикай хуьдайла, чи аскерри къалу­рай тешпигь авачир хьтин викIегьвал, кье­гьалвал, жуьрэт­лувал, гьунарлувал, ватан­пересвилин­ руьгьдин, мягькемвилин, дурумлувилин, халкьдин тупламишвилин, инсанрин дуст­вилин, стхавилин ва игитвилин ярж хьиз, уьлкведин тарихда гьатнава».

Ватандин ЧIехи дяведа нацистрин Германиядин винел  къачур Гъалибвал регьятди хьанач. Адан бинеда гзаф талефвилер, зиянар ава. И йикъара центральный ва чкадин телеканалрайни зулуматдин дяведихъ галаз алакъалу передачаяр, документальный фильмаяр къалурзава. Фашистри ислягь инсанар — аялар, таза бицIекар галай дишегьлияр, къарияр, кьуьзекарни муьхцериз, тевлейриз, килисайриз чуькьвез анриз цIай яна. Ихьтин зулумар мегер рикIелай ракъуриз жедани?!.

Къенин ва гележегдин несиларни, вири азиятар, телефвилер, зулумар эхна Гъалибвал къачур чи бубайриз буржлу я. Чна абурун руьгьериз гьамиша, юкь агъузна икрам авун лазим я. Абуру фашистрин кьушунар дарбадагъна, къенин несилрин гележег экуьди жедайвал авуна.

Ватандин ЧIехи дяведин вакъиаяр ва тарихдин делилар рикIелай ракъуриз жедайбур туш. Фашистрикай Ватан хуьн патал дяведин кьуд йисуз советрин 26 миллионни 600 агъзур кас телеф хьана. Им дуьньядин кьвед лагьай дяведа къурбандриз элкъвей кьадар агьалийрин 40 процент я.

Тарихдин вакъиаяр рикIел хуьн патал важиблу кам 2025-йисан 21-апрелдиз къачунай. Федеральный гьукумди Ватандин ЧIе­хи дяведин йисара геноциддин къурбандар даим рикIел хуьнин гьакъиндай закон кьабулна. Абур рикIел хуьдай югъни тайинар­на – 19-апрель. И юкъуз вири уьлкведа «Без срока давности» акция кьиле тухузва. Адан макьсадни сад я – ислягь агьалийринни есирда гьатай аскеррин кьилел гъайи мусибатрин жигьетдай гьахълувал хуьн. И кар патал гьар са чкада Ватандин ЧIехи дяведин­ нетижайрикай, Советрин Союздал Германияди Европадин уьлквейрихъ галаз санал илитIай дяведикай, фашистрин инсафсузвилерикай, чи уьлкведиз гайи кьван зиянри­кай, тарихдин тарсар рикIелай алудзавай къе­нин неонацистрикай, цIийи фашистрин, абуруз къуват, кискис гузвайбурун алчахвилерикай, чIулав мурадрикай ачухдиз рахун лазим я.

Рахунни ийизва. И йикъара уьлкведин вири регионра Ватандин ЧIехи дяведин вакъиаяр, къурбандар, геноциддин нетижаяр рикIел хкизва. РикIел хуьнин ва гъамлу Йикъаз талукь мярекатар, жуьреба-жуьре акцияр тешкилзава. Дагъустанни гуьгъуьна акъваззавач. Махачкъалада кьилин майдандал ва Азад аскердин памятникдин патав РикIел хуьнин ва гъамлувилин юкъуз талукьарнавай мярекатар кьиле фена. Ана РД-дин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавай Федор Щукина, гьукумдин органрин регьберри, жегьилри, жемиятдин тешкилатрин векилри иштиракна. Кьилин майдан тирвал, Ватан патал телеф хьайибур рикIел хкун яз, вишералди шемерик цIай кяна. Ленинан комсомолдин тIварунихъ галай паркуна авай Игитрин аллеядив цуьквер эцигна.

– 1941-йисан 22-июнь миллионралди инсанрин кьисметриз кIур гайи мусибатдин йикъарикай сад я. Ватан хуьдай женгерик Советрин Союздин вири халкьарин векилар экечIна, гьа гьисабдай яз дагъустанвиярни. Яру Армиядин, флотдин аскеррин, офицеррин, морякрин уьтквемвили, дурумлувили, хайи Ватан кIан хьуни, душман барбатI авунин къастуни Гъалибвал къачуниз куьмекна.  Игитар гьамиша рикIел хуьн, абурун баркаллу крарикай акьалтзавай не­силриз чирун ва абур чешнелу инсанар яз тербияламишун чи пак буржи я», – лагьана Ф. Щукина.

Нариман  Ибрагьимов