(Эвел – 31-нумрада)

– Дербентдин къванцин парудин къене авайди консервиярдай завод я. Ана гзаф инсанри зегьмет чIугвазва ва емишрикай, майвайрикай жуьреба-жуьре консервияр гьазурзава, – суьгьбетзава эмедин хци. – Квезни ана кIвалах жагъида. Садни кIвалах авачиз амукьдач. ЭрчIи пата авайди чехирдин завод, адалай анихъ галайбур Белиждин совхоздин ципицIлухар, пIинийрин, кIе­рецрин багълар я. Ингье чун агакьна, – ада чаз консервиярдай заводдин парудилай­ винидихъ тамув кьван экIя хьанвай чил (майваяр, техилар цанвай салар, никIер) къа­лурна. – Гьа инал чаз Хпежрин цIийи хуьрни жеда. КIвалерин проектар гьазурбур я. Цлар эцигиз чаз куьмекиз аскерарни рекье твадайвал я. Эцигунардай материалар Белиждин станциядал хканва, мадни хкизва. Куьн захъ агъугъ, гьуьрметлу хуьруьнвияр, са пуд йисалай инал хъсан хуьр жеда.

Зун афнияр, помидорар, къарпузар авай салариз, мух цанвай никIериз килигзава. Заводдин парудин патавай гьуьл галай терефдихъ яд физвай къубу гала. Саларин, никIерин лап патавай ракьун рехъ фенва. Гьа и арада кьве терефдихъ – кьибледихъ ва кефердихъ, тахъа-тахъ, тахъа-татахъ ван кьилеллаз ва йигиндиз поездри гьерекатна. Чун акурла я жеди, са локомотивдин машинистди сигнал гана, лап жунгавди хьиз, бугь яна. Поселокдин администрациядин векилрин гуьгъуьнаваз тайинарнавай чилел фена ва пешекарри сиягьда авай чи хуьруьнвийриз, алцумиз, лишанар кьаз, чилер чара авуна. Чаз гайи чил лап ракьун рекьин патав гвайди хьана. Бейнидиз гьасятда фикир атана: датIана ракьун рекьяй физвай поездрин гьарайдал ахвариз фида жал?

Чилер пайзавайда мад сеферда тик­рарна: «Юлдашар, куь чилерин участокар рикIелай алудмир. Гиламаз чир жедай хъсан лишанар эциг. Пака куьн мад чи патав къвен тийидайвал». Чна ада лагьайвал авуна. 

Зи эмедин хва Абдуллагь Абумуслимо­вича мад са викIегьвал авуна: хуьруьнвияр вичи кирида кьунвай кIвале кьабулна, йикъаралди абуруз ксудай чка ва тIуьн гана. Дагъдай атанвай ксариз фидай маса чка авачир эхир. Абдуллагьан уьмуьрдин юлдаш Зулейхадини хуьруьнвийриз чин чIур­нач. Нянихъ Абдуллагьа чун гьуьлелни тухвана ва заз сад лагьай сеферда Каспий гьуьлуьн ятара эхъведай мумкинвал хьана.

Абдуллагь Абумуслимовичаз куьч жезвай хайи хуьр Кьурагь райондик кумукьдайвални ийиз кIанзавай. Амма манийвалдайбур гзаф хьана.

Яна планар, эгъуьнна хандакIар, атана Советрин Армиядин эцигунардай частарин аскерарни, проектрин бинедаллаз эцигиз башламишна  яру (хуьруьнвийри лугьудайвал, къизилдин керпичдикай) керпичдикай са мертебадин са кIалубдин кIвалер.

Ирид-цIуд жергедин цлар хкажайла, ас­керар, вучиз ятIани, хъфена. Эцигунрин кIва­лахар куьч хьайи инсанрин чпин хиве гьатна. Гьелбетда, пара четинвилерни акьалтна. Виридакай талгьайтIани, чи хиве гьатай къай­гъуйрикай са бязибур рикIел хкиз кIанзава.

Гележегдин хуьруьн пландал асаслу яз чи участокар кьвед лагьай куьчедик акатна. Эгер сад лагьай куьчеда аскерри кIвалерин са кьатIар эцигнавайтIа, чи ва пуд, кьуд лагьай куьчейра авайбруз аскеррин куьмек акунач. Чна хандакIар эгъуьнна. Яру Кьваларин ва Хъартас-Къазмайрин къаншарда авай Гуьлгери вацIун кьерез физ, кваркIвацI къванер кIватIиз, пар чIугвадай машиндиз ягъиз, самосвал машин тек-бир гьатдай, хкидай. Гьа кваркIвацI къванералди хандакIар ацIурна, зур метрдиз кьван цални хкажна.

Яру керпичар ва Дербентдин атIай къванер гьат тийиз, саки вири хуьруьнвийри накьвадикай керпичар атIуз гатIунна. Рагь­метлу дахди лагьана: «Накьвадин керпичрин винел чавай кьвед лагьай мертеба хкиз жедач, гьавиляй чаз Дербентдин атIай къванер герек къведа».

Дугъриданни, цIикьвед кьил хизандиз са мертебадин кьуд кIвале пара дар жедай. Мелик дах гьа сифтедилай кьве мертебадин кIвалер эцигунин фикирдал алай, ада и четин кар кьилизни акъудна. Дербент­дин карь­ердай къванер хкидай чарар-цIарар къачуна ада, чун гьар юкъуз карьердиз фи­дай. Гена хъсан, автомашин абуру чара­ ийиз­вай. Герек кьадар къванер хкана ва ус­тIарди сад лагьай мертеба эцигна.

Кьвед лагьай мертеба патал чна накьвадин керпичар атIана. Са шумуд агъзур. Гьаятдин вилик еке фур эгъуьнна, Яру Кьваларикай герек накьв гъиз, самар акадариз, фура кьарадиз кIур гуз, хизанди бес кьадар керпичар атIана. Кьвед лагьай гьаваярни хкажна.

Регьятдиз са затIни гьатзавайди тушир­. Куьч хьанвайдан книжка-справка гвайдаз тайин вири чкайрай эцигунардай материалар ахъаюн лазим тир. Амма фейи юкъуз­ ви кIвалах туькIуьдачир. Са къайгъу бегье­марун патал са шумуд юкъуз физ-хтана кIан­завай. Куьч хьанвайбурун кьадарни гзаф тир эхир. Белиждин станциядал, эцигунардай материалар авай базайриз Кьиб­лепатан вири Да­гъус­тандай инсанар къвезвай. Анжах са Белиж поселокдин мулкарал хпежвийри, ахнигвийри, цацавийри, фригъвийри, кьуьчхуьрвийри… цIийи бинеяр кутазвай. СтIал Сулейманан райондай куьч хьанвайбур мадни гзаф авай. 

Хуьре устIарвал квай ксар хейлин авай. Гьавиляй хуьруьнвияр и жигьетдай са артух кIеве гьатнач. Тади гьалда са гьавайрин кIвалер эцигна. Ахпа хейлинбуру кьвед лагьай мертебаярни хкаж хъувуна. Дагъвияр бинедилай кьве мертебайрин кIвалера яшамиш жез вердишбур тир эхир.

Йисар са-сад физвай. Кьве патал пай хьанвай хуьруьнвийриз хийирдин, шийирдин рекьерни бул хьана. Дагъдай атайбуруз «кIеве гьатда, куьн чахъ муьгьтеж жеда, хуьруьнвияр, бандитрин макан тир (а вахтунда, дугъриданни, Белиждиз гьакI лугьузвай) а чкадикай квез хуьр-кIвал жедайди туш» – гафаралди рекье турбур хъсандиз яшамиш жезвайди аквазвай.

Муьгьтежвиликай рахайтIа, дагъвийриз­ чпиз «белижвийривай» куьмек кIан хьана. Куьч хьана кьуд-вад йис алатнавай. Дагъла­ра­ гатфар ва гадни кьурагьди хьана. ЧIу­ра­ра­ векь-кьал зайифдиз экъечIна. Мал-къа­ра хуьзвай дагъвияр алафдин жигьетдай лап кIеве гьатна. Гьа и вахтунда абур, куьмек­ кIанз Белижда авай хуьруьнвийрин патав атана. Хъсандиз къаршиламишни авуна, ви­ридаз бес кьадарда векьер, самар, ярма жа­гъурна. Артухлама салара жезвай майвайрикайни вахкана. Миянар­дай шейэр, гъуьр, техил (1970-йисарин эхирра яшайиш­дин кар алай и суьрсет лап кьит хьанвай­, туьквенрай гъуьр гьатзамайди тушир), къван­цин цIивин, пичина кудай кIарасар кIан хьайилани, хуьруьнвияр Белиждиз къвезвай. Поселокда вири и шейэр авай базайри кIвалахзавай эхир. Дагъдай атай хуьруьнвияр дерди туькIуьр тавуна садрани рахкурнач.  

Са кIвалах мадни хъсанди хьана: жуь­реба-жуьре себебар аваз, пата-къе­рех­диз  акъатнавай хейлин хпежвийрини, хтана, цIийи чкадал чпиз кIвал-югъ кутуна, жемятдик акахь хъувуна.

Виликдай меслят хьайивал, куьч хьайибурун чIехи пай Мамедбегован тIварунихъ галай совхозда кIвалахал акъвазна. Бухгалтер тир зи дахни кьве йисуз Белиж хуьруьз (контора гьана авай), цIуд километрдин рехъ атIуз, физ-хтана. Ахпа адакай консервиярдай заводдин бухгалтер хьана. Совхоздилай гъейри, хпежвийри консервиярдай, чехирардай заводра, Дагпотребсоюздин базада, ракьун рекьин станциядал, поселокдин школайра кIвалахиз гатIунна.

Куьч жедалди, дагъвийриз авунвай хи­ве кьунар екебур тир: «Куьн гьазуран кIва­лериз экъечIда. Яшайишдин, культурадин жигьетдай вири шейэралди таъминарда. КIвалерихъ галай 15 сотыхдин участокдал алава яз мадни 10 сотых хгуда. Хуьруьн вири куьчейриз цин линияр гъида. Маса галайвилерин иесиярни жеда куьн...»

Куьчейра цин турбаяр тунай, гьар куьчеда кьве-кьве чкадал кранарни эцигнай. Кранриз яд атана пуд гьафтени алатнач, мад абурай цин стIални хтанач. Яд авачиз яшамиш гьикI жедайди хьуй? Хуьруьн итимар поселокдин советдиз фена, арза ийиз. Анай абур «дарих жемир, куьн яд авачиз тадач чна» лагьана, рекье хтуна. Амма гьар юкъуз кранрал яд гъиз фейи дишегьлияр ичIи ведрояр, кварар гваз кIвалериз хъфена. Наразивал мадни виниз акъатна. Кардай кьил акъудна кIанзавай. Малум хьайивал, цин линия консервиярдай заводдин цин линиядик кутунвай. Карханадин чIе­хи­буруни, заводдин цехриз продукция акъудиз­ яд бес жезвач лугьуз, линия атIун хъувуна. Хпежвийриз амукьайди са рехъ хьана: чпи чеб хъвадай целди таъминарун. Абуру гьар куьчеда къуяр эгъуьнна.

ЦIийи хуьре школадин, туьквендин, аялрин бахчадин дараматарни эцигнач. Куьчейра къир цанач, эквер тунач. Алава яз хгана кIанзавай чилин участокарни пIуртI хьана. Аялар школадиз физвай рехъ гатуз руквади, гатфариз, зулуз, хъуьтIуьз палчухди кьуна жедай. Куьч хьайи дагъвийрин яшайишдин къулайсуз шартIарикай за са шумуд сеферда «Коммунист» газетдизни кхьенай. Дербентдин райисполкомдай, «чна герек серенжемар кьабулда» лугьуз, жавабдин чарарни рахкурдай. Амма арадал атай са затIни хьанач. Туьквендин дарамат кирида кьуна. Куьчейрикай рахайтIа, гьарда вичин кIвалин вилик квай пад къайдадиз гъана, ахпа хсуси такьатралди кьве куьчедиз, кьилин куьчеда поселокдин администрацияди къир цана. Геж хьиз школадин дараматни эцигна.

Абдуллагь Гьажимурадова 60 йис идалай вилик лагьайвал, салар, никIер хьайи чилел, консервиярдай заводдин далу патахъ, ракьун рекьин патав багъ-бустан галай кьве мертебайрин кIвалер хкажнавай цIийи еке хуьр арадал атана. Алай вахтунда ана 300-дав агакьна хизанар яшамиш жезва. Хуьре мискIин кардик ква. Кьуд куьчеда ва сурарихъ физвай рекье къир цанва. Яд физвай хуьлер хъсандиз туькIуьрнава. Аялри хуьруьн школада кIелзава, поселокда кардик квай спортдин секцийра са шумуд жуьредай вердишвилер къачузва. 

Къе жегьил несилди тестикьарзавайвал,­ куьч хьуникай хпежвийриз зиян хьайи кар авач. Четинвилерихъ галаз вердиш агьа­лий­ри жуьреба-жуьре карханайра, майишат­ра, идарайра гьакъисагъвилелди зегьмет чIу­гу­на, аялар тербияламишна, абуруз вилик­ди фидай рекьер ачухна. Хпежвийрин веледри къе халкьдин майишатдин саки вири хилера кIвалахзава, агалкьунарни къазанмишзава.

Виридакай талгьайтIани, бязибурун тIва­рар кьан. Абуру неинки Дербент райондин, гьакI вири республикадин экономика, яша­йиш, культура, искусство, литература вилик тухуник лайихлу пай кутазва. Винидихъ чна рикIел хканвай Дагъустандин лайихлу экономист Гьажимурадов Абдуллагьа Дербентдин ва Махачкъаладин яшайишдин кIвалер эцигдай комбинатрин кьилин бухгалтервиле, Исакьов Бейдуллагьа поселокдин 1-нумрадин школадин завучвиле, РФ-дин ва РД-дин лайихлу нефтяник Мегьамедов Нуралиди Избербаш ва Махачкъала шегьеррин газдин майишатрин регьбервиле, Меликов Гъаниди 2-нумрадин школада тарихдин муаллимвиле, РД-дин лайихлу нефтяник Мисриев Бейбалади Избербашдин горгаздин директорвиле, РД-дин лайихлу духтур, невропатолог Гьажикъадиров Гьажиди Дербентдин больницада, Рамазанов Айваза Дагъус­тандин ракьун рекьерин управленидин кьилин инженервиле, Рамазанов Рамазана Белиждин ракьун рекьин станциядин электромайишатдин начальниквиле, Сефербегов Азиза консервиярдай заводдин цехдин начальниквиле, директордин заместителви­ле, Ибрагьимов Мирзе-Шерифа Краснодар­дин крайдин «Мингрельский» совхоздин кьи­лин мелиораторвиле, Новороссийскдин эцигунрин са фирмадин директорвиле,  РД-дин искусствойрин лайихлу деятель­, композитор Ибрагьимов Къагьримана Белиждин Лезгинцеван тIварунихъ галай школадин, ЦIийи Фригърин искусствойрин школадин директорвиле, Исакьов Сейфуллагьа РД-дин эцигунрин, архитектурадин ва ЖКХ-дин министр­виле, РД-дин Халкьдин Собранидин Председателдин заместителвиле, Гьа­жимурадов СултIана Моск­вадин метрополитендин прорабвиле, Гьажимурадов Энвера республикадин КРУ-дин кьилин пешекар яз, Ханагьмедова Эминади Москвадин са райондин домоуправленидин начальник­виле, Рамазанов Рамазана Лезгинцеван тIварунихъ галай школада, Тагъиев Жамала ва  Гьабибулаев Рамиза Белиждин поселокдин администрациядин кьилин къуллугъдал кIвалахна, полковник Гьажимурадов Гьажимурада Россиядин армияда къуллугъна.

Алай вахтунда тарихчи муаллим Ибрагьимов Велихана Белиждин гимназияда, Рамазанов Арсена поселокдин спорткомплексдин директорвиле, Апаев Радика поселокдин 5-нумрадин школадин директорвиле, стхаяр тир Эрзиман ва Эмиран Ибрагьимоври поселокдин больницада, стхаяр тир Хазрат ва Гьасан Исакьоври Махачкъалада духтурар яз зегьмет чIугвазва,

Гъавурда аваз, агалкьунралди, чпизни, государстводизни хийир аваз кIвалахзавай карчийрин, бизнесменрин арада Агьмедов Айдемир, Рамиз ва Рамидин Гьабибулаевар, Назим Ибрагьимов ва масабур ава.

Спортдин майданда вижевай агалкьунар къазанмишнавай жегьиларни ава.

ЧIехи несилдин веледри, бубайрилай чешне къачуна, экономикадин, яшайишдин, культурадин жуьреба-жуьре хилера гьакъисагъвилелди зегьмет чIугвазва, хъсан крарин сан артухарзава. 

Нариман  Ибрагьимов