(Максим Алимован эсеррикай веревирдер)
ЦIи чи машгьур шаир Максим Тагьирович Алимован 80 йис тамам жезва. Ада вичин эсерар лезги ва урус чIаларал теснифзава. Мукьвара галаз-галаз 2 ктабни акъудна: сад лагьайди алатай йисан эхирда урус чIалал «И жизнь, и слезы, и любовь…», кьвед лагьайди – апрелдин вацра хайи чIалал «Зун куь кьилив атанва» тIвар алаз. Кьве ктабни лацу жилдер алайбур, 170 кьван чинар авайбур, кIелурдавай мадни кIелиз кIан жедай эсерар авайбур, «Мавел» чапханади акъуднавай рикIиз чимибур я. КIелзавайбуру хабар кьун мумкин я: «Яраб ахьтин ктабрин автор вуж ятIа? Ам гьихьтин инсан ятIа?»
Максим 1946-йисан 27-майдиз Хуьруьга дидедиз хьана. Адал бубади СтIал Сулейманан дуст, урус писатель Максим Горькийдин багьа тIвар эцигна. Са йисалай (1973-йисан майдиз Махачкъаладин Юннатрин багъда Максиман чIехи стха рагьметлу Алима, гьа и багъдин агрономди, суьгьбет авурвал) ракIар-дакIар ахъа кIвале Севиля ваха рухунал лацу суфра экIяна, анал нянин тIуьнар эцигна, хизанар ацукьарна. Гуьлишан диде, кьепIиник квай хциз хуру гана, аялдин чин ачухдиз туна, са кIвач кьепIинихъ галкIурна, суфрадив агатна. «Неъ, чан балаяр», – Тагьир бубади, хизандин адет тирвал, тIуьнив эгечIдай ихтияр гана. КIвале къапарин, тIурарин, сивин регъверин ванер гьатна… Садлагьана аялдин кIев жезвай вилер ачух хъхьана, тангаралди жуфтдаказ кутIуннавай кIвачер ва гъилер эця хьана, аялди, гуьрцелдал атанвай керекулди хьиз, кьар-кьарна, са сирлу хабар гана. «Гьан, гьикI хьана, чан зи гъвечIи бала?! Вун тух хьанаширни?» – жузуна, диде къарагъиз эгечIна. «Акъваз, акъваз, къари! – тIалабна бубади. – Сифте вуна чи керекулдиз хийир хабар — чаз, са киле мух – ваз лагь». – «Ам керекул туш кьван?» – аялар рази хьанач. «Максим керекул туш жеди, амма ада чаз вичин сад лагьай шиирдин сифте цIар кIелна». – «Вув?! Вуш?!» – «Лап гьакIа?!» Вири тажуб хьана, аялдални цIийи лакIаб акьалтна: Керекул.
Максиман аял вахтар, гагь кIвализ илифзавай ашукьрин – Абдуллагьан, Абдулан, Жамисабан, Садуллагьан – манийриз, шаиррин – Къиясан, Касбубадин, Лукьманан – чIалариз яб гуз, гагь кимел алай къужайриз кIвалин хабарар ахъайиз, гагь дидедихъ галаз Махачкъаладиз физ (ана, Котрован куьчеда, Тагьир бубадиз Советрин гьукуматди ганвай кIвал авай; гила анал бубадиз, Ахцегьани Хуьруьга хьиз, гуьмбет хкажнава) акъатна.
Максима хайи хуьруьн ирид йисан мектебда агалкьунар аваз кIелна. Рутул райондин Ихрекрин юкьван мектеб ва ДГУ-дин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара хайи хуьруьн мектебда муаллимвал, Дербент шегьердин культурадин отделдин заведующийвал, музейдин ва Лезги театрдин директорвал авуна. Махачкъалада «Дагъустандин уьмуьр» ва «Махачкъаладин сагъламвал» газетрин мухбир ва редактор, Ахцегьа хуьруьгви Абдулкеримоври ачухнавай «Просвещение» фондунин вице-президент ва Лезги писателрин союздин правленидин председатель (2012-2020) хьана. Алай вахтунда ам Дагъустандин писателрин союздин секретарь ва Лезги секциядин регьбер я.
М. Алимова аял чIавалай шиирар теснифзава, газетриз ва журналриз акъудзава. 1980-йисуз адан сифте эсерар «Яру елкенар» тIвар алай ктабда чапна. Адан гуьгъуьнал цIуд ктаб ала, абурукай сад кьве стхади, Алимани Максима, Тагьир бубадикай, Гуьлишан дидедикай ва хизандикай кхьенвай ктаб я.
Къе чун М. Алимова сифте лезги чIалал, ахпа урус чIалал акъуднавай таза ктабрикай рахан. 80 йисан юбилейдиз талукь кIватIалар авторди, адет тирвал, вичин лап хъсан эсерар хкяна, акъуднава: абуруз «Хкягъай эсерар» лугьуз жеда.
Къад йиса авай Максимаз вич гьихьтин инсан ва шаир хьана кIанзавай? И суалриз жавабар ша чна адан ктабдай 2 шиир кIелна веревирд ийин. Жегьилди вичин мурад, уьмуьрдин программа, кьин хьиз, кьве куплетдин «За ваз эмирзава, рикI!» шиирда къалурзава:
Зи беден за кIавузардиз элкъуьрда,
Чатухъандин кIута хьухь, рикI, вакайни.
Шуьшкадикай куьтендин магъ
туькIуьрда –
Ислягьвилиз даях хьурай закайни.
(1966, 39-ч.)
КIелзавайди гъавурда акьуна: жегьил шаир дяведиз акси я, гьахьтин кар хьайитIа, ам женгиниз физни гьазур я.
Максимаз вичикай гьихьтин шаир хьана кIанзавай? Жаваб кIелзавайдаз 6 куплетдикай ибарат «Шаир» шиирдай (1967, 40-41-ч.) жагъида. Автор, халкьдин адетдилай эгечIна, шаирдал хквезва:
Виридаз хъел къведа чаз,
Тапархъан кас акурла.
Зи чанди лап кьада цIай,
Шаирди таб авурла.
Ихьтин дигмиш хьанвай, яшлу шаирдиз хас, зарлу шиирар кхьейла, Максим Алимован 20-21 йис хьанвай ни лугьуда? Инал чун адан тIебии бажарагъдикай, алакьунрикай, фикир-фагьумдикай, савадлувиликай раханвач, рахана кIанзава эхир.
Милли литературада авачир хьтин тIвар алай кIватIал (авторди вичин эдебиятдин эсерар кIелзавайбурун патав атанвайдакай хабар гузва) кIел тавуна гьикI тан? Зани кIелзава. Ам 10 гапIалдикай, гьар гапIални 5-10 шиирдикай, гьар шиирни 4-5-6-8 бендиникай, гьар цIарни 8-10-12-14 гьижадикай ибарат хьанва.
ГапIалрин кьилери фикир желбзава: «Рекьер-хуьлер уьмуьрдин», «СССР-дин авазар», «Гьукумат пуч хьайила», «Ватан кал туш», «Шад нугъатар», «Сефил нугъатар», «Багьа тIварар», «Гуьгьуьл», «Манияр», «Куьруь бендер» ва «Зарафатни ягьанат». Абурук манадин жигьетдай чпихъ галаз кьазвай шиирар акатнава.
М. Алимован шиирар, тIебиатдихъ, тарихдихъ ва хсуси гьиссерихъ галкIана, са битав гужлу, кIелзавайдаз таъсирзавай эсерриз элкъвезва. Жегьил автордиз дериндай таъсирнавай вакъиа — Тагьир буба кьиникь «Дуьнядилай фидайди я инсанар» шиирдай аквазва. Кьвед лагьай мусибат, дидедин кьиникь, «Гьайиф!» шиирдай (кстах хва дидедихъ галаз рахазва, вичин тахсирар хиве кьазва) аквазва.
Пуд лагьай чIехи дерт адаз СССР чкIизвай йисара, жегьил карчи Арсен Байрамов душманри 1993-йисуз тергайла, хьана. Кьуд куплетдикай ибарат шиирда «Дерт» икI къалурзава:
Къванер, пад хьухь! Алахь, вацIар! –
Жегьил физва дуьньядилай!
Шехьа, рушар, шехьа, сусар, –
Жегьил физва дуьньядилай!
Шиирдин эхирдай автор кесиб халкьдиз ужуз кIвалер эцигай жумарт хва Арсенахъ, депутат хьанвай халкьдин векилдихъ, элкъвена, рахазва:
Вилерин нур, рикIин чирагъ
Чилик физва дуьньядилай.
Бес я ахвар, азиз, къарагъ!
Вун гьикI физва дуьньядилай?!
1965-йисуз кхьенвай «СССР-дин авазар» гапIалдик шад эсерар акатнава. «Чи халкьарин чинай…» аквазва:
Чи халкьарин чина къе шад хъвер ава,
Чуьлда магьсул, дагъдани мал-хеб ава…
Гьикьван уьмуьр бахтлу я Ватанда чи!
Артух жезва девлет гьар
югъ-къандавай…
СССР-ди дуьньядин са пад яру
Авунвайди шад яз къе лугьуз жеда…
СССР пуч хьайила, кхьенвай шииррин гапIалдиз «Гьукумат пуч хьайила» тIвар ганва: адай халкьдин залан дерт-хажалат, сад-садалай туькьуьл шикилар аквазва. «Вучда гила?» шиирда лугьузва: «Иес амач, гьахъ аламач чилел къе…» Эхир икI куьтягь жезва:
Садаз якIар, муькуьдаз буш тава я,
Терездинни халкь авай пад цава я,
Зи гафарни фидайбур я гьавая…
Кьарай кьазвач, кьве гаф кьванни
талгьайтIа…
Шаирди тIебиатдикай рикI алаз шиирар кхьизва. «Чубанар» циклдин шииррай тIебиатдин жуьреба-жуьре гуьзел шикилар аквазва. Йисан гьар са вахтунихъ – зулухъ, хъуьтIуьхъ, гатфарихъ ва гатухъ анжах заридиз аквазвай кьетIен нехишар, рангар, невер, шикилар ава: хиперин лацу суьруьяр – «гапIалар хьиз циферин», «дагъдин кIуфук ккIанвай рагъ», «цIил хьиз, яргъи гатун йикъар», «миргин тум хьиз, куьруь йифер» ва мсб. «Хуьруьн шикилар» шиир шикилралди мадни девлетлу я:
ВацIун къвала аждагьанди лацу кьил
АкIурнава цава, кIвенкI хьиз гапурдин,
Аждагьан туш, ам Шагьдагъ я, жанлу тир,
Манидихъ яб акалзавай Самурдин…
(1978, 42-ч.)
Муьгьуьббатдин шиирри М. Алимован яратмишунра еке чка кьазва, абур («Гьайиф», «Мехъерик», «Вунни дуьнья», «Вун зи вилик атана», «Гуьзел», «Фидайла вун булахдал», «Хризантема» ва мсб), гьи эсер къачуртIани, михьи, лацу, багьа гьиссерикай кхьенвай, инсандин уьмуьрда еке метлеб авай, диде-бубадинни аялрин, гадайринни рушарин, инсандинни тIебиатдин арада авай ва жедай алакъайрикай-кIанивилерикай кхьенвай рикIин эвер гунар я… «Вун зи вилик атана» шиирдай ашукьал-машукь хьанвай кьве жегьилдин къаматар аквазва:
Яру цуьк хьиз, вун зи вилик атана,
Ви гуьрчегвал за гьасятда кьатIана.
Къалабулух акатнавай зи рикIи,
Туртурди хьиз, хурун кьефес гатана…
(1972, 80-ч.)
«Гуьзел» шиирда литературадин игитдин вил ацукьнавайди кстах руш хьана, абурун къаматрикай, муьгьуьббатдин гьиссерикай гадади лугьузва:
Килигна заз, пагь, вуна
ЦIурурна хьи зи рикI, гуьзел.
Жегьнемдиз ша лагь вуна –
Акатда зун вилик, гуьзел.
Шаирди бязи шиирра Тагьир буба рикIел хкизва: адан сад-кьве цIар вичин эсеррик кутуна, кавычкайра кьуна, тикрарзава. «Гуьзел» шиирда авторди рушавай вун гьинай я лагьана хабар кьазва. Жаваб вичи гузва:
Заз бубадин ван хьана:
«Мискискар хуьряй я Гуьзел».
(1980, 81-ч.)
М. Алимова лезги, урус, Дагъустандин ва маса дишегьлияр чпин акьулдиз, камалдиз, гуьрчегвилиз кьетIенбур яз гьисабзава. «Шад нугъатар», «Багьа тIварар», «Сефил нугъатар», «Манияр» ва «Куьруь бендер» гапIалрик акатнавай шиирар жуьреба-жуьре дишегьлийриз, тIварар кьуна, бахшнава. «Багьа тIварарик» авторди Ахцегь хуьруьз бахшнавай «Яша Ахцегьар!» шиирни кутунва:
Къе, атайла четин йикъар,
Сад хьанва чи викIегь халкьар.
Гьабурун жергеда ви тIвар
Кьазва за, азиз Ахцегьар!
Максим Тагьирович, гьар са камаллу инсан хьиз, философ я. Адаз дуьнья, винидихъ тIвар кьунвай «Дуьньядилай фидайди я инсанар» шиирдай хьиз, аквазва:
Вахтар фида, ятар фида хуьлерай,
Амукьдайбур тIварар жеда рикIера.
Амукьдай туш сулейманар, тагьирар,
Амукьдач я ашукьар, я шаирар.
Дуьньядилай фидайди я инсанар,
Къазанмишна чпиз рагьмет, игьсанар.
«Зун куь кьилив атанва» ктабда авай вири эсерар милли литературадин чIалал кхьенва, ранг ядай гафар, бубайрин мисалар, авторди туькIуьрнавай гафар, сад-кьве нугъатдин гафарни (акурлай, ахпа-пака, бакIал, вахтунин шив, дарман ятар, рукIвар, гьуьжет-къелет, гьез, кIанивилин манидар, кIваркIвачI цуьк, сивин регъв, цуькведал тIвал авун, цуькверивай налук кIватIун, чIухунар ва мсб.) ишлемишнава.
Философ шаирди лезги ва урус чIаларал кхьенвай ктабар сад-садаз гзаф ухшар я. Кьве ктабдизни са жуьре темаяр, рангар язавай гафар, лишанар, кьетIенвилер, артуханвилер хас я. Абурун арада, суварар тебрикзавай чIалар ва бахшбендер квачиз, сада-сад тикрарзавач: гьар са шиирдиз, гьар са ктабдиз чпин кьетIенвилер хас я.
М. Алимован цIийи ктабриз сифте гафар чи девирдин бажарагълу кьве шаирди-дишегьлиди, Бикеханум Алибеговадини Пакизат Фатуллаевади, кхьенва. Зун абуру Максим Тагьировичан эсерриз ганвай кьакьан къиметрихъ галаз рази я. Юбилярдин эсеррик рехнеяр зазни аквазвач.
Максим Алимов 1958-йисалай лезги писателрин мярекатрин иштиракчи я. Алай вахтунда ам Лезги писателрин ва Россиядин зписателрин союзрин член, гафуни атIузвай, жуван жемиятдин месэлаяр гьялзавай, жавабдар инсан-векил я. Ада цIийи-цIийи эсерар теснифзава ва жегьилриз устадвилин чешнеяр къалурзава, «тарсар» гузва.
Заз Максим Алимован эсерри еке тIям гузва. Абур чи милли литературадин классикрин СтIал Сулеймананни Алирза Саидован — эсерриз мукьва я, фадлай вичин Тагьир бубадин дережадиз хкаж хьанва. Адан шииррихъ чпиз хас, кьетIен терефарни ава. Ихьтин бажарагъ авай шаир чIехи тIварариз фадлай лайихлу я.
Хцихъ галаз хьайи са суьгьбетда Тагьир бубади шаир булахдив гекъигнай: ингье 2011-йисуз бубадин 2 ктаб-ирс акъатна; 80 йисан юбилей къейдзавай хцин эсерар, дагъдин хуьруьн гурлу булах хьиз, шуршур ацалтна, авахьзава…
Вун чи патав мад хъша, гьуьрметлу шаир Хуьруьг Максим!
Гьаким Къурбан,
Дагъустандин халкьдин писатель,
филологиядин илимрин доктор, профессор
