Фейзудин Нагъиеван «Пуд легьзе» ктабдикай

…Фейзудин Нагъиев вичин уьмуьр­ яратмишунин ва илимдин зегьметдив ацIу­риз алакьай ксарикай я. Ада маса рекьерай­ни хейлин кIвалахар тамамарна – литера­ту­роведенидин, тарихдин, краеведенидин­, линг­вистикадин. Абурукай са бязибур пеше­карриз чида, муькуьбур – итиж ийизвай­ ксаризни. Абурук кIелзавайбурун арада кIеви­даказ ван авурбурни, чи медениятдин­ уьмуьрда­ кьатIуз жедай чка кьуна амукьайбурни ава. Амма сифте нубатда вири халкьдиз ам эсеррив хъсандиз таниш, тIвар гьуьр­метдив­ди мецел гъизвай, вичин шиирар кIел хъийизвай ва рикIел хуьзвай шаир хьиз чида. 

Адан цIийиз акъатнавай «Пуд легьзе» кIватIални кIелзавайбуруз чпин рикI алай шаирдин патай гуьзлемишзавай ва шадардай савкьат хьана. Ктаб, издательстводин аннотацияда лагьанвайвал, «гзаф йисара кхьей шииррикай» ибарат я. Темайрал гьалтайла, абур пуд разделдиз пайнава: ашкъидин («Яру дуьгуьр виниз ая пелевай»), ватанпересвилин («Алпандин веси»), веревирдерин («Вахтунин гьалкъа»). «Пуд легьзе» кIватIал шаирдин цIуд йисарин теснифрин асул гьакъикъат, жевгьер (квинтессенция) хьиз кьабулиз жеда. Ада Фейзудин Нагъиеван поэзиядиз санлай вил вегьедай, адан кьетIенвилер кьатIудай ва абурукай са вуч ятIани лугьудай къулай мумкинвал гузва. КьетIенвилералдини ам девлетлу я. Аннотацияда къейднавайвал, ам «темайринни кIалубрин, рифмайринни ритмайрин жигьетдай лезги шииратдиз са кьадар цIийивилер ва цIийи къаматар гъанвай шаир» я.

Ктабдихъ галаз таниш жедайла, фикир къвезва шаирдиз сагъ са уьмуьрда арадал атай эсеррикай хкяна, са къайдадик кутуна, кIватIал кIалубдиз гъун гьихьтин регьят тушир месэладиз элкъвенайтIа. Белки, арадал атай кIалубдал ам вични тамамдаказ рази тахьана амукьнай жеди. Дугъриданни, четин месэла хьиз аквазва чаз Фейзудин Нагъиеван поэзиядин яратмишунар гьакI (формально) са кIалубда дуьзмишун, абуру гьа кьадар фикир-хиялдалди девлетлу, жуьреба-жуьре рангарин ва гьавайрин, генг сергьятрин поэзиядин дуьнья тешкилзава.

Яшлу шаирди ктаб муьгьуьббатдин шииррин паюналди ахъаюн бейхабардиз аквазватIани, инал чун тажуб тежен, Нагъиеван яратмишунин уьмуьрда анжах са гьадалай алакьдай бейхабарвилер тIимил хьайиди туш. Ктаб и тегьерда туькIуьрунихъ чаз важиблу, рикI шадардай метлеб акваз кIанзава: эгер инсандивай, яшариз килиг тавуна, муьгьуьббат сифте нубатда кваз кьаз алакьзаватIа, уьмуьр вич давам жезва, адахъ метлебни амукьзава. Инал яргъи луькIуьнар бажагьат виже къвезва, чешне патал са шиирдин цIарар кIелин:

Вун, заз хъуьрез, акъвазнава рикIина,

Нур чукIуриз зи утагъдиз, зи рагъ хьиз.

Зун ви хура акъвазнава уьзягъдиз…

Муьгьуьббатдин экв ава къе вирина –

Вун, заз хъуьрез, акъвазнава рикIина.

Багьа мугьман атанва зи утагъдиз,

На лугьуди, зи кIвале рагъ куькIуьнна…

Вун, заз хъуьрез, акъвазнава рикIина,

Нур чукIуриз зи утагъдиз, зи рагъ хьиз…

ГьакI я, вири ава инсандин метлеб квадар тийизвай уьмуьрда, абурукай яз бахтлу декьикьаярни, вилерин килигуни гьейранарзавай, играми дишегьлиди, багьа мугьманди, инсандиз ракъинин чкадал дуьнья ишигълаван ийизвай… Амма ашкара тирвал, муьгьуьббат са гьава гвачир затI я, ада бедназар гьайбатдалди инсандиз дуьнья­ ишигълаванни ийида, ишигълаван дуьньядал, аквадай са кар авачиз, тунгъал-тунгъал циферни гъида.

Уьмуьрлух «гуьзелвилин есир» хьана­ чи шаир, и есирвилихъ дегишардай маса затI адаз дуьньяда жагъанач. Гьелбетда, гъавурда дуьз акьан, муьгьуьббатни гуьзелвал инал синонимар я, са гафар я: «Гьикьван вун иер я» – им, дуьнья вичиз гьикI элкъвейтIани, адахъ галаз амукьзава. «Я Аллагь, вун вуч иер я!» – галатзавач ам тик­рариз. «Вун гьинава, кIаниди?» - къалабулух акатзава рикIик. «Вун галачиз гьар са кар я кимиди, / Вун галачиз рикIе тIални кин ава». «Фейи чIаван лишандикай хкатдач чанар, кIаниди. / Адан къаних дувандик кваз, дар жеда йикъар, кIаниди». Къурхутмишни ийида муьгьуьббатди, амма мад ва мад сеферда: «Ви хци хьел рикIин къене акьуна, / Уяхарна зи гьиссерин мусибат!» Гьайиф хьи, и гьисс, акьалтI тийирди, амукьзава, инсандиз и дуьньяда кьисметнавай йикъар куьтягь жезва. Геж девирдин «Зи таватривай эхиримжи тIалабун» шиирда лагьанвайвал:

Къе межлисдал ша, таватар, вирибур,

КIватI хьухь куьн, зи рикIикай яд хъвайибур!

Заз кIан хьайи, зални ашукь хьайибур,

РикIин кIусар, мерддиз пайиз, гайибур,

Зи ашкъиди, зун ашкъиди кайибур,

ТIимил-гзаф захъди рекье шайибур,

Чеб гуьзелбур, гуьзелбуру хайибур,

Ашкъид цIай квай бубайрилай хьайибур,

Заз тахьунал, эй, Аллагьди гайибур!

КIватI хьухь вири, зи ашкъидин кIанибур,

Адан муьгьуьббатдин лирика гьейранвилини наз-няметди, ашкъи-гьевесдини хабардар секинсузвили, вилив хуьнин кьарайсузвили, гуьруьшди гузвай бахтунин ранг янавай легьзейри ацIурнава. И лирикадин кьилин мотив гьар кткана вичик умуд кутаз тежер, амма вич датIана мурад яз амукьзавай бахт гуьзлемишун я. Фейзудин Нагъиев и патахъай чаз лезгийрин цIийи поэзияда инсандин руьгьдин юзунрин гъавурда виридалайни хъсандиз акьазвайбурукай сад яз чида. Амма вичин яратмишунра муьгьуьббатдин лирикади чIехи чка кьунватIани, гьикьван ам таъсирлуди ятIани, адан поэзияда кьилинди маса тема я лагьайтIа, чаз гъалатI хьунихъай кичIе туш. Фад девирдик акатзавай рикIел аламукьдай «Лезгистандиз ракъар авай» шиир ава адахъ:

Жагъуриз ах, жагъуриз гьахъ,

Чун гъурбатра, яргъаравай.

Къе кутазва чна пак рехъ

Лезгистандиз ракъаравай.

Чи 80-йисарин несилдин поэзиядин векилрин, абурукай яз Фейзудин Нагъиеванни, яратмишунра гьатнавай кьилин фикир ватандин кьисметрикай, адан яргъал асиррин деринрай къвезвай тарихдикайни къенин йикъакай я. Абуруз ракъар авай, бахт илифнавай макан яз акваз кIанзавай хайи пад, амма къенин йикъа рикI шадарзавачир. Сад авай – мурад тир ватан, садни – гьакъикъатдинди. Мурад тир ватандикай ада, месела, пара татугай, амачир Совет­рин Союздин халкьар чпин кьисметар гьялуниз мажбур хьайи девирда, 1995-йисуз, «Чун лекьер я» шиирда кхьенай: 

Чун лекьер я. Чаз, лекьериз,

сергьят чидай туш,

Гьава чиди, ракъар чибур, дагълар чибур я.

Къузгъунривай мублагь цавар кьегьят

жедайд туш,

Дуьз аранар, тик синерни сувар чибур я.

Чун лекьер я. Чаз, лекьериз,

сергьят чидайд туш.

Мад ва мад: «Лезги чилел лекьерин муг…», «Алпан тарих, лекьерин кьуьл…», «Пакдиз хвена лекьерин тIвар…» 2007-йисан «Лекьерин кьуьл» шиирдани бахтавар гьиссдив ацIанвай строфаяр гьатнава:

Гадаяр чи – лекьер, картар,

Рушар – къветер, каруяр.

Дустарикай кьада партIар,

Душманриз кьаз паруяр.

Рак ахъая мугьманриз,

Лекьерин руьгь кьакьан я.

………

Цаваравай картар я чун,

Чилеравай къветер я.

ЦIайлапанар, цIаяр я чун,

Женгеравай лекьер я…

Гьа ихьтин, лекьериз дуьнмуьш халкьди уьмуьр тухузвай ватандин багьа шикилрал чан къвезва шаирдин бейнида, амма гуя вилерилай романтикдин айнаяр алудзавай адаз михьиз залан маса гьакъикъат аквазва:

Са мал я чахъ амайди,

Са чIал.

Гьамни вахчуз гьавалат

Я чал!

Са кIвал я чахъ амайди,

Са цал.

Гьам чукIуриз алахънава

Гачал!

Ватан вичи чIугвазвай шикилра авайдаз ухшар авун патал ада датIана эвер гузва, амма и эвердиз жаваб агакьна аквазвач. Ватандин, хайи чилин ва адан халкьдин кьисметар Советрин уьлкве кIватайдалай кьулухъ чи поэзияди къарагъарзавай кьилин суал хьана. Шаир са куьн ятIани гъавурда акьаз, дегь девиррилай эгечIна, къенин йикъал хквез, а суалдиз тайин жаваб жагъуриз алахънава.

Ватан – лекьерин макан хиялда авай шаирдиз гьакъикъатдин ватанда арадал атанвай лайихлу ватандашдин намусди кьабул тийир гьалар дегишардай къуват аквазвач, адаз амукьзавайди, чи рикIел тамамдаказ тарихдиз фенваз акур куьгьне лезги поэзиядин перишан мотив хкиз, цаварихъ эл­къвена ийизвай зарул касдин шикаят я:

Тан яланда, чан ватанда – кьураз ама чун,

Ван Алпанда, цIайлапанда цIраз ама чун,

Куз лаванда, няс гиманда къараз ама чун,

ИкI дуванда, рикI дарманда къугъваз

ама чун

Чаз вуж кIанда? Вуж такIанда? – жузаз

ама чун,

Адалат тахьай заманда чраз ама чун,

Мал накьанда, кIвал лакьанда аваз ама чун,

ЧIал гиманда, тIални чанда куьз тваз

ама чун?..

И туькьуьл гьисс, хатадай хьиз, залан декьикьада инсандиз къведайбурукай туш, ам, эсердай эсердиз физ, тикрар жезва. Романтикдизни элкъвез кIандай Фейзудин Нагъиева гьакъикъатдив вич алдатмишиз тазвач, дуьньядиз ачух вилерай килигзавай адаз вичин халкьдин къенин югъ усал хьанвайди, халкьдилай са девирра, яргъал тарихда, вичихъ хьайи лайихлу дережа хуьз алакь тийизвайди аквазва. Алай вахтунда чи поэзиядиз, гьайиф хьи, маса, гумрагь ва шад мотив гьакъикъатди гузвач…  

Вичин алатай уьмуьрдиз вил ягъиз, шаир адаз къимет гуз, са гьихьтин ятIани нетижаяр хкудиз алахъзава. 2022-йисан «Зи рехъ» шиирда ада лугьузва:  

Шукур ваз, зи рехъ, на вердишна зун,

КIвачерик кутаз къванерни лекъвер,

Тадиз чукIуриз элячIай муькъвер,

Лап чир тежервал на дегишна зун.

Ийиз кIан хьана ваз закай нуьквер.

Гьяркьуьз къалуриз, хьана вун гуьтIуь,

Гьар са четинвал малим хьана заз,

Гьар са мидякар талим хьана заз,

Мили гаф такваз гатана гъуьнтIуь.

Уьмуьр тарсар гудай алим хьана заз…

Яшари камалэгьли авунвай инсандин фикирар… Яшлу я, амма адан уьмуьр виликдай хьиз ацIайди яз ама. Гьа виликдай хьиз ам гуьрчегвилел кьару я, и кьарувили адан шиирриз дуьньядин рангар гъизма. Гилани, сагъ уьмуьр кьулухъ галамайлани, адав вичин тIулни гума, ам вичин фикиррални алама, ада а фикирар, чин кьун тавуна, векъидаказ, рикIе яргъи йисарин тIал аваз лугьунни ийизва. 2024-йисуз «Гьар жуьре лезгияр» шиирда хьиз:

Лезгияр ава гьар жуьрединбур,

Садбур жуванбур, садбур патанбур.

АкI я хьи, садбур яд уьлквединбур,

Гъейри какадин, гъейри муканбур.

Галайбур чара менсебрин ялар,

Лезгивиликай кичIе-регъуьбур,

Вине кьадайбур чара яд чIалар,

Чарадан вилик руьгьдиз гъуьргъуьбур.

……………..

Гагь садан лувак. Гагь садан пацук,

Гагь гьурра, гагьни акатиз хурук,

Квадарна Диге, чукIурна Ватан,

Агь, чи бубайриз динж ятIа сурук?!

Бес ви пакади гьикI хьурай, зи халкь,

Бес вахъ шумудан рикI курай, зи халкь,

Элкъвез сад хьиз вахтунин зарб чарх,

ТIвар хуьз жедатIа кьакьан

«ЛЕЗГИ ХАЛКЬ»?!

Алай девирдин гьакъикъат кьабул тавунин фикирди, гьар жуьреда лагьанваз, Фейзудин Нагъиеван поэзияда гегьеншдиз ванзава. «Пуд легьзе» ктабдай, адан эсерар кIел хъийидайла, чаз мад сеферда аквазва и поэзиядин рангаринни ванерин булвални гуьрчегвал, вичиз са гафуналди къимет гуз тежедай, амма ягь-намус гьамиша вине кьазвай, гьа са вахтунда датIана фикиррин тIурфандик квай, гьакъикъатдин гьавалатвилериз лайихлудаказ таб гуз, вичин рехъ атIузвай адан лирикадин игитдин къамат, адан муьтIуьгъ тежер бунтчидин къилих, гьиссерин секинсузвал, хиялди ам авудзавай деринар ва акъудзавай аршар. Дуьнья гьи жуьре дегиш хьайитIани, шаирдив вичин тIул гума, ада вичин рехъ давамарзава.

(Макъала куьруь авуна гузва)

Гь.  Чандаров