КIелунин цIийи йис башламишунин мярекатдал чпин аяларни галаз атай диде-бубаяр Белиж поселокдин М. Ярагъидин тIварцIихъ галай 1-нумрадин мектеб агална, аялар кIелиз Белиждин гимназиядиз ра­къурзава лагьай хабарди тажубарна. Гьелбетда, вучиз, гьихьтин себебар аваз агалзавайди я лагьана суаларни гьасятда арадал атана.

Гъил-гъиле аваз мектебдин диде-бу­бай­рин комитет кIватI хьана. Са куьруь вахтунда веревирдер авурдалай гуьгъуьниз­ комитетди, и месэладай кьил акъуддалди, аялар Белиждин гимназиядиз ракъур тийидай къарар кьабулна. Саки са гьафте хьана­ диде-бу­байри аялар гимназиядиз ракъур­ тийиз­. Ахпа малум хьайивал, 1-нумрадин мектебдин дарамат чIуру гьалда авайвиляй ва про­куратурадин истемишун кьилиз акъудуналди, Дербент райондин администрация­ди 2026-йисан 21-августдилай 1-нумрадин СОШ-дин кьве мертебадин кьилин ва сифтегьан классрин дараматар агалуниз, аялар Белиждин гимназиядиз ракъуруниз талукь 133-нумрадин къарар акъудна.

Мектебдин дараматар авай гьал ахтармишиз фейи чун директор И. Заловади кьабулна. Дугъриданни, 1954-йисуз эцигнавай дараматдин гьал хъсанзавачир. Цлар ханва, чиле авай тахтаяр эйбежер хьанватIани, къекъвезвай инсанар гьелелиг эхзава. Къавар, къецел патан акунар уюнсуз аквазва.  Кабинетринни дегьлизрин къене пата къаварал алай сувагъар инлай-анлай аватнава, а чкаяр, картонар яна, кIевнава.

72 йисан къене садрани бинедилай ремонт тавунвай дараматар аялриз са хата-балани тахьана амукьун – им, гьелбетда, мектебдин регьберрин, муаллимрин ва дарамат са къайдада хуьз куьмекар гайи меценатрин гьунар я.

Суал къвезва: мектебдин регьберри дарамат авай гьалдикай ва ам ремонт авун чарасуз тирдакай райондин кьиле авайбуруз хабар ганачни? Малум хьайивал, мектебдин директордин арзадалди дараматар авай гьалар гьеле 2016-йисуз  РД-дин залзалайрин рекьяй хатасузвилин центради ахтармишнай. Нетижада сифтегьан классрин корпус ва мастерскояр чкIидай гьалда авайди тестикьарнай. Кьилин дарамат, бязи нукьсанар аватIани, кIвалах давамариз жедай гьалда авайди яз гьисабна. Санлай къачурла, объектар технический рекьяй авай гьал ахтармишдай комиссия атай нетижадин бинедаллаз мектебдин дараматри анра  тарсар кьиле тухунин хатасузвал таъминарзавач (акт туькIуьрнава).

Адалай кьулухъ кар вилик тефиз акурла, мектебдин директорди дарамат авай гьалдикай 2019-йисан 19-январдиз Дербент райондин кьил М. Жалиловаз ва РД-дин эцигунрин ва яшайишдин кIвалеринни коммунальный майишатдин министр М. Багълиеваз, РД-дин образованидинни илимдин министрдин везифаяр тамамарзавай Я. Бучаеваз, 2021-йисан 1-февралдиз ва 16-июндиз райондин кьил  Мавсум Рагьимоваз ва маса чкайризни чарар кхьена.

Йисар къвез алатна. Роспотребнадзордин Дербент шегьерда авай управленидин къуллугъчияр мектеб­да чирвилер къачузвай аялрин хатасузвал­ хуьнин патахъай герек тир санитарный­ къанунрин истемишунар тамамар тийизвайвиляй, рай­ондин администрациядилай ва мектебдин директордилай актар кхьиз хъфена.

Эхирни 2025-йисан 9-апрелдиз Дербент райондин суд Роспотребнадзордин Дербент шегьерда авай управлениди инсанрин ихтиярар хуьн яз рекье тунвай гражданвилин делодиз ачух заседанидал килигна. Жаваб гузвайбур (ответчикар) – Белиждин СОШ №1 МБОУ ва Дербентдин муниципалитетдин  администрация.

Ингье суддин къарар (куьруь авунва):

«Административное исковое заявление ТО Управления Роспотребнадзора по Республике Дагестан в г. Дербенте удов­летворить.

Признать незаконными действия ­(бездействие) ответчиков – МБОУ «Средняя общеобразовательная школа № 1 им. М. Ярагского поселка Белиджи» Дербентского района Республики Дагестан и Администрации МР «Дербентский район» Рес­публики Дагестан, выразившиеся в невыполнении обязательных требований санитарного законодательства, установлен­ных статьями 11 и 28 Федерального­ Закона РФ №52-ФЗ от 30.03.1999 «О са­ни­тарно-эпидемиологическом благополучии­ населения»… Обязать Администрацию МР «Дербентский район» Республики Дагестан изыскать финансовые средства на выполнение мероприятий, требующих­ финансовых затрат для устранения­ нарушений требований санитарно-эпи­де­мио­логического законодательства, и в течение 1 (одного) года со дня вступ­ления решения суда в законную силу выполнить следующее: 

– провести капитальный ремонт школы;

– иметь акты выполненных работ, подтверждающих проведение ревизии вен­тиляционных систем. Оборудовать хо­лодным и горячим водоснабжением учебные кабинеты для обучающихся 1-4 классов, кабинеты физики, химии и биологии, лаборантские, помещения для обработки ….». Ина къайдадиз хкана кIанзавай са 21 пункт мадни ава.

ЦIуд йисаралди чпин аялри кIелзавай мектебдив эгечIзавай гьал акур диде-бу­ба­яр и сеферда кисна акъвазнач. 4-сентябр­диз абур, саки 50 кас, Дербент райондин образованидин идарадин регьбер Аят Нагъиевадин патав фена ва кьабулнавай къарардилай чпин наразивал къалурна. А. Нагъиевади идан патахъай райондин администрациядиз зенг авуна, Белиждай наразивал къалуриз са чIехи десте  атанвайдакай абур хабардарна. «Къе ана куьн кьабулдай кас жедач», – лагьана ада ва 7-сентябрдиз райондин администрациядиз фин теклифна. И юкъузни чкадал кас хьанач. 8-сентябр­диз мектебда кIелзавай аялрин буба, СВО-да къуллугъзавй ва отпускдиз хтанвай Назир Алиев активистрикай пуд касни галаз мад райондин администрациядиз фена.

И сеферда райондин кьил Э. Аллагьвер­диева са Н. Алиев кьабулна, арадал атанвай гьалар веревирдна. Райондин кьили    Н. Алиеваз гъил яна, 1-ноябрдалди и мес­эла гьялда лагьана гаф гана. Адан гафарихъ агъун тавуна, мектебда кIелзавай тахминан 40 аялдин дидейри, чпин къуларни чIугуна,  РД-дин Кьил Ф. В. Щукиназ, Дербент райондин кьил Э. Р. Аллагьвердиеваз ва Белиж поселокдин кьилин везифаяр тамамарзавай А. Р. Ражабоваз чарар кхьена.

Идалайни гъейри, Россиядин Игитдин  (рагьмет хьурай вичиз) уьмуьрдин юлдаш Анастасия Муслимовади РД-дин образова­нидин ва илимдин министерстводиз чар кхьена. Анай а чар Дербент райондин образованидин управленидиз рахкурна.

Активистар, мектебда кIелзавай аялрин бубаяр Назир Алиева ва Роман Шафиева А. Муслимовадиз ганвай жаваб гьакъикъатдив кьан тийизвайди яз гьисабзава.                                             

– Жавабда гимназиядихъ 1176 аялди­ кIелдай (проектная мощность) чкаяр ава лугьузва, гимназияда кIелзавай аялрин кьадар 560 яз къалурнава. Гьа са вахтунда­ 1-нумрадин мектебда кIелзавай аялрин кьадар 415 я. Ибурукай 100-далай гзаф аялри колледждин кирида кьунвай общежитида кIелзава. Вири санлай – 950 аял я.  1176 аялдиз кIелдай чкаяр авай гимназияда, гьакъикъатда кьве мектебдинбур сад-садал эхлягъайла, жезвайди 950 аял я. ИкI яз хьайила, мажбурибур яз къалурнавай кIе­лунин программайриз кьецI гуз, алава тарсар, кружокар тухуз тежез, гимназияда бес кьве сменада тарсар тухун вучиз тешкилнава? – суал гузва Н. Алиева.

– Дугъриданни, алай вахтунда, яни  мектебра кIелунин вахт вад йикъал кьван  куьруь авунвайла, сад лагьай сменадин тарсар сятдин кьведаз акьалтIарзава, - давамарзава Р. Шафиева. – Тарсарилай гуьгъуьниз гьар жуьре кружокарни ава эхир. Абур мус тухузва? Тамам чирвилер къачудай мумкинвал тежезвай сад ва кьвед лагьай сменайра кIелзавай аялрин язух тушни?  СанПиН-дин истемишунралди, аялриз чирвилер гун,  тарс дериндай  кьатIун патал  сад лагьай смена къулайди яз гьисабзава.

 «Эхь, – лугьузва абуру, – аялрин хатасузвал таъминариз тежедай дараматда тарсар тухун чнани дуьз кар яз гьисабзавач. Чаз кичIезвайди арадал атанвай гьалар мадни гьа икI яргъалди давам хьун я. ГьакI хьайила, чун кисна акъваздач. Гьукуматдин къанунри истемишзавайвал, чи аялриз кIелдай къулай шартIар тешкилун патал чи мектебдин мулкунал я цIийи дарамат эцигун, я авайбур бинедилай ремонт авун чи диде-бубайрин тIалабун, истемишун я».

Чаз алай вахтунда аквазвайвал, гьеле цIуд йисан вилик и гьалда авай мектебдин месэла гьялун, сад алатиз, масад къвезвай райондин кьиле хьайи 5 касдикай гьич садани вичин хивез къачунач.  Чна умудзава, райондин гилан кьили хьайитIани и кардик къуьн кутада.

Мектебдин тарихдикайни куьрелди лугьун. Белиж поселокда образованидин бине кутур сад лагьай нумрадин умуми образованидин юкьван мектеб 1954-йисуз эцигна.  А йисара ам неинки чIехи жезвай поселокдин аялриз, гьакIни Белиждин къваларив гвай Нуьгди, ЛукIар, Агълаб, ЦIийи Фригъар хуьрерин  аялризни чирвилерин макандиз элкъвена. И хуьрера образованидин идараяр авачирвиляй абур,  яргъал мензилризни килиг тавуна, чирвилер къачуз, авайни авачир гьа и са мектебдиз къвезвай.

Мектебдин тарих чIехиди я. 72 йисан девирда ам саки 35 агъзур аялди акьалтIарна. И йисара образованидин идарадиз регьбервал гайи Овсиенко Василий Павлович – биологиядин илимрин кандидат,  Алиев Мамед Абдурагьманович – тарихдин илимдин кандидат, Эмирбегов Шевли Алинеседович,  Гюлалиев Якьуб Саидович, Умаров Умар Рамазанович, жемиятдин  крарал машгъул ксар хьиз,  хъсан тешкилатчиярни, еке тежриба авай пешекар муаллимарни тир.

СССР-дин игит Абас Исрафилова милли политикадин ва къецепатан алакъайрин министр Загьир Арухова, «Жуьрэтлувиляй» ордендин сагьибар Наврузбег Абдулагъаева ва Агьмед Эседуллаева, РФ-дин МВД-дин Академияда кафедрадин заведующий яз кIвалахай  юридический илимрин рекьяй доктор, экономикадин илимрин профессор Къазиагьмедов Гьасан Мамедовича, СВО-да къуллугъзавай са жерге аскерри ва хейлин масабуруни и мектебда чирвилер ва тербия къачурди я. Мектеб акьалтIарай гзафбуру къе вири хилера намуслудаказ зегьмет чIугвазва. 

Спортдин акъажунра гъалибвилер къазанмишнавай аялрин кьадарни гзаф я. Мектебдин тIвар районда, республикада ва адалай къецени баркаллу дережадиз хкажнавайбурун жергеда  М. Курчиев, Ш. Мазанаев, Ш. Халикьов,  В. Улуханов, Э. Нисреев­, К. Юзбегов, А. Гьамидов, Р. Атемов, Н. Къадиев, Ш. Мамедов ва масабур ава.

2010-йисуз мектебдин директорвиле тешкиллувилин бажарагъ авай пешекар муаллим Залова Имара Алиэфендиевна тайи­нарна. Регьбервал гунин тежриба акьван екеди туширтIани, коллективда авай хъсан адетрал амал ийиз, цIийибур кардик­ кутаз, акьалтзавай несилдиз дуьз тербия гунин кIвалах зайифар тавуна, ада муаллимривай кIвалахда алай аямдин цIийи къайдаяр ишлемишиз, аялрин чирвилерин дережа хкажунин месэладиз еке фикир гузва. ГъвечIи классрилай гатIунна, аялри милли адетрал амал авуниз, халкьдин тарих ва дидед чIал чируниз артух фикир гузва. ЧIехи несилдин камалдикайни тежрибадикай менфят къачуз, аялриз лезги халкьдин  пак тарих чирзава, абур халис ватанпересар яз тербияламишуниз артух фикир гузва. Белиж поселокдин М. Ярагъидин тIварцIихъ галай 1-нумрадин СОШ, райондин маса мектебрив гекъигайла, дидедин чIалаз кьетIен фикир гузвай мектебрикайни сад я. 

Къагьриман  Ибрагьимов