Гьаж йиса садра Меккада жезвай, виче вири дуьньядай атанвай мусурманри иштиракзавай зурба ва­къиа, Аллагьдин рекье зурба ибадат я! Исламдин вад лагьай дестек тир гьаж вичихъ мумкинвал авай гьар са мусурман касдиз уьмуьр­да са сеферда кьилиз акъудун ферз я, ам пайгъамбаррин­ рехъ я. Гьадисра къалур­навайвал, 70 пайгъам­барди гьаж ада́ авунва, яни кьилиз акъуд­нава. Дугъриданни, Иса пайгъамбар­ чилел хтайла, гьадани гьаж кьилиз акъудда. ГьакIни гьаж пай­гъамбаррин терефдаррин рехъ я: асгьабрин, табиинрин, иманлуйрин ва диндар ксарин! Чакай гьар садаз а зурба карвандик экечIун, а лайихлу ижласда иштиракун чIехи бахт я!

Ибрагьим пайгъамбарди вичин хва Исмаилахъ галаз Аллагь-Тааладин эмирдалди Кябе эцигайдалай кьулухъ Аллагь-Таалади адаз гьаждиз азан гун буюрмишна ва гьа йикъалай кьулухъ къенин йи­къал­ди а эверуниз муъмин ксари гьаж авуналди жаваб гузва ва Кябе амай кьван – Къияматдин Югъ къведалди – а кар давам жеда. Гьаждин кьилин югъ Арафадин югъ я. И юкъуз­ дуьньядай атанвай вири гьажияр – виридал са игьрамдин либасар алаз – чIехи ва гъвечIи, паб ва итим, кесиб ва девлетлу, пачагь ва лежбер, чпин арада авай тафаватлувилериз килиг тавуна, вири сад хьиз, Аллагьдиз ибадатиз, Арафатдин майдандал кIватI хьана акъвазун зурба агьвалат я! Им вири инсанар Къияматдин Юкъуз Гьарасат майдандал Гьахъ-гьисабдиз кIватI хьуниз ухшар кар я!

Гьаж Аллагьдин «Къадагъа алай КIва­лиз» (Кябе­дал)­­ финин кьетIен ибадат ада́ авун патал ният  (къаст) авун я. Аллагь-Таалади чи уьмметдиз гьаж гьиж­­­радин  кIуьд лагьай йисуз ферзнава.

Гьаж — малдин, бедендин ва руьгьдин­ ибадат я. Дугъриданни, дин Ислам – ам дин ва ­дуьнья, акъида (инанмишвилер) ва Ша­риат­ (къанунар ) я, ибадатар ва жув дуьз тухун (поведение) я, сада-садахъ галаз крар кьиле тухун ва ахлакьар я! ГьакIни Ислам – им и дуьнья дуьзгуьн гьалда хьунин ва дуьздаказ кардик кутунин асас (дестек) я. Сагьигь «акъида» (дуьз инанмишвал) – им вири халкьар дуьз гьалда хьунин ва вилик финин асас я! Исламда дуьньядин крарикай яргъаз хьун авач. Дугъриданни, Ислам динди инсандин уьмуьрдин рехъ ва абурун араяр (алакъаяр) дуьз къайдада ва адалатлу низамда твазва ва заминвилелди и дуьньядани, Эхиратдани дуьз хьун таъминзава! Гьаниз килигна, гьаждин менфятар са диндин менфятрал акъваз хьанвач.

Гьаждин лайихлувилер ва сувабар

Аллагь-Таалади Къуръанда лагьан­ва (3-сура, 96-97-аятар, мана): «Гьакъикъатда, сифте эцигнавай­ «КIвал» инсанриз (абуру ана Аллагьдиз ибадат авун патал) — Баккада (Меккада) авайди (Кябе) я, берекатлуди яз ва (Дуьз рекьин) регьбер (себеб) яз алемриз (инсанриз)! (96)

[…] Ва (вири) инсанрал Аллагьдин вилик – КIвалел (Кябедал) гьаж авунин ферз (буржи) ала, – а рекьиз фидай мумкинвал авайбурал. Ва ни кафирвал авуртIа (гьаж инкариз), гьакъикъатда Аллагь – алемрихъ (гьич) муьгьтеж туш! (97)».

Гьаж Исламдин вад дестекдикай сад я – вичел Ислам бинеламишнавай. Аллагьдин расулди (Аллагьдин сала­ват ва салам хьуй вичиз) лагьанва (мана): «Ислам эцигнава (тикмишнава) вад дес­текдал (асасдал): келима-шагьа́дат: авач илагьи (ибадатдиз лайихлу тир) са Аллагьдилай гъейри ва Мугьаммад Адан бенде ва расул я, капI ада́ авун, закат гун, рамазандин вацра сив хуьн ва гьаж авун КIвалел (Кябедал)» (Бухарий, Муслим)­.

Гьадисда къейднавайвал, Пайгъам­­­барди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) лагьанва (мана): «Ни гьаж авуртIа, вичи гьашервал ва асивал тавуна, ам, вичин дидеди хайи юкъуз хьиз, михьиди хьиз (гьаждай) хкведа» (Бухарий, Муслим).

Мад са гьадисда Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (мана): «Куьне сад-садан гуьгъуьнаваз гьажар ва умраяр ая, дугъриданни, абуру кьведани (инсандикай) кесибвал ва гунагьар къакъудзава (ам абурукай михьи ийиз­ва) – «чатухъандин целдин цIу» (цIурурнавай) ракь, къизил­, ги­миш рукварикай михьи ийизвайвал. Керчек гьаждин суваб анжах Женнет я!» (Наса́ъий, Тирмиз́ий).

Гьажда «Масжидуль-Гьара́м­да»­ ва Пайгъамбардин (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) МискIинда Мединада­ кпIар авуналди, сувабар артух хьун ава. Сагьигь гьадисда къалурнава (мана): «КапI авун зи и Мис­кIинда артух (эфзел) я агъзур кпIунилай амай ­мис­кIинра авунвай, са «Масжидуль-Гьарамда» ква­­чиз ва «Масжидуль-Гьара́мда» капI авун артух (эфзел) я виш сефер за и МискIинда авурдалай…». Яни Меккада «Мас­жи­дуль-Гьара́мда» авур капI амай мискIинра авур кпIарилай виш агъзур (100 000) дережадин артух я.

Мад сеферда рикIел гъин

Алатай нумрада чна кхьейвал, Къурбанд суварин ва адан гуьгъуьналлай пуд юкъуз Аллагьдиз ибадат яз тукIвазвай гьайванриз (девейрикай, маларикай, хиперикай) къурбанд лугьуда. Къурбанд авун – им мумкинвал авай гьар са мусурман касдиз чIехи сунна кар я (са десте алимри ам важиблу кар я лугьузва).

Делил я а кардиз Къуръандин аят (108-сура, 2-аят, мана): «(Гьавиляй) капI ая вуна ви Раббидиз (са Адаз) ва (са Адаз вуна) къурбанд-гьайванар тукIукI!»

Гьадисда лагьанва (мана): «Адаман рух­вайри Къурбанд суварин юкъуз ийиз­вай Аллагьдиз виридалайни кIани амал иви экъичун (гьайван тукIун, къурбанд авун) я…» (Ибн Ма́жагь-3126).

Маса гьадисда лагьанва (мана):­ «Мумкинвал аваз, ни къурбанд аву­начтIа… къуй ам чи капIдай чкадиз мукьвални тахьурай» («Мугъний» — Ибн Къуда́магь, 11-94).

Гьадисда лагьанва (мана): «Ам куь буба Ибрагьим пайгъамбардин сунна я… ва квез (а гьайвандин сарин) гьар чIар­чIикай суваб ава» (Агь́мад).

Къурбанд гьайвандин шар­тIар­­: сагъ-саламат гьайван (кьецIи, буьркьуь, яхун, начагъ, карч ханвай, нукьсан квай гьайван виже къведач), хипен са йис хьанваз кIанда (ва маса мазгьабра  зур йис къалурнава), калин – кьве йис, деведин вад йис.

ТукIвадай вахт: Къурбанд сува­рин йикъан пакамаз, суварин капI авурдалай кьулухъ башламишна, та кьуд лагьай йи­къан­ эхирдалди.

Са деве ва са кал ирид касдин паталай тукIуртIа жеда, са хеб – са касдин паталай. ГьакIни ихтияр ава са гьер жуван вири хизандилайни тукIваз – чан алайбурулайни, кьенвайбурулайни.

Мад сеферда рикIел гъин. Къурбанд ийиз кIанзавай касдиз къадагъа я: Зуль-гьижжадин сифте цIуд юкъуз чIарар атIун, кикер атIун ва бедендикай хам атIун (инал ихтилат къурбанддин гьайван (пул гана) ма­са къачуна, тукIвазвай касдикай физва)­. Эгер бубади вичин аялдин паталай­ къурбанддин гьайван тукIвазватIа, папазни аялдиз винидихъ къалурнавай къадагъаяр­ та­лукь туш, а къадагъаяр гьа гьайван тукI­ваз­вай (яни къурбанд авунин кар тешкилзавай) касдиз – бубадиз талукь я. И месэладин гьакъиндай алимрин арада жуьреба-жуьре фикирар ава). Гьадисда лагьанва (мана): «Зуль-гьижжадин сифте цIуд югъ алукьна­, квекай садаз къурбанд тукIваз кIан хьайи­­ла, къуй ада кя тавурай вичин чIа­рарикай ва хамуникай са куьникни» (Муслим). (Эгер тийижиз ва я рикIелай фена, а кар авуртIа, астагъфир авуна кIанда, амма ийизвай къурбанд дуьз жезва).

ТукIунин къайда: шариатда къалурнавайвал, Кьиб­ледихъ элкъуьрна, дуьа кIел­на, ният авуна, къурбанд ийида. Ахпа пайда: са пай жуваз (кIвализ) тада, са пайни садакьа яз гуда. Ахпа къурбанд гьайван тукIурдалай кьулухъ ихтияр ава кикер ва чIарар атIудай.

Къурбанд авуниз гзаф лайихлувилер, еке менфя­тар ава: 1 – Аллагьдиз мукьвал хьун я; 2 – хизанриз­ шад­вилер ва булвилер я; 3 – кесибриз куьмек я;  4 – мукь­ва-кьи­лийрихъ ва къуншийрихъ галаз алакъаяр хьун ва мягькемарун я, 5 – Аллагьдиз шукур авун я…

Гьавиляй гьар са мусурман кас алахъна кIанда гьар йисуз и зурба ибадат кьилиз акъудиз. Чна Аллагь-Таа­ладивай тIа­лабзава Ада чаз куьмек гун а карда, ам чавай кьабулун! Амин!

Ямин Мегьамедов,

диндин алим