2026-йисан  сад лагьай сентябрдилай  Россиядин мектебра кIелзавай аялри, информатикадин тарсар дериндай чирунин сергьятра аваз, «ТIебии тушир интеллект» тереф чириз башламишда.

РФ-дин просвещенидин министр Сергей Кравцова хабар гайивал, аялриз нейросетрин кIвалахдин бинеяр-къайдаяр,  гьакIни абуру гузвай жавабар тамамдаказ ахтармишиз, квай гъалатIар винел акъудиз чирда.

Юкьван школада тIебии тушир акьул ахтармишиз куьмек гудай ктабар  РФ-дин просвещенидин министерстводи гьазурнавай федеральный сиягьдик кутунва. ЦIийи курс информатика дериндай чирзавайбур ва и рекьяй олимпиадайра иштиракзавайбур патал ачухда, амма гележегда  программа вирибурувай чириз жедайвал гегьеншарда.

«Чешне яз, за чна информатикадай­ олимпиададик кутунвай «ТIебии тушир интеллект» профиль гъида. Ам акьван еке итиж желбзавайди ва алай вахтунда кар алайди яз хьана хьи, кIелунин 2026-2027-йисалай башламишна, тарс дериндай чирунин сергьятра аваз, ам мектебрин программайрик кутада», – лагьана С. Кравцова. 

ГьакIни малум хьайивал, алай йисан 1-сентябрдилай Россиядин  мектебра  вад ла­­гьай классра кIелзавай аялар патал «Рос­сиядин руьгьдинни эдебдин культура» курс кардик кутада.

Идалай вилик чна просвещенидин министерстводиз жуьреба-жуьре хилерай, гьа жергедай яз физический культурадайни образованидин цIийи хъувунвай стандартар кардик кутадай фикир авайдакай хабар ганай. Гила министерстводи  мектебра кIелзавай аялрин сагъламвал мягькемарунихъ ва алай аямдин къайдаяр ишлемишунихъ элкъуьрнавай сад тир программа тес­тикьарнава. Ихьтин къарарри, къейдзавайвал, идаради образованидин гьерекат­рик инновациядин тежрибаяр къаришмишунихъ ялзавайди къалурзава.

Араб чIал - хушуналди

2026-йисан 1-сентябрдилай Россиядин­ мектебра араб чIал чирунин программа кардик кутада, хабар гузва РФ-дин просвещенидин министерстводи. Гъавурда твазвайвал, и кар образованидин хиле кьве терефдин алакъаяр гегьеншарун, урус ва араб чIалар вилик тухун патал лазим я.

Мектебра араб чIалай олимпиадаяр тухузва, амма и тарс вирибур патал чарасузди жедач. Араб чIал гуьгьуьллудаказ, къецепатан уьлквейрин кьвед лагьай чIал яз чирун  теклифда. Идалайни гъейри, мектеб­да ихьтин тарс муаллимрин ва кIелзавай аялрин хушуналди  кардик кутада – ихьтин­ мумкинвал авай чкайра. Программадик араб уьл­квейрин кхьинар, грамматика, культура ва адетар чирун ква.

Министерстводи гьисабзавайвал, араб чIал вичихъ къвердавай гзаф игьтияж авайдаз элкъвезва – Россияди РагъэкъечIдай патан уьлквейрихъ галаз алакъаяр къвердавай гегьеншарзава. Россиядин са жерге эсерар (гьа жергедай яз урус халкьдин махар, Россиядикай ктаб ва икI мад) мектебра чирун патал араб чIалаз элкъуьрнава ва абур Арабрин Сад тир Эмиратрив агакьарнава.   

РикIел хкин, араб чIал чирунин программа тестикьарнавайдакай РФ-дин просвеще­нидин министр Сергей Кравцова июндиз, ОАЭ-дин просвещенидин министр Сара­ бинт Юсеф Аль-Амиридихъ галаз гуьруьш­миш хьайила малумарнай. 2024-йисан ок­тябрдиз С. Кравцова араб чIал, гуьгьуьл­лудаказ хкязавай ругуд лагьай чIал яз, 2026-йисан ЕГЭ-дик  кутунин планрикай малумарнай. Алай вахтунда  имтигьан вахкун патал вад чIалакай сад хкядай ихтияр ава: ингилис, френг, испан, немс ва китай чIал.

Чуьруькар - ваъ

1-сентябрдилай уьлкведин бязи мектеб­ра аялди вич тухузвай къайдадиз килигна къимет гудай тест-система кардик кутада. Къимет пуд дережадин баллрикай ибаратди жеда:

4 «чешнелуди» – виридалайни виниз къимет – къайда-низам хуьнай, вичихъ галаз кIелзавай аялриз ва муаллимриз гьуьрмет авунай, куьмек гунай, мектебдин уставдал амал авунай, классдин уьмуьрда иштиракунай эцигда;

4 «вич рехъ гуз жедайвал тухузвайди» – дуьз кьадар (норма) – аялди вич тухузвай къайда асул гьисабдай хъсанди я, амма еке агалкьунар адахъ авач. Им дибдин дережа я; 

4 «вич рехъ гуз тежедайвал тухузвайди» – вахт-вахтунда  къайда чIурунай (векъидаказ рахунай, тарсар ахъаюнай ва  абур тухуз тун тавунай, маса аялриз югъ тагунай), чуьруькар хьунай эцигда.

Са йисалай и къайда уьлкведин вири мектебра кардик кутада. Къиметар ла­гьайтIа, аттестатда эцигда. Аялди вич тухузвай къайдадай четвертда са сеферда  къимет эцигун классдин руководителдин хиве тунва. И кар патал ада ахтармишунрин дневник тухуда. Важиблу я: ида маса тарсарай эцигзавай къиметриз таъсирдач ва аялдин (личный) делода къейддач. 

ТАСС-дин делилралди, ахтармишунин проект  уьлкведин 12 регионда (гьа гьисабдай яз Кавказда, Крымда ва Сибирда) кардик кутунва. Нетижада  муаллимри  мектеб­ра жезвай чуьруькрин кьадар 17 процентдин тIимил хьанвайди къейдзава.

ТIимиларда

1-сентябрдилай 5-7-классра къецепа­тан уьлквейрин чIалар чирунин сятер тIи­миларда – 510-далай 408-дал агакьдалди. Гила и классра аялри къецепатан уьлквейрин чIалар гьафтеда 3 сятинин чкадал  2 сятда чирда. ЧIехи классра авай аялриз и дегишвилер талукь туш – абурал алай пар авайвал амукьда.

Пешедикай тарсар

КIелунин цIийи йисалай башламишна,­ уьлкведин мектебрин 6-11-классра кIелза­вай аялар патал  чарасузди тир «Россия – зи горизонтар» курс къуватда гьатда. Ам нетижалудаказ ахтармишнава, гила уьлкведин вири регионра кардик кутада.

Тарсара аялриз уьлкведин экономикадикай, кар алай карханайрикай ва игьтияж авай пешейрикай суьгьбетарда. ГьакIни абуруз экскурсияр, мастер-классар ва жуь­реба-жуьре пешекаррихъ галаз гуьруьшар тешкилда. РФ-дин просвещенидин минис­терстводи гьисабзавайвал,  курсуни аялриз гележегдин пеше кьил-кьилеллаз, фа­гьум-фикирна хкягъиз куьмекда.

«КIелунин 2026-27-йисалай башламишна, мектебрин тарсарилай къерехдай тир «Россия – зи горизонтар» курсуна регион­дин компонент хьун чарасуз кар  жеда. Прог­раммада РФ-дин кьилди къачур субъектдин экономикадиз, кIвалахдин рекьяй авай мумкинвилериз талукьарнавай 8-далай тIимил тушиз тарсар пайда жеда. ЦIийи курсуни уьлкведин мектебрин  6-11-классра кIелзавай 8,5 миллион аялдиз чирвилер гуда», - лугьузва малуматда.

«Россия – зи горизонтар» курсунин сер­гьятра аваз, кьетIен фикир мектебра кIел­завай аялар хуьруьн майишатдин пешейрихъ галаз танишаруниз гуда: абуруз муаллимри  и хиле авай мумкинвилерикай, алай аямдин агротехнологийрикай ва кIвалахдин чкайрикай суьгьбетарда.

Кьезилвилер

КIелунин цIийи йисуз сад лагьай классриз физвай аялриз са кьадар кьезилвилер авунва. ИкI, тарсар  35 декьикьада давам жеда, йикъа абурун кьадар кьудалай гзаф хьана кIандач. Кьвед лагьай зур йисалай башламишна, тарсар тухудай вахт 40 декьикьадив агакьарда. Адетдин 45 декьикьадин тарсар аялриз 2-классдилай башламишна гуда. Идалайни гъейри, 1-классра кIелзавай аялар патал кIвалин тапшуру­гъар къуватдай вегьенва – абурал акьалтзавай пар агъузарун ва кIелунин гьерекатдик яваш-яваш экечIун патал.

Акъуддай ихтияр амач

2026-йисан 1-сентябрдилай РФ-дин прос­­вещенидин министерстводин цIийи  буй­­­ругъ къуватда гьатзава. Муаллимриз мад аялар, къайда-низам чIурун себеб яз,  тарсарай акъуддай ихтияр амач.

Гила надинжвилер ийизвай, къайда чIурзавай ва тарс тухудай мумкинвал тагузвай  аялрин аксина кьабулдай серенжемар ихьтинбур я: сифтедай муаллимди мецелди тагькимарда; кьвед лагьай сеферда къайда чIурунай – и рекьяй, яни къайда-низам хуьнай вичин хиве жавабдарвал авай къуллугъчидиз эвер гуда; пешекарди аялдихъ галаз гъавурда твадай суьгьбет ийида ва адан нетижада къарар кьабулда (аялдиз тарсуниз хкведай ихтияр гудани ва я гудачни); гьа и юкъуз чарасуздаказ диде-бубадиз ва я адан патахъай векилвалзавай ксариз хьайи кардикай хабар гуда.

ЦIийи къайдаяр тартиб чIурай дуьшуьш­ра кьабулдай серенжемрин сад хьтин къайда туькIуьрунихъ ва муаллимринни  мектебдин администрациядин везифайрин арада сергьятар тайинарунихъ элкъуьрнава. Гуьзлемишзавайвал,  ихьтин къайдади чуьруькар арадал атай дуьшуьшриз гьахълудаказ килигдай ва образованидин гьерекатдин вири иштиракчийрин ихтиярар таъминардай мумкинвал гуда.

Гьа са вахтунда, пешекарри гьисаб­завайвал, образованидин къурулушди серенжемар кьабулунин къайда хкянава­тIа­ни, ада кьилин суалдиз жаваб гузвач:­ «дежурный ад­министратордихъай» кичIезвай­виляй ваъ, аялдиз вичиз къайда-низам чIуриз кIан ­тахьунин гьалар арадал гъун патал вуч ­ийида? Къанунди жув цIийи жуьреда тухун истемишзава, амма ада цIийи жуьреда фикир ийиз чирзавач эхир. И дуьшуьшда, са жерге пешекарри гьисабзавайвал, педагогикадин классикадикай менфят къачуз жеда. Мисал яз, Маршалл Марвинан «Дисциплина без стресса, наказаний и наград» ктабда авторди  къецепатай  гуьзчивал (тагькимарун-выговор) ийидай чкадал аялдин рикIе жавабдарвилин гьиссер виликди тухун тек­лифзава. «ЧIуру» аял  маса къуллугъчидин ихтиярда твадай чкадал ада аялдиз дуьз, вичи-вичин гьерекатрикай, гьиссерикай фагьум-фикир ийидай ва чIуру ниятар лап сифте кьиляй акъвазардай суалар гуз чирзава. Педагогикадин сирер хъсандаказ чизвай авторди гьисабзавайвал, аял тарсунай акъудун дуьз рехъ туш: ада чуьруьк арадал атунин себеб арадай акъудун ва аял «аси хьун» дережадилай «жуван жавабдарвал гьисс авун» дережадал алудун теклифзава. 

Стандарт къуватда гьатзава

2026-йисан 1-сентябрдилай цIийи хъувунвай пешекарвилин «Педагог-психолог» (образованидин хиле психолог) стандарт къуватда гьатзава. Ада алай вахтунда кардик квай ва 2015-йисуз кьабулай документ эвезда. ЦIийиз кьабулнавай документ РФ-дин зегьметдин ва яшайишдин рекьяй вилик финин министерстводи алай йисан 13-февралдиз кьабулай къарардалди тес­тикьарнава ва 2032-йисан 1-сентябрдалди къуватда жеда.  Стандартдик кутунвай асул дегишвилер агъадихъ галайбур я. 

1. Пешекарвилин 6-дережа алава хъу­вунва. Гила образованидин идарада педагогдин-психологдин къуллугъдал бакалаврдин диплом гвай ксар кьабулдай ихтияр ганва. Идалай вилик специалитет ва я магистратура хьун лазим тир.

2. Пешекарвилин дережадилай аслу яз адан гъилик чирвилер къачузвайбурун дестейрин жуьреяр тайинарнава. Магистрдин дережа авай психологдиз  агъадихъ галай жуьрейрин аялрихъ галаз кIвалахдай ихтияр ава: сагъламвилин мумкинвилер сергьятламиш тир ва инвалид аялрихъ галаз; етим ва я диде-бубадин къаюмвиликай магьрум хьанвайбурухъ галаз; яргъал вахтунда сагъарунин игьтияж авайбурухъ галаз; бажарагълу ва къецепатан уьлквейрай тир аялрихъ галаз; уьмуьрдин четин гьалда авайбурухъ ва уголовный делойрай тахсиркарар, шак физвайбур, зарар ганвайбур ва я шагьидар яз гьисабнавайбурухъ галаз.

3. Акатдай сергьятар гегьеншарнава. Стандартдик цIийи майданар кутунва: юкьван пешекар образованидин тешкилатар (СПО); психологиядин ва педагогикадин медицинадин ва яшайишдин рекьяй куьмекар гудай центраяр; кьилин образованидин тешкилатар. Абурукай гьар сад патал вичин везифаяр ва талукь тир дережа къалурнава.

4. Психологиядин рекьяй тади куьмек гун кутунва. Зегьметдин рекьяй везифайрик образование къачунин гьерекатдин иштиракчийриз, абур кьетIен ва я акьалтIай четин  гьалариз аватайла, куьмек гун кутунва. Ида пешекарривай чпин  чирвилерин дережа алава яз артухарун истемишда.

5. Идарайрин арада алакъалудаказ кIвалахун. Документда, психологиядин ва педагогикадин рекьяй куьмек гудайла, жуь­ре-жуьре къуллугърал желб авуникай ачухдаказ лагьанва.

Образованидин идарайрин руководителриз педагогрин-психологрин  къуллугъдиз ­талукь инструкцияр цIийи хъувун ва, пешекарвилин дережадиз талукь цIийи истемишунар фикирда кьуналди, абуруз зегьметдай гузвай гьакъидин месэладиз цIийи кьилелай килиг хъувун теклифзава.

Жасмина  Саидова