Вилин нини хьиз

Россиядин ФСБ-дин сергьятдин къуллугъдин подразделенийри дяведин махсус серенжем тухузвай вири майданра лазим къайдада хатасузвал таъминарзава. Абуру неинки сергьятар хуьзва, гьакI нацистрин диверсантрин къефлейрихъ галаз женг чIуг­вазва, сергьятдилай элячIиз кIанзавай душмандин техникани тергзава.

Украинадин разведчикрин ва диверсант­рин дестеяр датIана Белгороддин, Курск­дин ва Брянскдин областрин мулкариз гьахьиз алахъзава. Амма абурун мурадар кьилиз акъатзавач. Чи сергьятчийри душмандин вилик вири рекьер агалзава, абур къирмишзава. Гьа са вахтунда сергьятчийри датIана женгерин майданар, душмандин сенгерар ахтармишзава, абур алай чкайрикай чи командованидиз хабар гузва. Миллетбазар терг авунин кардик чпин пай кутазва. Кьегьалвилелди чпин везифаяр тамамарзавай ва женгера игитвал къалурзавай сергьятчийрив государстводин патай лайихлу шабагьарни агакьзава. Са рахунни алач, абурун арада цIудралди дагъустанвиярни ава.

Санлай къачурла, Россиядин Федера­циядин государстводин сергьятдиз талукь гьалар пайгарбур я. Гьа и пайгарвал таъминарун патал агъзурралди пограничник­ри югъди-йифди зурба уьлкведин сергьят­, вилин нини хьиз, хуьзва. Амма душманар­ ксанва лугьуз жедач. РагъакIидай патан­ уьл­квейрин, военный блокрин, терроризмдин бандайрин патай чи уьлкведиз басрух­ зайиф жезвач. Чинеба сергьятдилай элячI­на, чи уьлкведин мулкариз гьахьиз, зиянар гуз кIанзавайбур кими жезвач. Мисал яз, 2020-йисуз сергьятчийри терроризмдихъ га­лаз алакъада авай 400 ва розыскда авай 2,5 агъзур кас кьуна. Сергьятдин пунктарал инсанривай 120 яракь, хъиткьинардай 125 кг шейэр, 18 агъзур патрум вахчуна. Ихтияр авачиз (талукь документ гвачиз) Россия­дин мулкариз гьахьиз кIанзавай 50 агъзур кас сергьятдилай элкъуьрна.

Лугьун лазим я хьи, Дагъустан Россиядин Федерациядин кьиблепатан сергьятрал алай республика я. Ам Азербайжандихъ, Гуржистандихъ галаз алакъада ава. Гьавиляй ина сергьятар хуьдайбурун управление­, час­тар кардик ква. Рутул, Ахцегь, Докъузпара, Мегьарамдхуьруьн, ЦIумада, ЦIунти, Хунзах районра югъди-йифди сергьятар хуьзвайбуру чпин важиблу, жавабдар везифаяр тамамарзава. Дагъустандин сергьятдин къуллугъ уьлкведа чIехибурукай сад я. Ам 1994-йисуз, Закавказьедин сергьятдин округ чкIайла, кардик кутунай. ГьикI хьи, СССР-дин сергьятар дегиш хьана, цIийи государствояр арадал атана. Дагъустан Кеферпатан Кавказда Россиядин геополитикадин кьилин форпостдиз элкъвена. Ада кьураматдин майданда Гуржистандихъ ва Азербайжандихъ, Каспий гьуьлуьн патарив Ирандихъ, Туьркмениядихъ ва Къазахстандихъ галаз авай сергьятар хуьзва. Къейддай кар ам я хьи, Россиядин ФСБ-дин сергьятдин гьич са управленидихъни вичин гуьзчивилик квай зонада вад гьукуматдихъ галаз алакъалу сергьят авач. Гьуьлуьн участокни кваз, Дагъустандин сергьятдин мензилдин умуми кьадарди 1048 километр тешкилзава. Сергьятдин къуллугъар­, Дербент, Каспийск шегьерра хьиз, Ахцегьа­, Хунзаха, Рутула ва пунктар дагъларани ава. Хушет хуьруьн застава виридалайни кьакьанда авайди я. Ам гьуьлуьвай 2 агъзур метрдин кьакьанда кардик ква.

Сергьят хуьзвайбур вири кьетIен ксар я. Абуру хайи чкайривай, багърийривай яргъара, государстводин мулкарал гуьзчивалзава, анриз патан са касни ахъайзавач. Гьавадин ва къуллугъдин четин  шартIариз дурум гуз, дикъетлувал квадарзавач.  Дагъус­тандин сергьятчийри гьар юкъуз чпин везифаяр мукьуфдивди кьилиз акъудзава. Саки гьар йисуз абуру законсузвилелди балугъар кьазвайбурун рекьер агалзава. Браконьерривай виш килограммралди багьа балугъар вахчузва. Иллаки — Къизляр районда гьуьлуьн къерехра. Чинеба ва талукь документар гвачиз Азербайжандиз физ алахънавай маса уьлквейрин инсанар кьазва.

Сергьятчийри лугьузвайвал, Азербайжан­ди агьалияр патал вичин сергьят агалайла, ам чIурзавай дуьшуьшар пара жезва. Къунши республикадиз мукьва-кьилийрин, дустарин патав физ-хквез вердиш хьанвай инсанар лап кIеве гьатнава эхир. Абуру сергьятчияр алачир хьтин уламар жагъурзава ва Азербайжандин чилел физ чалишмишвалзава. Гьелбетда, абурун алахъунар гьаваянбур жезва. Сергьятчийри тахсиркарар кьазва. Дагъвийри дагъларай Азербайжандин патахъ малар, лапагар алудзавай дуьшуьшарни гьалтзава. ДатIана къуншийрихъ галаз алвердин алакъаяр авай инсанри кьил хуьнин, хсуси маларилай, лапагрилай хийир къачунин мураддалди закон, сергьят чIурзавай серенжемриз рехъ гузва. Ихьтин вахтарани абур сергьятчийрин дикъетдикай хкатзавач.

Сергьятдин са шумуд километр Мегьарамдхуьруьн райондал гьалтзава. Ина таможнядин пунктарни кардик ква. Иллаки автотранспортдин гьерекат са декьикьадани­ акъваззавайди туш. Гьар юкъуз сергьятдин­ пунктарилай пар чIугвадай 1300 машин кьван элячIзава. Алай йисан сифтедилай­ кьве терефдихъни 2,2 млн тонн парар тухван­ва. Алатай йисан гьа и вахтунив гекъигайла,­ 14 процентдин гзаф. Россиядин ФСБ-дин сергьятчийрин управленидини Дагъус­тандин таможняди геже твадай крариз рехъ тагуз кIва­лахзава, Ярагъ-Къазмайрин ва Тагьир­хуьруьн-Къазмайрин пунктарилай Иран­дай, Гуржистандай, Азербайжандай, Туьр­киядай гъизвай фад чIур жедай суьрсет авай автомашинар сергьятдилай фад ахъайзава.

Сергьятар неинки мукъаятвилелди хуьзва, гьакI Каспий гьуьляй ихтияр авачиз балу­гъар кьазвайбурун вилик пад атIузва. Сергьятдилай наркотикар, къизилдин багьа бе­зекар, рангунин металлар алудиз кIанза­вай­бурун рекьер агалзава, законсуз гьерекат­риз рехъ гузвайбур кьазва. Пограничникри тестикьарзавайвал, законсуз крарал машгъулбуру Kаспий гьуьлуьн биоресурсриз еке зиянар гузва. Пограничникар гьар юкъуз рейддиз экъечIзава ва тIебиатдиз зиян гузвайбур дуьздал акъудзава, жавабадарвилиз чIугвадай серенжемар кьабулзава.

Дагъустандин виликан регьбер Сергей­ Алимовича къейд авурвал, сергьятчияр гьамиша сенгеррин вилик пата жезва ва абуру арадал къвезвай чуьруькра, женгера ви­кIегьвал къалурзава, чпин къуллугъдин везифаяр намуслувилелди тамамарзава.

Идан гьакъиндай шагьидвалзавай мисалар садни кьвед туш. Яракьламиш хьанвай международный бандаяр Дагъустандиз гьахьай 1999-йис рикIел хкиз кIанзава. Сергьятчийри военный подразделенийрихъ ва ополченидин дестейрихъ галаз бандитар респуб­ликадай чукурунин женгера иштиракна ва викIегьвилер къалурна. 2004-йисуз респуб­ли­кадин дагълух районриз бандит, террорист Руслан Гераеван десте гьахьна. Чпиз къвезвай жазадихъай Гуржистандиз катиз кIан­за­вайбур чкадин инсанриз акуна ва абуру­ сирлу ксарикай «Мокок» заставадал хабар агакьарна. Анин начальник, капитан Радим Абдулхаликьов, старшина Мухтар Сулейманов ва старший сержант Абдулхаликь Къурбанов­ эвер тавур мугьманрин гуьгъуьниз фена. И кар виликамаз фикирда кьунвай бандитри­ сергьятчийрин вилик пад атIана ва абурал гуьллейрин хар къурна. Государстводин сергьят викIегьвилелди хвейи кьегьалриз уьл­кведин Президентдин указдалди Россиядин Игит лагьай тIварар гана. Абурун тIварарихъ республикадин шегьерра ва хуьрера куьче­яр, школаяр, погранзаставаяр янава. Кас­пийскда «Сергьятдин игитриз баркалла!» памятник ава. Сергьятчийрин юкъуз анал гьар йисуз гзаф кьадар пограничникар, военнияр, гьукум­дин векилар ва шегьерэгьлияр кIватI жезва, сергьятчийриз абурун сувар тебрикзава.

Нариман Ибрагьимов