Хуьруьн чкада райондин эконо­микадин, жемятдин яшайишдин­ гьал-агьвалдин бинеда асул гьи­­сабдай чилел кIвалахун ава – мал­дарвилелни хипехъан­ви­лел­, багъманчивилелни­ магь­­сул­дар­вилел машгъул хьун. Хуьруьн майишатдин вири и хилер, гьелбетда, дагълух Ахцегь райондани кардик ква.

– Санлай къачурла, райондин агропромышленный комплекс (АПК) авай гьалдикай квевай вуч лугьуз жеда? – хабар кьуна чна Ахцегь райондин хуьруьн майишатдин управленидин начальник Леонард Атлуевавай.

– Чи къазанжийрин, агьалияр недай-хъвадай суьрсетдалди таъми­нарунин кьилин чешме тир хуьруьн майишатдин производство райондин экономикадин кар алай хел я. Совет­рин девирдин майишатар (колхозарни совхозар) авайла, и хиле цуьк акъуднавайтIа, гила, базардин экономикадин шартIара, гьакъикъат масад я: жегьилриз хуьруьн чкадин кес­пияр хуш туш, гзафбур шегьерриз физва…

Вуч лугьун, гьукуматдин производство саки амач, общественный майишатар-чилер халкьдиз пай хъувуна, ЛПХ-яр, КФХ, СПК, ИП-яр хьанва. Чпин кьадар 60-далай артух тир анра анжах 156 касди кIвалахзаватIа, инсанрин чIехи пай чпин гъвечIи хсуси майишатрал машгъул я: 13 агъзурдалай гзаф ЛПХ-яр ава. Мегьарамдхуьруьн райондин мулкара магьсулдарвилел машгъул Луткунрин хуьруьн «Самурви» СПК ва Бабаюрт районда дуьгуь гьасилзавай Хинерин хуьряй тир карчи Э.Д.Сурхаеван майи­шат квачиз, амайбур малдарвилинни хипехъанвилинбур я.

Бегьерлудаказ кIвалахзавай чIе­­хибур яз, Хинерин хуьруьн «Убу­лелей» (3827 – МРС, 48 – КРС), «Умахан» (2498 – МРС, 30 – КРС), «Удача» (2622 – МРС, 123 – КРС, 46 – куьнуь), «Чурдих дади» (2376 – МРС, 123 – КРС) Чеперин хуьруьн «Берекат» (2754 – МРС, 27-КРС, 123 – куьнуь), «Дагъви» (1714 – МРС, 126 – КРС, 87 – куьнуь) СПК-яр, Луткунрин хуьруьн Д.В. Агьмедован (2671 – МРС, 77 – КРС,), А.Р.Сулейманован (2027 – МРС, 77 – КРС), Хинерин хуьруьн Ю.Д.Гьашумован (2940 – МРС, 142 – КРС, 84 – куьнуь) ИП-яр ва Фиярин хуьруьн «Изумруд» тIвар алай КФХ (1724 – МРС, 91 – КРС) къалуриз жеда. ИкI, 2026-йисан 1-январдин делилралди, райондин вири майишатра санлай (жемятдинбурни кваз) 12 499 къарамал ва 60571 куьлуь карч алай гьайванар ава. Рес­пуб­ликадин дагълух бязи маса районрив гекъигайла, им пис нетижа туш.

Инал заз карчи ­Жамалдин Пашаеван багъ­­манчивилин майи­шатдикай кьилди лугьуз­ кIанзава. Россияда­ сиф­те яз гьуьлуьн дережадилай 1000 метр­дин кьакьанда вичин хушуналди лап виниз тир бегьерлувилин ичин багъ кутунвай адаз халкьди алхишзава.

Ийидачни бес, шаз 77 гектардин, цIи 100 гектардихъ галаз майданра (эхиримжи гзаф йисара, ишлемиш тийиз­ гадарнавай а чка залан техникадал­ди дуьзар хъувуна, къванерикай михьна, гьялна) гид­ротехникадин махсус тадаракар ва лазим маса имаратарни галай тарифлу багъ арадал гъанва. Им хейлинбур зегьметдин чкайралди таъминарзавай, чкадин бюджетдиз налогар гъизвай, Ахцегьрал абур хкизвай баркаллу кар я. Фикирдик ана 10 агъзур тонн емишар хуьз жедай гьамбархана эцигун, гележегда емишар гьялдай цех кардик кутун ва гзаф маса хъсан крар ква. Къуватар гурай!

– Куьчери гьайванар вири саламатдиз яйлахриз хтанвани? Дул къачун гьи гьалда кьиле фена? Саризни хамариз вучзава? – инсанри итиж ийизвай суалар гана адаз.

– ТIебиатдин къулай шартIар себеб яз, гьакI ятахрал бес кьадар алафар гьазурнаваз хьуникди 2025-2026-йисан кьуьд хипехъанвилин майишатар патал къулайди хьана. Гьайванри хкатунар авачиз ва хъсан якIа-чIарчIе аваз кьуьд акъудна. Вичел иллаки зегьмет алай дулдин кампанияни хипехъанри агалкьунралди бегьемарна: санлай гьар са 100 хипекай 96 кIел (96%) къачуна. Ветеринариядин талукь тир чарасуз серенжемрилай кьулухъ майдин вацран эхирда гьайванар сагъ-саламатдиз чкадал – яйлахриз хкана. Инани гьалар цIи лап хъсан я: эхиримжи йисара тахьай хьтин векь ава.

Гьайванар яйлахриз хкуникай лагьайтIа, куьчардай махсус рекьер­ фадлай амачиз, абур машинраваз­ хкуниз мажбур я: гьар са «КамАЗ» машин (ада 300 лапаг гьакьзава) хипехъанриз 70-75 агъзур манатдай акъваззава. Сар, хамар гадаруниз мажбур жезва, хипер анжах са як патал хуьзва. Месела, са хипелай сар тун 180-200 манат ятIа, са килог­рамм сарин къимет – 5-10 манат! Хипен некIедикай-нисидикай стIун рахадач, алай вахтунда яйлахдавай гьатта калер ацазмач: вири нек данайри хъвазва. Виликрай хипехъанвилин кьилин къазанжи сарилай тир. СМИ-рин такьатрай чаз аквазвай «гила сар маса къачудай, гьялдай карханаяр хьанва» лугьудай малуматар, гьайиф хьи, кьуру хабарар я.

Къейд ийин, гьа рекьерин харжияр, саризни хамариз къимет тахьун ва, гьелбетда, Кочубейдин зонадин къишлахрал чубанарни абурун хизанар яшайишдин чара­суз шартIарикай магьрум хьун себеб яз, ата-бубайрилай атанвай куьчери хипехъанвилин сенят яваш-яваш къакъатзава. Гзафбуру­ чпин хипер маса хгуз, малар къачузва… ЯтIани, 2025-йисав ге­къи­гайла, зегьметчийрин гьакъисагъ зегьметдин нетижада районда малдарвилин суьрсет гьасилун 15 процентдин артух ­хьана.

– Магьсулдарвилин хилен агалкьунрикай вуч лугьуз жеда?­

– Райондин 2100 гектар саки цик квачир цадай никIерикай (адакай 526 га райондилай къеце ава) 2025-йисуз анжах 70 гектарда зулун тумар цана. Гьар са гектардай 20,4 центнер бегьер къачуна. 2026-йисан бегьер патал 85 гектардин майданра зулун тумар цанва. ЦIи мукьвал-мукьвал марфар къуникди къацар, фарашдиз­ экъечIна, битмиш жезва. Гила­ июлдин вацра гвенар гуьнив эгечI­нава, магьсулрин шазандалай хъсан бегьер гуьзетзава. Хуьруьн майишатдин хиле чаз лап четин хьанвай мес­элайрикай сад магьсулдарвилин ма­йишатра материалринни алатрин база гзаф зайиф хьун я. Анра техникадин паркар лап куьгьне я, цIийи техника къачудай такьатар авач, кирида кьазва. Еке зегьметдивди гьасилзавай суьрсет гьакI хуьнихъ, тухунихъ, муьштерийриз маса гунихъ галаз алакъалу четинвилерални расалмиш жезва.

– Районда хуьруьн майишатдин производство артмишун патал гьукуматдин патай куьмек авани?

– Гьелбетда, вири месэлаяр Ахцегь райондин кьил Абдул-Керим Палчаеван гуьзчивилик ква. Чна хуьруьн майишатдин зегьметчийриз пешекарвилин рекьерай алакьдайвал герек теклиф-меслят гузва. Райондин АПК вилик тухунин, зегьметчияр хуьруьн майишатдин кIвалахрал гьевесламишунин мураддалди 2025-йисуз гьукуматди цIийи багълар кутунин, куьнуьчивал артмишунин ва дидехиперин кьадар артухарунин кIвалахриз талукь тир субсидияр гана. Гьа ихьтин куьмекар 2026-йисан нетижайрайни жеда.

Алава хъийин, райадминист­рациядин махсус программадин бинедаллаз къведай йисалай дигидай цин месэла хъсанаруналди, жемятдиз ЛПХ-яр авайдалай­ нетижалудаказ ишлемишдай шар­тIар тешкилдай, вири жуьредин майишатра маларинни хиперин кьадар артухардай ва абурун бегьерлувал хкаждай, магьсулар цадай чилер 15 процентдин артухардай серенжемар кьабулзава. Нетижада районда хуьруьн майишатдин суьрсет 12-15 процентдин ва менфятлувал 10 процентдин хкаждай мумкинвал жеда.

– Метлеблу суьгьбетдай сагърай! 

Дашдемир Шерифалиев