РикIел гъил эцигна...
Мегьарамдхуьруьн райондин регьбер Нариман Эфендиевахъ галаз интервью тухудай фикир зи кьилиз гьеле алатай йисуз, агьалийрин арада адакай жуьреба-жуьре фикирар пайда хьайила, атанай. Райондин администрациядиз зенг авуна, за интервьюдин гьакъиндай жуван ниятдикай лагьана. Пакадин юкъуз цIийи регьбердин куьмекчиди жаваб гана: «Нариман Ражидиновича лугьузва хьи, чун рикIел атунай «Лезги газетдиз» чухсагъул. Зун анжах кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавай кас я. Сечкияр гьеле хьанвач. Гьавиляй исятда интервьюяр гваз экъечIун дуьз жедани?»
Сечкияр алатай йисан ноябрдиз хьана. Райондин собранидин депутатри муниципалитетдин регьбервиле Нариман Эфендиев рейсадвилелди хкяна. Адалай инихъ йисни алатнач – инсанрин фикирар хъсан патахъ дегиш хьана. Заз акI жезва хьи, райондин кьил къе халкьди сес гуналди хкязавайтIа, Нариман Эфендиеваз сечкичийрин саки 80 процентди сесер гудай. За икI фикир авунин себеб ам я хьи, фагьум-фикирзавай хуьруьнвийри лугьузва: «Чаз гзаф йисара ихьтин регьбер герек яз хьана».
Нариман Ражидинович Эфендиев 1988-йисуз Каспийск шегьерда къанун-къайда хуьдай органрин къуллугъчидин хизанда дидедиз хьана. ДГУ-дин юридический факультет акьалтIарна, РФ-дин Яракьлу Къуватра къуллугъна. Налогрин ва къанун-къайда хуьдай органра кIвалахна. КIвалахдин виликан чка – «Газпром Межрегионгаз Махачкала» ООО, генеральный директордин заместитель.
– Нариман Ражидинович, куьн девлетлу ва таъсирлу «Газпромдин» къурулушра регьбервилин къуллугъдал алай жегьил, агалкьунар авай менеджер тир. Амма куьне садлагьана райондиз фин кьетIна, гзаф йисара гьялиз тежезвай месэлайрин залан пар хивез къачуна. Ихьтин къарар кьабулунал куьн гьихьтин фикирри гьевеслу авуна?
– Им регьят къарар туширди за, гьакъикъатдани, аннамишзавай. «Газпромда» заз дурумлу, жавабдар кIвалах, пешекарвилин тайин дережа авай. Амма са вахтунда зун ахьтин фикирдал атана хьи, жуван тежриба заз мукьва инсанар яшамиш жезвай, абуруз гзаф куьмек гуз жедай, гьукумдин кIвалахдин нетижа гьахъ-гьисабра ваъ, куьчейра, школайра, кIвалера аквадай чкада ишлемишиз кIанзава. Месэлайрикай рахун тIимил я, абур гьялунин карда иштиракунин гьевесди зун и рекьиз гъана. Муниципальный гьукум чIехи жавабдарвал я. И кар за хъсандиз аннамишзавай. Зун къуллугъ патал атанвач, ина кIвалах лап гзаф авайди аннамишна атанва. За гьисабзава хьи, эгер вахъ къуват, чирвилер ва жуван райондиз хийир гудай мумкинвал аватIа, а мумкинвал ишлемишна кIанда. Зи везифа инсанриз гаф гунар ваъ, абур патал аквадай хьтин хъсанвилихъ дегишвилер тун я.
– Чкайрал крар авай гьалдихъ галаз таниш хьайила, квез вуч акуна? Куьн шадарна, вуч хуш хьаначир, гьихьтин крари куьн мягьтеларна? Хуьрерин социальный, экономикадин рекьяй вилик финин къенин гьалдикай вуч лугьуз жеда? Чи кIелзавайбуруз лагьанайтIа кIанзавай: райондин экономика хкаждай гьихьтин фикирар ава? Гьеле вуч ийиз агакьнава?
– Чкадал кIвалахиз эгечIайла, гзаф крар михьиз маса жуьреда аквазва. Чарчел месэла са цIар хьиз акваз жеда, амма и цIарцIин кьулухъ гьялна кIанзавай тайин, хци крар гала. Районда кIвалерин коммунальный майишатдин, чилерин ва эменнидин алакъайрин хилера, гьакIни алакъаяр къанундалди туькIуьр тавуна кIвалахунин (неформальная занятость) рекьяй месэлаяр гзаф ава.
Коммунальный кIеви зирзибил тухун тешкилунин месэла хцидаказ акъвазнавай. Умуми контейнеррай зирзибил гьафтейралди тухузвачир, ктIизвай. Контейнерар эцигнавай майданрал зирзибилдин дагълар арадал къвезвай, гатуз чимивиляй ктIана, санитариядин гьалар чIурзавай. Агьалийри гьахълу наразивилер ийзвай. Региональный оператор и месэладал саки машгъул жезвачир. Адахъ галаз кутIуннавай икьрардалди коммунальный зирзибилар тухузвай «ЖКХ» муниципальный бюджетный идарадихъ махсус техника авачир ва адавай и кIвалах кьилиз акъудиз жезвачир.
Къе меценатрин такьатрихъ зирзибил тухудай 5 машин къачунва. ИкI, зирзибил тухунин месэла саки гьялнава. Алай йисуз, авайбурал алава яз, мад 12 контейнердин майдан туькIуьрун ва 48 контейнер къачун планламишнава. Инални меценатрин куьмек къейд авун герек къвезва – абурун такьатрихъ 30 контейнер къачунва.
Газдалди ва эквералди таъминарунин йисаралди кIватI хьанвай месэлайрай агьалийрин арза-ферзе гзаф авай. Вичин ихтияррин сергьятра аваз, райондин администрацияди, 12 тадарак къачуна, газорегуляторный цIийи пункт эцигнава. Ида агьалияр газдалди къайдадик кваз таъминардай мумкинвал гуда.
Чна районда яшайишдин месэлаяр гьялунал меценатар желбунин рекьяй еке кIвалах тухвана. Меценатрин куьмекдалди хуьрера комплектный трансформаторный 19 цIийи подстанция (160 кВт ва 250 кВт), ЛЭП-дин 70 даях, СИП симинин 5 км эцигнава. Эхиримжи 15-20 йисуз ихьтин крар хьайиди тушир. ГьакIни меценатри 20 мотопомпа ва 20 генератор къачуз куьмек гана. Абур кьетIен гьалар хьайи дуьшуьшра кардик кутун патал хуьрериз пайнава. Агьалияр хъвадай целди таъминарунин месэлаяр гьялзава. Вири хуьрериз къуллугъдай заминвилин сад тир тешкилат – «ЖКХ» МБУ тайинарнава. 1968-йисуз эцигай, 5 хуьруьз ятар тухузвай «Чепелар – Мегьарамдхуьр» водоводдал 600 метрдин мензилда турбаяр дегишарнава. Йисан эхирдалди адал мад 1 км турбаяр дегишарун планламишнава. Алатай йисан гатуз гзаф инсанар зегьерлу хьайи виридаз чизвай дуьшуьшдилай гуьгъуьниз чна хъвадай яд натрийдин гипохлоритдалди михьдай тадарак къачуна эцигна. Адан къимет 6,1 миллион манат я. Хуьрера яд пайдай 4 км сетар дегишарнава. Исятда и кIвалах Мегьарамдхуьре кьиле физва.
Меценатдин такьатрихъ райондин кьуд хуьре (КьепIир-Къазмайрал, Хожа-Къазмайрал, Чахчах-Къазмайрал, Филе) агьалияр хъвадай целди таъминарун патал къуяр эгъуьннава.
Чилерин ва эменнидин алакъайрин хиле авай месэлаяр гьялун патал цIинин эвелдилай администрациядин къурулушда муниципальный контролдин махсус отдел тешкилнава. Ам чилерин, кIвалерин, автомобилдин транспортдин ва рекьерин майишатдин гуьзчивилел машгъул я. Районда чилин участокрин инвентаризация башламишнава. Инвентаризациядин вахтунда чилин участокар, чкадал фена, ахтармишзава. Нетижайрай талукь тир серенжемар кьабулда.
И йисан эвелдилай карчивилин кIвалах тухузвай 296 объект ахтармишнава. Нетижада 26 кас кьилдин карчияр яз налогдин учетдал эцигнава, 522 икьрар кутIуннава. 2026-йисан 1-октябрдиз 566 касдин закондалди ихтияр ганвай гьаларал алуднава. КутIуннавай договоррай и 9 вацра налогар яз 24,5 миллион манатдилай гзаф пул атун гуьзлемишзава. Къенин йикъалди чинебан карчивал акъвазарун патал Мегьарамдхуьруьн райондин суддиз 41 иск ганва, абурукай 27-дай судди къарарар кьабулнава.
Хуьрер аваданламишунин кIвалахар физва. Чи районди милли ва региональный проектра иштиракзава. И программайрин сергьятра аваз, алай йисан эхирдалди 5 хуьре 15 куьчеда, санлай къачурла, 83 миллион манатдин къимет аваз къир цада. Филе ва Ярагъ-Къазмайрал санлай 4,5 миллион манатдихъ общественный кьве чка аваданламишда.
Зак чи хуьрерин мумкинвилер гьи кьадарда ишлемишзаватIа, гьада иллаки секинсузвал кутазва. Чахъ чил, зегьметдал рикI алай инсанар, хуьруьн майишатдин хъсан адетар, игьтияжлу суьрсет ава. Амма и мумкинвилерикай гзаф дуьшуьшра менфят къачузвач. Хуьруьн майишатдин суьрсет чкайрал гьялун – им чи стратегиядин макьсад я. Ада неинки гьасилзавай метягьрин алава къимет артухардай, гьакI кIвалахдин цIийи чкаяр арадал гъидай мумкинвални гуда.
– Чаз тIарвал гузвай «хурмадин месэла». Гьар йисуз райондин арендаторрин багълара, маса гуз тежез, агъзур тоннралди хурмаяр китIизва. Дербентдин, Махачкъаладин базарра абурун къимет, еридилай аслу яз, 100 манат ва гьадалай гзаф я. Амма бегьер битмишарзавайбурувай ам алверчийри (перекупщикри) 10 манатдайни къачузвач.
– Им, гьакъикъатдани, тIарвал гузвай месэла я. Ина четинвал гьасилунин ваъ, гзафни-гзаф базардин алакъаяр тешкилунин месэлада ава. Эгер инсанди ерилу хурма битмишарзаватIа, сезонда ам перекупщикдиз лап ужуз къиметдай гуниз мажбур жезватIа, бегьердин са пай вири пуч жезватIа, им базардин алакъайрин системади дуьз кIвалахзавачирвиляй я.
Чи райондин мулкарал, кьуру субтропикрин зонада, асул гьисабдай Самур пата субтропикрин культураяр активнидаказ битмишарзава. Хурмадин бегьер гузвай багълар чахъ, санлай къачурла, 350 гектардилай артух ава. Бегьерлувал гьар са гектардай 15-20 тонн я. Им санлай районда гьар йисуз 5 000 тонндилай гзаф хурмаяр кIватIиз жеда лагьай чIал я. Битмишарзавай сортарни яргъал чкайриз тухуз жедайбур я. Дадуниз лагьайтIа, маса чкайрай гъизвай суьрсетдилай хейлин вине ава. Им экономика патал еке мумкинвал тушни бес?!
Тахминан са кьвед-пуд йис вилик кIватIай бегьер маса гун патал еке четинвилер авачир. Хурмадин базар Россиядин Федерациядин жуьреба-жуьре регионрай къвезвай оптовикрин гьисабдай туькIуьрнавай. Алакъадин механизм ихьтинди тир: карчийри багъларин иесийрихъ (хсуси гьасилзавайбурухъ) галаз виликамаз меслятзавай, герек къапар (тара) гъизвай, бегьер кIватIдай вахтунда суьрсет тухун патал автомашинар (фураяр) ракъурзавай. Къиметрин патахъай, чкадал атана, меслят жезвай. Базардин экономика я – гила акI амач.
Чкадин гьасилзавайбуруз куьмек гун патал райондин администрациядин инициативадалди хуьруьн майишатдин потребительский кооперативар регистрация авуна, налогдин учетдал эцигнай. Абурун кьилин везифа хурмадин багълар авайбурун къуватар сад авун тир. Аслу тушир, халис кооперативар хьун гуьзлемишзавай. Амма гуьзлемишай садвал хьанач. Гьасилзавайбурун чIехи паюни кооперативдик экечIуникай кьил къакъудна. Кьилин себеб бегьер маса гунин рекьяй азадвал квахьунин кичIевал ва райондиз тестикьарнавай сад тир къиметдин сергьятра кIвалахиз кIан тахьун хьана. Гьасилзавайбуруз маса гудай каналар ва шартIар, базардин алай гьалдиз килигна, чпи тайинариз кIанзавай.
Эхиримжи йисара базарда гьалар хейлин дегиш хьанва. Оптовикри, алакъадин мадни залан шартIар эцигиз, къачудай къиметар агъузиз эгечIна. Абуру Азербайжандай хурмаяр къачун чпиз менфят я лугьузва. Абурун фикирдалди. Азербайжандин суьрсетдихъ конкуренциядин хейлин артуханвилер ава: кутугай къиметар, ерилу упаковка, гьакIни емишар вири гьа сад хьтинбур хьун. Къейд авун герек къвезва хьи, ихьтин гьал санлай райондин хуьруьн майишатдин хиле авай кар я. Гьавиляй къенин гьалари чавай кооперациядин фикирдал, райондин хуьруьн майишатдин товарар гьасилзавайбурун къуватар санал кIватIунин месэладал элкъвена хтун истемишзава. Районда хуьруьн майишатдин сектор вилик тухуниз манийвал гузвай важиблу себебрикай сад хаммал гьялдай карханаяр, тайин инфраструктура авачиз хьун я. Чи райондин чилел, маса районра хьиз, консервиярдай гужлу, кардик квай заводар алач. Хаммал гьялдай къуватар авачирвили суьрсет маса гудай рекьер гегьеншардай мумкинвилер хейлин гуьтIуь ийизва, алава къимет авай суьрсет (кьурурнавай яр-емиш, консервияр, пюре ва маса суьрсет) гьасилун вилик тухуз тазвач, чкадин товар гьасилзавайбурун экономикадин дурумлувал агъузарзава ва абур оптовикри эцигзавай шартIарилай мадни гзаф аслу ийизва.
– Куь фикирдалди, и месэла гьикI гьялиз жеда?
– Заз районда хуьруьн майишатдин производство вилик тухудай са шумуд рехъ аквазва. Сад лагьайди – гьасилзавайбур сад авун, кооперация. Кьвед лагьайди – суьрсет сортариз чара авунин, хуьнин ва упаковка авунин мумкинвилер туькIуьрун. Пуд лагьайди – гьа гьисабдай райондилай ва республикадилай къецени суьрсет маса гудай дурумлу рекьер жагъурун, ва, гьелбетда, хаммал гьялунин кардикайни фикирна кIанда.
– Гьар гьикI хьайитIани, кутугай инвестицияр, инициатива авай инсанар, энтузиастар герек жеда.
– Рази я. Чахъ чпин райондин кьисметдикай фикирзавай чIехи ватанпересар ава, гьа гьисабдай къе райондилай къеце яшамиш жезвай, девлетлу, агалкьунар авай чпин бизнес авайбурни. Чна абурал дамахзава. Умудлу я хьи, абуруз райондиз цIийивилер гъунин карда иштиракун патал чи эвер гунин ван къведа. Им абурун ватан я, ина абурун бубайрин бине, бубайрин кIвалер ава, ина абурун мукьвабур, багърияр яшамиш жезва. Къе гзаф крар меценатрин куьмекдалди ийизва. Абурун куьмекдалди гьалар дегиш жезва. Гьелбетда, – яваш-яваш, амма хъсан патахъ дегиш жезва. Райондин вири агьалийрин тIварунихъай чи вири меценатриз, спонсорриз, инвесторриз чухсагъул!
Мадни. Маса гудай продукция гьасилзавай гьар са иеси базардихъ галаз алакъайра куьмексуз, текдиз амукьзавай гьалдикай чун къакъатна кIанда. Са багъманчидивай емишар хуьнин ва маса гунин вири система текдиз туькIуьриз жедач. Амма цIудралди багъманчийри чпин къуватар сад авурла, абур экономикадин кутугай субъектдиз элкъвезва. Гьавиляй за кооперация райондин хуьруьн майишат вилик тухудай кьилин алатрикай сад яз гьисабзава. Эхирни чун и кардал къведа.
– Маса месэлайрал элячIин. Гзаф йисара районда школайрин дараматрин гьал хциди яз амукьзава. И гьалара 12 йис вилик Билбилхуьруьн-Къазмайрал эцигиз башламишай дарамат жемят датIана рахадай са мисалдиз элкъвенва. Къе и месэла гьикI гьалзава? Мадни, Тагьирхуьруьн-Къазмайрал, КьепIир-Къазмайрал, Хтун-Къазмайрални школаяр чкIидай гьалда ава.
– Хабар авайвал, 2011-йисуз кьилдин инвестор «Каспийскстрой» ООО вичин такьатрихъ Билбилхуьруьн-Къазмайрал 440 чкадин школа эцигиз эгечIнай. Амма объект куьтягьун патал вичин такьатар бес тахьайвиляй 2015-йисуз эцигунар акъвазарнай. Инвесторди объект эцигна куьтягьуниз куьмек гун ва ахпа ам республикадин мулкуниз вахчун Дагъустан Республикадин гьукуматдивай са шумуд сеферда тIалабнай. Алай вахтунда РД-дин гьукуматдин Председатель М.И. Рамазанова тапшурмишнавайвал, гьукумдин талукь органриз тапшуругъ ганва: кьилдин (аслу тушир) экспертизадин къарар гьазурун, объект эцигна куьтягьиз герек такьатрин кьадар гьисабун, эцигна куьтягь тавунвай объект маса къачудай къимет теклифун. 2011-йисуз туькIуьрнавай проектдинни сметадин документация санитарно-эпидемиологический, цIаяр кьунин вилик пад кьадай ва эцигунрин алай девирдин нормайрив кьадайвал туькIуьр хъийизва. Билбилхуьруьн-Къазмайрал школа эцигна куьтягьунин серенжемар 2027-йисан ва 2028, 2029-йисарин плановый девирдин республикадин инвестиционный программадин проектдик кутада.
Тагьирхуьруьн-Къазмайрин, КьепIир-Къазмайрин, Хтун-Къазмайрин школайрикай лагьайтIа, им гилан къулайвилин гьакIан месэла туш, чи аялрин ва муаллимрин хатасузвилин месэла я. Эгер школадин дарамат чкIидай гьалда аватIа, месэла яргъал йисарал вегьез жедач. Вири месэлаяр гьа са вахтунда гьялиз тежедайди за аннамишзава. Амма им а месэлаяр эхир авачир кьван яргъал вегьез жеда лагьай чIал туш. Гьа са вахтунда заз инсанриз гьакI «гафунин гуьрчегвал патал» ширин, амма кьуру гафаралди бине авачир хиве кьунар ийиз кIанзавач. Инсанрин умудар атIуз кIанзавач, абуруз гьакIани четинзава. Зи гъавурда дуьз акьуна кIанзавай заз.
– Хтун-Къазмайрин агьалийри лугьузва хьи, бес райондин руководстводи гуя чпин хуьр рикIелай алуднава. Куьне вуч лугьуда?
– Чпин четин месэлайрикай рахазвай инсанрихъ галаз за гьуьжетдач. Эгер агьалийри чпин ван къвезвач лагьана гьисабзаватIа, гьукум, абурун патав фена, рахана кIанда: дикъетдивди яб гана, жув абурун чкадал эцигна, арадал атанвай гьаларин ва авай мумкинвилерин гъавурда тун герек я. Тек са сеферда ваъ. За гьисабзава хьи, чкайрал гьалар регьбердиз чарадан гафаралди ваъ, вичин вилералди акуна кIанда.
Хуьруьз гзаф йисара фикир тагун, эквер мукьвал-мукьвал атIун, куьчейрин гьал, аялрин бахча авачиз хьун, школадин месэлаяр – ибур са акьван регьятдиз ва фад гьялиз жедай месэлаяр туш. Гьар са месэладай тайинарна кIанда: муниципалитетдивай вичивай вуч жедатIа, вуч патал райондин ва я республикадин органрин иштираквал герек ятIа, гьина алава такьатар желб авун чарасуз ятIа. Игьтияж авай месэлаяр веревирд авун патал мукьвал вахтунда за хуьруьн жемятдихъ галаз гуьруьш тухуда.
– Нариман Ражидинович, райондин агъа пата авай агъзурралди агьалийрик секинсузвал кутазвай суал: Тагьирхуьруьн-Къазмайрал участковый больницадин кутугай, лайихлу цIийи дарамат жедани ва мус?
– Аннамишзава, медицина къарарар, вахт тайин тушиз, яргъал вегьез тежедай хел я. Инсанрихъ кIвалин мукьув алай аямдин медицинадин куьмек хьунин терефдар я зун. Амма инани бине авачир гаф гуз кIанзавач. Проект, финансламишунин чешме, чилин участок, талукь документация авани ва месэла гьи дережада аватIа, гьам чир хьана кIанда. Эгер цIийи дарамат эцигун, гьакъикъатдани, герек ятIа, чи везифа объект анжах мурадрин сиягьдик кутун туш, месэла тайин проектдал ва финансламишунин чешмедал кьван агакьарун герек я.
– Эхиримжи суални обществодин гуьгьуьлри, гьиссери арадал гъанвайди я. Абур анжах са Мегьарамдхуьруьн районда ваъ, уьлкведин вири регионра чкIанва. За ам анжах гьукумдин ва халкьдин арада диалогдин, «обратная связь» лугьудай алакъадин къайдада гузва. И алакъади, шак алачиз, обществода разивилин ва сада-садаз ихтибар авунин гьава арадал гъуниз таъсирзава. Нариман Ражидинович, куьне, рикIел гъил эцигна, лагь: республикадин регьбердин ихтибар, районда гьукум ва чIехи ихтиярар къачурла, жув адетдин агьалийрилай, жемятдилай аслу тирди гьиссзавани? Куьн патал жемиятдин фикир, ихтибар вуч я?
– Ихтибар виридалайни вилик жавабдарвал я. Вав гьукумдин ихтиярар вугайла, им ваз инсанриз эмирдай ихтияр гана лагьай чIал туш, ви хиве абур патал кIвалахдай, жуван разивилелди абуруз къуллугъдай буржи тунва лагьай чIал я. Заз республикадин руководстводин ихтибарни агьалийрин ихтибар сад хьиз важиблу я. Сад лагьайди – вавай нетижа гуьзлемишзава, кьвед лагьайди – инсанри чпи аннамишна, абуруз чпиз акуна кIанда: абурун фикирдихъ, гьакъикъатдани, метлеб, къуват ава, абурун ван къвезва. «Обратная связь» – им ваз валай анжах тарифдин келимаяр ван хьун туш. Аксина, иллаки критика ван хьун важиблу я. Эгер инсанар пис рекьикай, эквер атIуникай, школадин ва я больницадин месэлайрикай рахазватIа, им сигнал, гьукумди гьина хъсандиз кIвалахна кIанзаватIа, гьадакай малумат я. Заз агьалийри аннамишна кIанзавай: регьбердихъ галаз рахаз жеда, жезва, четин месэлаяр чуьнуьхзавач, къарарар ачухдиз кьабулзава. Зи кIвалахдиз лугьузвай гафариз килигна ваъ, инсанрин уьмуьрда вуч дегиш хьанатIа, гьадалди къимет гана кIанда.
– Мад са суал. Куьне жуван кIвалахдиз гьихьтин къимет гузва?
– Зунни зи команда алахъзава. Нетижаярни ава. Заз жуван тарифиз кIандач. Къуй инсанри чпи къимет гурай. Чаз абурун гьакъикъи къимет важиблу я.
– Гаф кватай чкадал лугьун. Нариман Ражидинович, инсанри квекай лугьузва: «Гилан аямдин инсан я. Ихьтин регьбердал чун гзаф вахтара вил алаз хьана». Итижлу суьгьбетдай чухсагъул. Агалкьунар хьурай!
Абдулафис Исмаилов