Уьлкведин Президент Владимир Путина муаллимриз алава куьмекдин серенжемар кьабулуниз талукь указдал къул чIугунва. Абур пешедин машгьурвал хкажунихъ ва муаллимриз кIвалахдин къулай шартIар арадал гъунихъ элкъуьрнава. Документди муаллимдин пешедин кьетIен дережа тестикьарзава ва цIийи заминвилер къуватда твазва: 25 йисуз педагог яз кIвалахайдалай кьулухъ «Зегьметдин ветеран» лагьай тIвар гудай, музейриз пулсуздаказ фидай, юридический рекьяй куьмекдикай менфят къачудай, жегьил пешекарар патал насигьатчивал ийидай, гьакIни государстводин образованидин ресурсар ишлемишдай ихтиярар.

Анжах вири и кьезилвилерикай сад хьиз менфят къачуз жедач. Указ 2026-йиисан 20-июлдиз къуватда гьатнава, амма гьукуматди ругуд вацран вахтунда муаллимдин шагьадатнама туькIуьрун, законодательствода дегишвилер тун ва цIийи серенжемар уьмуьрдиз кечирмишунин къайда арадал гъун лазим я. Гьа са вахтунда, Life.ru такьатди къейдзавайвал, мажибар ва я са сеферда гузвай пулдин такьатрин кьадар хкажуникай документда са гафни лагьанвач.

Президентдин указди жемият патал муаллимдин пешедин важиблувал официальнидаказ къейдзава: государстводи муаллимар пешедин рекьяй виликди фин патал шартIар тешкилун ва абурун ихтиярарни заминвилер хуьн лазим я. ИкI, документдин бинеда ава:

муаллим яз 25 йисуз кIвала­хай­далай кьулухъ «Зегьметдин ве­теран» лагьай тIвар гун; государстводин ва муниципальный музейриз, гьич та­хьайтIа, вацра­ садра пулсуздаказ фин; пешедиз­ ва зегьметдиз талукь месэлайрай­ юридический рекьяй пулсуздаказ куьмек гун; муаллимвилин пешедихъ галаз алакъалу яз уьмуьр ва сагъламвал хаталувилик акатуникай хуьн; бюджетдин гьисабдай арадал гъанвай образова­нидин ресурсар пулсуздаказ иш­лемишун­; мектебдиз сифте яз атанвай жегьил муаллимар са йисалай тIимил тушир вахтунда насигьатчийралди таъминарун; методикадин жигьетдай датIана куьмек гун ва пешедин рекьяй алава образование къачун. Идалайни гъейри, регионриз муаллимрин аялар бахчайриз сифте нубатда кьабулун теклифнава.

«Зегьметдин ветеран»

Ихьтин тIвар къачудай мумкинвал гун кардик кутунвай дегишвилерикай виридалайни важиблуди яз гьисабзава. Документ кьабулдалди вилик федеральный къайдайрин бинедаллаз «Зегьметдин ветеран» лагьай тIвар къачун патал муаллимдихъ неинки бес кьадар тежриба, гьакIни государстводин, президентдин ва я идарадин шабагь хьун лазим тир. Муаллимар патал гила кьилди къачур истемишун кардик кутунва – пешедин рекьяй 25 йисуз датIана кIвалахун. Гьукуматди цIийи къайда кьилиз акъуддай рекьер туькIуьрун лазим я. Гьаниз килигна, яшайишдин рекьяй хуьдай органдиз арза кхьин бес яни, тушни, гьелелиг лугьуз жедач: къанундиз талукь алава актар кьабулдалди, лазим жедай документрин тамам сиягь малум тушиз амукьзава.

Гьихьтин кьезилвилер гузва му­аллимдиз «Зегьметдин ветеран» лагьай тIварцIи? Зегьметдин ветеранриз вири уьлкведин мулкунал гузвай пулдин такьатрин тайин кьадар авач. Гьихьтин кьезилвилер ва я пулдин куьмек гудатIа, гьар са регионди вичи тайи­нарзава. Са субъектда ам ЖКУ-дин харжияр эвезун патал гузвай гьакъи, маса регионда – транспортда аваз финай ва я дарманар маса къачунай кьезилвилер хьун мумкин я. Гьаниз килигна, тIвар къачудай къайда тамамдаказ тайин хьайидалай кьулухъ муаллимди вичин регионда авай кьезилвилер ахтармишна кIанда (адет яз, ихьтин делилар яшайишдин рекьяй хуьдай органрин сайтра ва я госкъуллугърин порталда жезва). Ветеран лагьай тIвар къачун патал муаллимдихъ и ва я маса шабагьар ва я тIвар хьун лазим яни, тушни гьелелиг малум туш.

Музейдиз фидай ихтияр

Муаллимриз государстводин ва муниципальный музейриз, гьич тахьайтIа, вацра садра пулсуздаказ фидай ихтияр ганва. Аквар гьаларай, и ихтияр вири муаллимар патал сад хьтинди жедай шагьадатнамади тестикьарун лазим я. Адан чешне ва ам гудай къайда ругуд вацралай малум жеда. И кьезилвал кьилдин ксарин музейриз талукь туш, – анжах государстводин ва я муниципалитетрин хсусиятда авайбуруз.

Юридический рекьяй куьмек

И месэладиз талукь яз документда къейднава: зегьметдин рекьяй ихтиярар; яшайишдин рекьяй заминвилер; муаллимдиз гун лазим тир куьмекдин серенжемар; пешедин рекьяй кIвалахдайла, арадал къвезвай маса суалар.

И кьезилвиликай, месела, мектебдин админист­ра­циядихъ галаз чуьруькар, акьалтзавай парциз ва я мажибдиз талукь гьуьжетунар арадал атайла, зегьметдин икьрар чIурай дуьшуьшар хьайила, аялрин ва абурун диде-бубайрин патай къурхуяр агакьайла менфят къачуз жеда. Куьмек государстводин юридический бюродин, региондин къуллугърин, профсоюзрин ва я маса тешкилатрин бинедаллаз гуда – гьелелиг тамамдаказ тайин туш.

Бахчада сифте чкаяр

Президентди регионрин гьукумдаррал мектебрилай виликди тир бахчайриз кьабулдай сиягьра муаллимрин аялар сифте нубатда эцигун тапшурмишнава. И къуллугъдалди таъминардай къайда гьар са регионди вичи тайинарун лазим я. Региондин дережадин документ кьабулдалди вилик анжах указдин бинедаллаз диде-бубайривай чпин аял бахчадиз кьабулун истемишиз жедач. Сифте нубатда кьабулун – им, къейдзавайвал, хкянавай гьихьтин бахчадиз хьайитIани (чкаяр авачиз) кьабулун лагьай чIал туш. Са гафуналди, и рекьени субъектди вичин хсуси къайда арадал гъун лазим я.

Насигьатчивал

Педагогикадин рекьяй кIвалах­див сифте эгечIза­вай муаллимар­ патал насигьатчивилин къай­да кар­дик кутазва. ИкI, гьич тахьай­тIа,­ са йисан вахтунда насигьатчи тир чIехи юлдашди жегьил пешекардиз классдихъ ва мектеб­дин документациядихъ галаз кIвала­хиз ва пешедин рекьяй истемишунар кьилиз акъудиз куьмек гун лазим я. Никай насигьатчи жедатIа, гьикьван вахт ада жегьил пешекардиз гун лазим ятIа ва алава и кIвалахдай гьакъи гудани, гудачни – и месэлаярни ругуд вацран вахтунда тайинарда.

Исятда вуч ийида?

Виликамаз къайгъу чIугун яз, ийиз жеда:

- зегьметдин йисар электронный ва чарчин зегьметдин книжкада дуьздаказ къалурнаватIа ахтармишиз;

- эгер тежрибадин тайин кьадар вахт къейд­на­вачтIа, муаллим яз кIвалахайди тестикьарзавай справкаяр кIватIиз;

- региондин образованидин органдин ва я РФ-дин просвещенидин министерстводин малуматар гуьзчивилик кутаз;

- жуван региондин яшайишдин рекьяй хуьдай органдин сайт ахтармишиз;

- шагьадатнама «тади гьалда» къачун патал арачийрин куьмек ишлемиш тийиз (пул тагуз).

Президентдин указдин бинеда, винидихъ къейднавайвал, муаллимрин мажибар ва я са сеферда гузвай гьакъидин кьадар хкажун, кьезилвилер аваз ипотека къачудай ихтияр ва я пулсуздаказ яшайишдин кIвалер гун авач. Кьабулнавай кьезилвилерикай менфят къачудай къайдайрин чIехи пай 2027-йисан сифте кьиляй кардик акатун лазим я.

Жасмина Саидова