Эхиримжи йисара лезги интеллигенция­дин ва халкьдин кьуьлерин искусстводихъ рикl кузвай бязи рухвайри Дагъустанда авай гьукуматдин ва бязи шегьерра авай кьуьлерин ансамблри, лезги халкьдин кьуьлер эцигдайла, чи культурадин код хуьн тавуна,­ милли кьуьлерин бинедал амал тийиз­вай­дакай, алукIзавай парталар чи милливилив кьан тийизвайдакай, кьуьлерин гьерекатарни лезги руьгьдиз гьич ухшар авачиз эцигзавайдакай ван хкажнава ва талукь органриз, идан пата­хъай хабар гуз, чарарни кхьена.

Эхиримжи вахтара и гьал хъсан патахъ дегишарун Гьажи Давудан тIварцIихъ галай фондунин регьбер Нариман Фаталиева вичин гуьзчивилик кутунва. 

И месэладин патахъай «Лезги ­газетдин» редактор М. Ибрагьимова­ Гьажи Даву­дан тIварцIихъ галай фон­­дуни тухузвай кIва­лахдин тереф­ хуьзвайдакай газетдин сайтда малумарнава.  Анай са абзац гъин: «Гьелбетда, вири Дагъустандин ва Кавказдин кьуьл хьанвай лезгийрин искусстводин кьуьл лезгинка вакуумда авач. Чи кьуьлер, авазар, парталар ассирралди стха халкьарин адет­рихъ галаз сад-садак акахьна, умуми Кавказдин культура девлетлу авунва.­ И атIуз тежер алакъа чи умуми эменни я».

Эхь, гьакI я. Чун и йикъал вучиз атанва? – суал къвезва. Гьелбетда, идахъ вичин себебар ава. Чахъ Кеферпатан Дагъустандин бязи районра авай хьтин кьуьлердай жегьилрин коллективар авач. Чи культура­дин идараяр, чахъ кьуьлердай «Лезгинка»­ ансамбль ава лугьуз, суст хьана. Чкайрал­ кьуьлериз ва кьуьлерин парталриз фикир­ гудай кас амукьнач. Эхь, аялрин искусство­дин школайра, аялрин яратмишунрин кIва­лера кьуьлердай ансамблар ава. Амма анра авай аялар гьар йисуз дегиш жезва. Гьамишан коллектив хуьз жезвач. Диндин рекье авай бязи хилерин векилри манияр, кьуьлер гьарам я лугьузва, гадаяр кьуьлер ийиз хквезмач.

Имам Музамудинович Яралиева СтIал Сулейманан районда кьуьлердай чIехи­бурун коллектив арадал гъун патал паталай, хъсан мажиб гуз, хореограф кьуна, ансамблдин солистризни мажиб гуз, жегьилар желбна. Амма, гьайиф, хореографди эцигзавай кьуьлер лезгибур хьанач, авай кьуьлер тикрар хъийизвай, ансамблдин иштиракчийриз мажиб гузвайтIани, абурни яваш-яваш чкIана. Ихьтин ансамбль Мегьарамдхуьрени ачухнай, амма яргъалди фенач.

Ида чаз вуч лугьузва? Чахъ жуван къуватралди и месэла гьялдай я пешекарар авач, я, къене рикI туна атана, кьуьлер ийиз кIандай жегьилар. Иниз килигна, жуван ватанэгьлидин са чIехи юбилей (С. Сулейман 155 йис) къейд ийидайла, чун дуст халкьарин коллективриз (са кьуьл эцигдайла, вижевай пул ганвайди чаз ашкара я) бегьем пулни гана, кьуьл эциг лугьуниз мажбур жезва.  Амма, чаз акурвал, а коллективрини чи рикI шадарнач…

За винидихъ лагьайвал, аялрин искусстводин школайра, аялрин яратмишунрин кIвалера кьуьлердай ансамблар ава. Ихьтинбурукай са коллектив Белиж поселокдин аялрин искусстводин мектебдани кардик ква. Месела, кьуьлердай «Кавха» ансамбль. Гьайиф хьи, инани гьамиша сад хьтин коллектив авач, аялар дегиш жезва.­ Гьазурнавай кьуьлуьникай кьвед-пуд аял хкатайла, цIийи аялар кьуьлуьник кухтаз бегьем вахт физва. Ида муаллим мад гьа кьуьлуьнал цIийи кьилелай кIвалах хъувуниз мажбурзава… Заз чиз, чи районрин аялрин коллективарни гьа и гьалда ава.              

ЗатIни арадал алачир чкадал хъсан коллектив тешкилиз гзаф вахт фида. Эгер меценатар, сад хьана, вилик экечIайтIа, и месэла гьялиз жеда. ГьикI? Дербент шегьерда авай кьуьлердай ансамблрай, абуруз анра гузвай мажибдилай артухан мажиб теклифайтIа, абур цIийиз тешкилзавай­ коллективдиз желб ийиз жеда. Авай кьуьлер эхцигзавай хореограф, балетмейстер ваъ, чи лезгинка кьуьлуьнин руьгьдив кьадай, чи кьуьлуьнин бинедин гьерекатар кваз цIийи кьуьл арадиз гъиз жедайдаз теклиф авуртIа, хъсан я. ИкI тешкилна, коллектив арадиз атайла, ахпа алукIдай парталарни заказ гуз жеда. За винидихъ лагьайвал, эгер меценатар вилик экечIайтIа.

Аллагьдиз шукур, ахьтин меценат чаз жагъана. Ам вилик экечIна, аялрин кьуьлердай «Кавха» ансамблдиз парталар къачудай пул ахъайна. Ам мергьяматлувилин «Иман» фондунин регьбер Фируза Назимовна Керимова я. Гаф кватайла лугьун, «Иман» фондуни, культурадин, образованидин ва яшайишдин проектрик къуьн кутуна, бегьем кIвалахар тамамарнава ва и кIва­лах давамарзава.

«Кавха» ансамблдин регьбер Сефербег Сефербегов зи патав атана, вичин коллективдиз шадвиликай хабар гана. Адан гафарай малум хьайивал, икьван гагьди ансамблдин рушарал алай парталар абурун­ диде-бубайри пул кIватIна цванвайбур тир. Авай парталар куьгьне хьана, ахлукIиз хъжедай гьалда амачирла, вичиз чизвай чи вилик-кьилик квай са касдиз ада и месэладин патахъай ихтилатна. Ада адаз гаф ганач, амма месэла гьялиз жедайди ятIа, вич килигда лагьана. Гьа икI, абур Фируза Назимовнадал экъечIна.     

С. Сефербегова кьилди вичин, аялрин ва абурун диде-бубайрин патай кьуьлердай «Кавха» ансамблдиз парталар къачуз гайи куьмекдай Ф. Керимовадиз кьадар авачир кьван сагърай лугьузва.

Чун цIийи кьуьлерин цIийи парталриз килигиз фейила, ана РФ-дин образованидин­ гьуьрметлу къуллугъчи, машгьур художник Мелик Агъабалаев ва РД-дин искусствойрин лайихлу деятель Мамедали Агъабала­ев авай. Ихтилатрай малум хьайивал, ан­самблдин руководителдиз кIандайвал, пар­талрин дизайндал Мелик Агъабалаева­ кIва­лахна.  Кьуьлерин парталрин гьар са комп­лектда булушка, шуткьу ва шалвар ава.

– Кьуьлердайла алукIдай форма патал чна дегь девиррин пелазгрин-лелегрин нехиш хкяна, – лугьузва художникди. – Къизилдин ранг алай нехиш чна шуткьудин пеле, булушкадин цене, хилера, гьакIни шалвардин кикера туна. ИкI форма иердиз аквазва. Ахпа месэла акъвазна булушкадин хуруда вуч твадатIа лугьуз. Сефербег муаллимдихъ галаз чун са фикирдал атана – хуруда «Лезги гъед» твада. «Лезги гъетрен» нехиш булушкадал эцигиз гзаф  четин хьуниз килигна, чна адан къене авай элемент ишлемишна, ам булушкадал ромбикдин жуьреда эцигна. ИкI чна чи фикирар алай формадин эскиз дерзичи-устIардив вугана.  Чи гуьзчивилик кваз, ада кьуьлердай парталрин форма цвана.

Чна коллективдиз кьуьлердай цIийи форма мубаракна. Жумарт рикI авай Фируза Назимовнадиз чи патайни сагърай лугьузва. Аялрихъ галаз рикIел аламукьдай шикилни яна.

Къагьриман  Ибрагьимов,

РД-дин искусствойрин лайихлу деятель