Хив райондин кьиблепата, СтIал Сулейманан райондин сергьятра акьуна, Макьа ва Рычал вацIарин арада гегьенш тIу­лал Цналрин хуьр ала.

Анай райцентрадиз 18 км, ракьун рекьел 55, Махачкъаладиз 208 км мензил ава. Ам гьуьлуьн дережадилай 1340 метрдин вине ава. Инлай Кьиблепатан Дагъустандин ирид райондин мулкар, Каспий гьуьл, Шагь, Шалбуз дагълар аквазва.

Ата-бубайрин лугьунриз, мискIинрин цлара авай къванерал, сурарин гуьмбетрал аламай кхьинриз, тарихриз килигайла, хуьр XV асирдин сифте кьилера арадал атанва. И кар и хуьруьн сергьятрал аламай, гьа девирра дяведик, бедбахтвилерик, начагъвилерик, завалрик акатна, ацахьна, харапI хьана, гилани чпин бинеяр, сурар, чир жезмай хуьрери тестикьарзава.

1956-йисуз, цIийи рехъ тухудайла, Цмур, Цнал хуьрерин сергьятдилай чиликай къванцин ящикра аваз кучукнавай сурари, анрай жагъай хъенчIин, цурун, ракьун къапари, шейэри алимрин фикир чпел желбна. Абуру и чилел чи асиррал къведалди III – II асирра къадим албанвияр яшамиш хьайиди тестикьарна…

Цналар Кьасумхуьрелай винидихъ Бурши Макьа, Тпигъа акьуна авай хуьрерикай лап чIехи, варлу, кар кьетI ийизвай хуьрерикай сад хьана. Ина 32 тухум, кьве еке мискIин, медреса, дуванхана авай. Жемятар малдарвилел, магьсулдарвилел, гъуьрч авунал, геж хьиз, патал фена, кIвалахунрал машгъул тир.

1886-йисуз Урусатдин императордин буйругъдалди кьиле тухвай переписда Цналрин хуьре 121 кIвал, 481 итим, 312 дишегьли - вири 793 агьали авайди къалурнава. Икьван агьалияр и дереда гьич са хуьрени авачир.

Гурмагъдай гум акъатзавай гьар са кIвали урус пачагьдин хазинадиз 6 манатни 75 кепек гузвай. Им гьа вахтара еке пул тир.

1864-йисалай хуьр Куьре округдик, 1929-йисалай Кьасумхуьруьн райондик, 1935-йисалай Хив райондик акатна.

1966-йисуз и хуьре, Рычал дереда авай хуьрерикай сифте яз, юкьван школа-интернат ачухна.

А вахтара ина патарив гвай саки 12 хуьруьн жаванри 9-10-классра чирвилер къачузвай, школада аялрин кьадар 340-350-дав агакьнавай.

Алай вахтунда хуьре 160 хизан, 7 вишехъ агакьна агьалияр ава. Ина сельсовет (СП), юкьван школа, СДК, ФАП, кьве библиотека, 2 СПК, пуд туьквен, кьве гьавадин ибадатхана (мискIин), хъуьтIуьз, гатуз къугъваз жезвай кIевирнавай футболдин, гьакI аялар къугъвадай 2 майдан кардик ква.

Хуьре яшамиш жезвай вири жегьилри, саки 50-дав агакьна, «Рычал-су» заводда, багълара кIвалахзава.

Юкьван школада 80-дав агакьна аялри кIелзава.

Яшайишдин вири шартIар авай и хуьруьз алай девирдин бегьем рехъ авач.

Кьасумхуьрел ва райцентр тир Хивдиз­ физ-хкведай рекьер ремонтна, къир цун жемятдин тIалабун я. Патав гвай Цмурдал, «Рычал-су» заводдиз къир цанвай дуьз ­рекьер туькIуьрна гзаф вахтар я. Цналдал кьван амайди 4-5 версинин мензил я. ­Гьукуматди, карчийри, меценатри и кар гъиле кьуртIа, Цналдилай винидихъ буш хьанвай хуьруьн майишатдин девлетлу мулкар, гуьлуьшан дагълар, вири жуьредин емишар, вагьши гьайванар, къушар бул тир тамар, Бурши Макьа акьуна, кардик акатда. Абурун кьадар саки 15 агъзур га жеда.  

Рамазан Велибегов